"Xalqnı talağannı yüzü qara bolur, hayın etgenni aburu-sıyı artar", — dey edi bizin yurtlu Alham Mustapayew. Ol köp yaşahan, köpnü görgen, dawlanı-şawlanı ot-yalınından ötgen adam edi. Men şo zamanlarda yaş ekenime göre, onu qarsalap-yanıp, yüregi awrup aytağan sözlerin taman çaqı añlap bitmey edim. Barı da zatnı soñ añladım. "Xalqına namartlanı yurtun satıw bulan bolur sawdügeri", -degenley, Alham Mustapayew bizin ana topuraqlanı, adamlarıbıznı qısmatı bulan tındırıqlı sawdügerçilik başlanhannı bile bolhan.
Şohar da ol partiyanı obkomunu xas qararına göre tawlulanı tüzge göçürmege urunhanda, rayonnu başçıları ördegi hakimlege yalınıwnu yolun tuthannı eslegen soñ tüşüngen. Tüzü, başlap şo ters politikanı tawlular özler de uşatmay edi. Hatta qara qorquw berip, güçden göçürgenlerini birleri geri qaytıp da getdi. Busa da awadan payı orunlaşıp qaldı. Bizin yaqnı tarixi halı da bek alışındı, çetimleşip terbedi. Men şo haqda özüm görgenleni, aytıp eşitgenlerimni yazıp yürüymen. Hali sizge şo yazıwlarımdan bireki maʼlumatlanı ayan etmege süyemen.
Men Babayurt rayonnu Lwowski yurtunda tuwğanman. Qısmatım da onu xalqını qısmatına oşawlu. Ne qısmat desegiz, men esgergen Lwowski aldınğı bay, gözel, madarlığı ösegen nemes yurtlanı birinçisi edi. Aldın da şo yurt mallı-hallı yurt bolhan. Onu baylıqlarına göz satahanlar, tamaq qağağanlar az bolmahan. Onu barı da topuraq, ekonomika baylıqlarından ariw, açıq yüzlü, boylu-soylu xalqı xıylı da artıq edi. Onu xalqı aslu halda, suw alıp, buzulğan bırınğı Qaziürtnu naslusundan amalğa gelgenni esgerme tüşe.
"Qaziürtnu da, Lwowskini de maqtama çaqı ne qoççağı, ne igiti bar?" — dep esigizge gelmesin. Ozoqda, mundan belgili alimler, artistler, yazıwçular, şairler, çeber ustalar, ullu sipteçiler çıqhan dep aytmayman. Tek şolaylar bizin xalqnı arasında ösgen, yaşahan. Özleni bajarıwluğun görsetip bitginçe barı da xatirsizleni xayırsız tapşuruwların, kolxoznu işin bitdirip bolmay, qara qan geseklerin qusup, qırğın dawnu ot-yalınında güyüp, bolğanı-bolmağanı añlaşınmayhan küyde sari sazha dönüp getgen. Taza yürekli, yarıq işli qaziürtlu ulanlanı, qızlanı qıyınlı qısmatı kimni de yazıhı çığarday halda.
Alham Mustapayew de aythanlay, bir-bir hakimleni tergewsüzlügünden, haysızlıhından Qaziürtnu, soñ Lwowskini xalqı çekgen azapnı dünyanı bir xalqı da çekmegendir. Enni de çekmesin. Birewler yutğan ahnı awurun añlamaq uçun, özgeler de şonu yutmaq borç tügül. Tek şo ahnı qıyının busa his etme tüşe. Meni xabarımnı muradı da şo.
1940-46-nçi yıllarda Babayurt rayonnu, respublikanı başın biylegenler, mekenli küyde bileklerin de çüyürüp, şonça ullu maydannı yelegen bizin bay topuraqlarıbıznı talama, üleşme urunhanı arxiwni xas kağıelarında görünüp tura. Şo talawurnu da olar, "respublikabıznı xalqlarını yaşaw halın yaxşılaşdırmaq, awur maʼalaların tınçlaşdırmaq, gelejegin qurmaq uçun etgenbiz" dep, insapsızlıhın isbarlayğanı da açıq.
