"Qumuqlar, waya doslar, qumuqlar
Waya heyler, oyğa dönüp, tunuqlar..."
Yırçı Qazaqnı şo hali de özünü ahamyatlığın tas etmegen, unutulmas satırları artdağı qattıgün Tarğuda bolğan cıyından soñ esime tüşdü.
Yurtnu orta şkolasını ullu zalında qumuq yurtlardan gelgen wakiller cıyılğan edi. Cıyılmaqnı da sebebi Tarğu tawnu wa onu aylanasındağı yurtlar Tarğunu, Kaxulaynı, Albörügentni, Ağaçawulnu halın arağa salıp oylaşmaq wa şoğar göre tiyişli çaralar görmek edi.
Tek, söylewler aslu masʼalanı dazularından çığıp, sawlay milletni xıylı yıllar toplanıp, bir-birine çatalıp, baylanıp gelegen qıyınları-dertleri haqındağı laqırğa aylandı. Köp türlü wa paydalı taklifler berildi.
Amma, yaşaw görsetegen küyde, şolay cıyınlardan soñ neçaqı qarawullasaq da, umut etsek de, bizinkiler uçun xadirgünler tuwmay. Nege tügül, har yurtubuzda özleni bir türlü muratlarına yetişmek uçun, xalqnı bir-birine kisdirip, camyatnı adilli talapların yerge urup işni buzağan "bekbildiler" köp bar. Bu gezik de olar xalqın añlap, innemey turar degenge inanma qıyın. Busa da göñülsüzlükge, inamsızlıqğa tarımay, tutğan yoldan tayışmay, yurtlarıbıznı ixtiyarların yaqlaw uçunğu toğa tartıwda harakatıbıznı osallaşdırmay, az busa da, giççi busa da, üstünlükge talpınma gerek.
Cıyınnı alda ullu paçalıq qulluqlarda işlegen tarğulu Bekew Bekeyew yürütdü. Ol başlap daw zamanlarda güçden göçürülgen qumuq yurtlanı ixtiyarların yaqlayğan komitetin işin yürütegen kaxulaylı Yusup Aliyewge söz berdi.
Yusup Aliyew: — "Anci" komitet qurulup, aradan az zaman getmedi. Xıylı arzalar, kağızlar yazıldı. Biz barmağan, yoluqmağan hakimler de qalmadı. Tek, haq yürekden aytğanda, tutğan muradıbızğa yuwuq bolduq, masʼalalar çeçildi deme bolmayman. Qaysı ullu kabinetge girip barsañ da, bizin ayrıça qumuq yurtlağa hisap etmeyler, biz geltiregen dalillege de tıñlamay, siz şaharlılarsız deyler. Sayki masala, ata-babalarığızdan qalğan topuraq sizinki tügül, bütün Dağıstannıki dep aytma süyeler.
Yañız Mahaçqala şahar administrasyanı başçısını yanından yaqlaw tapdıq. Onu sipteçiligi bulan Tarğu, Kaxulay, Albörügent yurtlanı masʼalası şahar deputatlanı cıyınına salınıp, bizin uçun paydalı qararlar qabul etildi. Amma şolar da, aradan dört yıl getip, yaşawha çığarılmay kağızda qalıp tura. Hali enniden soñ da qol sillep, haysızlıq etip yürüsek, Tarğu tawnu biz daimge tas etejekbiz.
Mahammat Zalibekow — tarğulu tamazalanı sowetini başçısı:
- Yurtubuzda üç kolxoz bar edi. Başğa ösümlükleni aytmağanda, yañız arpanı 18 miñ gektar yerge çaça edik. Hali qayda aldağı bereket? Öz elibizde yatlar yimik yaşaybız.
Topuraqlarıbıznı çı çığarıp aldı, birgine-bir tawubuz qalğan edi, şonu da damdağırın çığarıp tura. Bizge de soramay, tawlanı için oyup, suwlarıbıznı qaytardı. Lesxoznu qarawulçuları tawğa salıp turağan halğa qarasañ, açuwlarıñ çekeleriñe çığıp gete. Lap da sıylı, bazıq terekleni gesip, şahardağı piloramalağa sata. Topuraqnı lap da dahnili üst qatlawların otu bulan birçe qırqıp alıp, maşinlege yüklep çığara. Tawnu taşın da qoymay. Üstewüne, qoruqnu içine girip qalalar qura. Şu pakarsızlıqlağa özübüz axır salmasaq, olanı dağı birew de toqtatmajaq.
Lesxoznu başçıları tawda bolup turağan işleni haqında bir zat da bilmey tura degenge de men inanmayman. Olar özler bilmey busa, ata-babalarına sorap qarasın, dawnu yıllarında bu tawlanı ağaçı, suwu, yemişi neçaqı şaharlını açından ölme qoymay saqlağan. Eger de biz Tarğu tawnu yurtlularıbıznı ixtiyarına qaytarma süye busaq, ayrıça Tarğu rayonnu quruwnu masʼalasın yañıdan göterme gerekbiz. Şo zaman, birewler süyse de, süymese de, Tarğu taw tarixi yesilerini ixtiyarında bolajaq.
Ataş Bayramow — Kaxulay camyat sowetini wakili:
- Deñizlerden çi bizin ayırdı, hali enni tawlarıbızğa gezik yetişgenge oşay. Lesxoz tüpden taba şondağı topuraqlanı satıp tura degen xabar da nehaq çıqmağan. Bizin aldınğı Amirxangentni yañırtayıq degen tilewübüzge qulaqasma da süymey. Yurtlarıbıznı aylanasındağı barı da yerleni Lesxozğa bergenler. Şo da azlıq etegen yimik, tüpdegi oramlarıbıznı yurt administrasyalanı ixtiyarlarından çığarıp, şaharğa bergenler.