1946-nçı yılnı 3-nçü dekabrinde Dağıstannı yerlege qarayhan uprawleniyesini başçısı Wişnewskiy oñarğan xas kağızda bulay yazılğan: "1940-46-nçı yıllarda Babayurt rayonnu kolxozlarına daimge 66090 desätin topuraq begetilgen. Amma 1946-nçı yılnı 1-nçi noyabrine şo 14405 desätiñe kemitilgen. Demek, taw rayonlanı qotanlarına zamanlıqha paydalanma berilgen. Birazdan 15818 desätin yerni de paçalıq fondha ayırğan. Üstewüne, Qaziürtnu suw alıp, üyün-mülkün buzup, pal-pal etip, xıylı ahlüler qırda qalğan. Köpler yuwuqdağı Lwowskige barıp sıyınğan. Soñ şo yurtlanı ekisin de bir-birine qoşmaqnı masʼalası araha çıqhan. Bir neçe keren cıyınlar ötgerilgen. Axırınçı gezik 1943-nçü yılnı 17-nçi noyabrinde cıyılğan.
Tek ne xayır, eki de yurtnu camyatları qoşulma süyegenni haqında aytma barhan wakilleni rayonnu hakimleri, respublikanı başçıları, tıñlama da tıñlamay, quwalap yibergen. Olar şo zaman yazıp barhan kahızda bulay aytıla: "1924-nçü yıl yurtubuznu suw alğanda biz, nemesleni raziligine göre, Lwowski nomerlege göçdük. Köbübüz 1 nomerli bölükge sıyındıq. Enni qıyışıp yaşap da turabız. Arabızda ters söz de eşitilmegen. Eki de yurtnu camyatı tileybiz, eki de yurtnu xozäystwoların bir-birine qoşup, oğar Qaziürtnu atın bermekni. Eger qoşma bajarılmay busa, buzulğan Qaziürtnu yañırtmaqnı ariw görebiz".
Xarj, quruluş materiallar yoqnu bahana tutup, şo tilew cawapsız qalhan. Birazdan Dağıstannı Xalq Komissarlar Soweti 202 wa 586 nomerli eki qarar çığarhan. Şolanı birinçisinde: "Lwowski nomerleni 1-nçisin, 2-nçisin, 3-nçüsün wa 7-nçisin Qoysuw taşığanda suw alma imkanlıq bar. Şo sayalı, xalqları sürgün etilgenni de hisapğa alıp, topuraqlarını 16432 desätin paçalıqnı fonduna bermek, taw rayonlanı haywan-malına otlawluqlar uçun belgilemek. Bawların, yüzümlüklerin asırap saqlamaqnı Babayurt rayonnu ispolkomuna tapşurmaq", — dep yazılğan.
1947-nçi yıl 1 nomerli Lwowskidegi Telmannı atındahı, Qaziürtdahı "Osowiaxim" degen kolxozlanı 5661 desätin yerin Lüksemburgdahı Karl Libknextni atındahı kolxozğa bergen. 1948-nçi yıl şo xozäysgwoğa dağı da esgerilgen kolxozlanı 1800 desätin topurağın begetgen. "Tüşümlülügün artdırmaq uçun" dep de esgergen.
1950-nçi yıl "Qala-kölnü", "Nemes-tolmanı" quruluşu uçun da 1362 desätin topuraqnı ayırğan. Sebebi — taw rayonlanı kolxozlarını haywanlarına, mallarına tüşümlü otlawluqlar, yemler, suw boldurmaq, har gektarnı halın, tüşümlülügün artdırmaq.
1952-nçi yılda Lwowskide yañıdan "Oktäbrni 30 yıllığı" degen kolxoznu qurup, oğar Lüksemburgdan çığarıp alıp, bizin topuraqlanı 1561 desätinin begetgen. Aradan eki yıl ötgende dağı da biraz yerni, demek, "Qala-kölnü" suwsuz boyların qaytarhan. Hasilikalam, Lwowskini xalqı, tartışa-yabuşa turup, özünü topuraqlarını bir qadarın qaytarıp almaha bajarhan. Tek şo hasillege qarşılanı taʼsiri bulan Lwowskidegi xozäystwonu atı bir neçe kerenler alışınhan, predsedatellerin de aşıqlarday oynatıp turğan. Axırda onu Nowaya Kara degen yurtnu bölügü etgen. Yurtnu haran toplanhan baylıhı da talanğan, xalqını yaşaw halı da bir de bolmahanday buzuqlaşğan.
Şolaylıqda artsız-alsız qıyıqsıtıwlar injitgen lwowskililer saburluğun tas etdi, çıdamlığından çıqdı, cıyılıp, cıyınlar ötgerme başladı, tiyişli qararların ördegi qurumlağa yazmağa urundu. Alda yimik, şo gezik de olanı kahızlarına, arzalarına qulaq asılmadı, yurtlular özler-özlege xarlanahan darajağa yetişdi. Qıshaça aytğanda, bek salamatlı, sabur bizin xalq görmegen xorluq qalmadı. Neçaqı netse de yurtlular yeñilmedi. Soñ olanı başha küyde qıyıqsıtma girişdi. Qollayhan topuraqların çığarıp aldı, ölgenlerin qaburlarına gömme qoymadı, salhan sınların çığarıp taşladı, mejitin buzdu, ortaq malın talam-taqış etdi, adamların ari-beri qaçağan ğalğa saldı. Qaçmağanlarını tazza sıdırıp terisin alma az qaldı.
Natijada şo dewürde tuwğan yaşlar barı da degenley, oxuwsuz-bilimsiz qaldı. Bara-bara örüş alma, ayınma aylanhanlarına da kömek etegen, qol yalğayğan qurum bolmadı. Bussahat Babayurt rayonnu hakimlerini arasında bir sama da qaziürtlu öhu da xıylı zatnı añlata. Rayonnu partiya, sovet qurumlarında da qaziürtlulardan hakim görünmedi. Nege tügül, tiyişli zamanında bilim alma, göterilme imkanlıq bolmadı.
Qarawsuz, haysız qalğanlıqnı yamanından neçese qumuq, noğay yurtlar yer yüzünden sibirilip taydı. Masala, Xumawul, Asawul, Hamzayurt, Qaziürt, Lwowskileni 16 da nomeri çeçeklenip, gül açıp yaşnap turağan yerinden tozuldu. Şo nomerleni çeçeklendirgen nemes xalq aldın da, artda da qumuqlar, nohaylar bulan epsiz ariw qıyışıp, xıylı geziklerde bir ağlüdey yaşay edi. Sürgün etegen günlerde olar, qumuq qurdaşlarından ayrılıp bolmay, qara gözünden qan aqdırıp yılay edi, başın-çaçın yulqa edi.
Nemeslerden qalhan yemiş bawlar, awlaqlar, klublar, şkolalar, tirmenler, aradan onça köp de ötmey, buzulup dam-dağır boldu. Şolay tiziw oñarılğan zatlanı puç etilgenine bussahatda da tarlığıwuñ gele. Bir-bir bulaq, bir-bir suw bar edi. Tartıp spiçka yaqsa, suwnu üstü yallay edi. Nege tügül, barı da darmanlığı bulanhı suwlar edi. Barı da zaya boldu.
Yurtubuznu neçe keren suw alsa da, topuraqlarıbıznı, baylıqlarıbıznı talam-taqış etse de, qaziürtlulanı arasında kim de tamaşağa qalarday ulanlar, qızlar ösgen. Misal uçun, Moqaw Zabitow heç qorquwnu bilmeygen adam edi. Alham Mustapayew, Zyaw Qartiyew, Osman Aliyew, Apaç Bammatow, qatını Ajaq Bammatowa, yurtnu mollası, adamnı özdeni Aynutdin Nasrudinow, xıylı özgeleri şolaylardan hisaplana. Olar aqça cıyıp, partiyanı obkomuna, SK-sına barıp, posahasın aylar bulan saqlap, yurtnu qaytarıp xalqını qoluna alma bajardı. Şo işni sipteçisi Moqaw Zabitow edi.