Men yurt masʼalalar bulan dolanağanım az bolmay. Bizin başıbızğa tüşgen qıyınlıqlar bulan yappada-yañız, betge-bet qaldıq demege yaray. Ördegi qurumlanı yanından, deputatlarıbızdan yaqlaw bolmajaq. Şolağa inanıp, bulay da xıylı zamanıbıznı tas etdik.
Nowolak rayonnu Qaraman boylağa göçüregende, Dağıstannı Ministrler Soweti bizin yurtlağa qaytarış hisapda üç miñ gektar topuraq bermek dep qarar çığarğan edi. Qaziqumuqlar göçdü, bizge baqğan yaqda busa, hakimyat sözünde tabılmadı. Şo zamanğı qararnı yaşawğa çığarsın dep talap etme gerek.
Şeyit-Xanum Alişewa — şair, Dahıstannı Yazıwçularını soyuzunu qumuq bölügünü başçısı:
- Biz hali başğalağa ayıp salabız. Amma özübüznü günahlarıbızğa, kemçilikleribizge baqğan yaqda görmemiş bolabız. Bizin uçun dep Semender, Yañı Kaxulay quruldu. Qayda, barmı şolarda qumuqnu sesi? Topuraq alğan-alğanı yatlağa satıp yürüdü. Hali busa, ata yurtubuzdan ayrılmaybız dep, üst-üstüne turğuzup degenley üyler qura.
Ozoqda, Watanın süymek bek yaxşı, tek ana topuraqnı güçü-quwatı dazusuz tügül. Allah da görsetmesin, sürlügüw yada başha balah bolup getse, şoğar kim cawap berejek? Şo sayalı yañı topuraqlar berile bolsa, şolanı alğan adamğa yerin özge gişige satma ixtiyarı yoq dep qattı küyde talap salıp, tiyişli qarar da çığarma gerek.
Şixmahammat Dugujew — Köstekdegi bolnisanı baş wraçı, qumuq xalq harakatı "Teñlikni" milli majlisini predsedateli:
- Tarğu taw — Qumuqtüznü ne yaqdan qarasañ da görünegen, yolawçuğa yol görsetegen mayağı. Eger de Tarğu tawnu da tas etsek, xalqıbıznı ruhu sınajaq. Şo yañız tabiatnı bir alämat yeri tügül, Tarğu taw — qumuqlanı, iñ başlap, ullu tarixi esdeligi. Şonu bir de unutma yaramay.
Gelejek naslular bizge nalät bermesin uçun, barı da imkanlıqlanı qollap, birigip, Tarğu tawnu saqlamaqnı hayın etme tarıqbız. Aldağı zamanlarda ejelgi tawubuz ata-babalarıbıznı xıylı balağlardan qoruğan. Şonu añlağan tezgi naslular tawun yelewçülerden yaqlay turup, qanın-canın ayamağan. Bizge yetişgende, osallıq etmeyik.
İbrahim Mahammatow — professor, Dağıstannı güçden göçürülgen xalqlarını ixtiyarların yaqlayğan komitetni predsedateli:
- Tüzün aytma süyemen, bir zaman ullu umutlar, xıyallar bulan qurulğan bizin komitetde eki adam tügül qalmağan. Bir-bir hakim taypalar onu işin yırmaq uçun bek qast etdi. Busa da, şoğar da qaramaylı, biz çalışıwubuznu bir günge de toqtatmağanbız wa toqtatmajaqbız.
Belgili küyde, dawnu yıllarında Dağıstanda qumuq, awar, dargi yurtlardan 70 miñ adam güçden göçürülgen bolğan. Şo yurtlağa baylawlu zakonnu proyektin hazir etip, Dağıstan Respublikanı Xalq Cıyınına, Hukumatına tapşurduq. Tek heç sesleniw bolmadı. Üç keren sudğa berip, olardan cawap alma qaradıq. Bajarılmadı. Hali tiyişli kağızlanı oñarıp, RF-ni Ör suduna arza bergenbiz. Şondan da kömek bolmasa, Strasburgdağı sudğa yazajaqbız.
Siz özügüznü masʼalalarığıznı çeçiwde hali de hakimlerden kömek qarawullaysız. Zamanığıznı zaya etmey, zakonlağa da asaslanıp, yerli referendum ötgerip wa şonu natijalarına asaslanıp, muratlarığızğa xıylı da tez yetişer edigiz dep oylaşaman.
Ondan qayrı da, cıyında Toturbiyqaladan Osman Hajiyew, Qarabudağgentden Mahammatşapi Mamayew, Buynakskiden Xiziri Qasımow, Xasawürtdan Murat Melikow, Şawxal Yañıyurtdan Nabi Baymurzayew, Tarğudan Mahammatamin Nasrutdinow wa özge yoldaşlar çığıp söylediler.
Cıyınnı axırında Dağıstan Respublikanı yolbaşçılarını atına çaqırıw kağız qabul etildi wa DR-ni Prezidenti M.Aliyew bulanğı yoluğuwğa barajaq wakiller saylandı.
Eger de ördegi qurumlar bu gezik de tarğutawlulanı adilli talaplarına qulaqasmasa, olar gelegen ay mitiñler wa özge çaralar ötgerme toqtaşğanlar.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 23-05-2008