Bugünlerde Rossiyanı qaziürtlular dolanmayğan yeri az. Olar barı da Moqawnu yaxşı tanıy. Bussahat bizin arabızda özü bolmasa da, xalqnı inamlı adamı, harakatçısı hisapda onu atın barıbıe da esde saqlağanbız wa saqlajaqbız. Yurtubuznu gelejek nasluları da onu atı bulan öktem bolmağa borçlu. Şo muratda Lwowskidegi kolxozğa Moqaw Zabitownu atın berse, dahı da tiziw bolajaq edi. Şkolanı yaşlarını, muallim kollektiwini arasında da onu adilli işleri üyrenilse, zaman-zamanda esge alınsa yaxşı edi.
Barı da çaralar bulan biz, gelejek naslubuz Moqaw yimikleribizni atların unutmayğan qaydanı yürütmege gerekbiz. Ol qumuqlanı adatların, milli merdeşlerin bek sıylayğan, tayışmayğan küyde yürütegen, xalqını qısmatına bek yüregi awruyğan gişi edi. Yaşlar çı neçik de, özünden xıylı ullular da onu görgende atılıp yerinden turup, hürmet ete edi. Nege tügül, ol özünü barı da ömürün degenley xalqını erkinligin, yesligin qaytarıwğa bağışladı, özünden soñğulanı da ülgü alma çaqırdı. "Abur etmek, murat tügül, qılıq-dır; bizdeylege osal bolmaq ilıqdır."
Tüzü, Qaziürt qurulğan 1722-nçi yıldan berli bizde Moqaw Zabitow yimik xıylı qoççaqlar ösgendir. Tek şolanı atların bizin amalsız xalq esinde saqlamağan. Zaya getgen işleni, ullu qulluqlanı, igitlikleni, olanı yesilerin haq yürekden qızğanmay turup bolmaysan.
İnqılapnı, sowetleni hakimligin ör etmek uçun neçaqı adamıbız can bergen, neçaqı adamıbız yaralanıp, iñırlanıp yatğan, açdan ölgen. Yüz atlını başçısı Umalat-hajini, aqlar tutup, Xasawürtnu hamamını aldında asıp öltürgen. Onu süyegi terekge ilingen yerinde üç gün turhan. Axırda da qorquw bilmeygen Murza onu yaşırtğından urlahan. Qarawuldağı soldatlar xıylı zaman izlep, axtarıp aylanhan.
Bizin yurtlular — bek çıdamlı, sabur adamlar. Neçaqı qıyınlıqlağa tarısa da halek bolmahan, özleni borçların kütgen. Olanı köp yıllıq qıyını geç busa da heç bolmahan. Bugünlerde qurulğan sahatday işleygen xozäystwosu, zahmat tökme belsengen ulluları, yaşları şoğar şahatlıq ete.
Gelejekde halın tüzleme süyegenler getgen halın yaxşı bilmege borçlu. Nege desegiz, getgen zamannı yaxşı bilgenlege yibergen yañılışların tüzleme tınç bola, yaş naslusun adilli işlege ruhlandırmağa bajarıla. Artdağı yıllarda bizin yurtlular tutğan yol şolay türleniwge baqdırılğan. Ortaq zahmatnı natijasında qolda etilgen hasilleri de yaman tügül.
Barı da yerde qulaç yayğan yañı qaydalaha göre küylenip, yurtlular awlaqların, çaçıwluqların asuwlu paydalandırmağa, har gektardan alınağan tüşümnü qadarın artdırmağa, xalqnı yaşaw halın yaxşılaşdırmağa çalışa. Tüzü, qıyınlıqlar da az raslaşmay. Ortaq işni asuwluluğu bulan olar şo qıyınlıqlanı yeñmege, belgilegen borçların yaşawğa çığarmağa üyrene.
Biz yurtnu ayınıp gelegen yüzün, yaşğarğan awlaqların, bir-birin añlayğan, bir-birini tarçıhına, süyünçüne tabılağan ulanların, qızların görgen sayın şat bolabız, süyünebiz. "Enniden soñ sama da sizin tarçıqlıqğa teberegenler yal bolmas, har basğan ayahığız yaxşılıqğa, nasipge basılsın", — dep oylaşabız.
Camyatnı yoruqlu da, yoruqsuz da etegen zat — qurumluluq, tarbiya. Tarbiyalılar bir zamanda da tutğan muradına art bermes. Bizin yurtlular şo yağından da bir qadar natijalaha yetişejegine tolu inamlığıbız bar.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş". 26-12-1997 g.