Filologya ilmulanı kandidatı, Dağıstan Paçalıq uniwersitetni filologya fakultetinde dağıstan xalqlanı adabyatlarını kafedrasını zaweduüşiyi Ağarahim Soltanmuratow — yañı zamannı alimi. Ol kandidatlıq işin tilden yaqlağan busa da, doktorluq işi adabyatnı (Abusupyan Akayewni yaratıwçuluğu) haqında bolajaq. Üç ilmu kitapnı wa köp sanawdağı maqalalanı awtoru.
R.G.: — Ağarahim, getgen yıl yayda Amirxangentde bolğan qumuq tilni bayramında sen ana tilni wa adabyatnı muallimlerin hazirleygen sizin fakultetge gelegen yaşlar yıl sayın kemiy, şulay getse, ana tilibizni gelejegine umut az dep söylegen ediñ. Hal şo darajada buzuqmu?
A.S.: — 2002-nçi yılda bizin fakultetni qumuq bölügüne oçno 30, zaoçno 26 yaş tüşgen edi. Şonu aldındağı yıllarda da, soñğu 3—4 yıl da tüşegen yaşlanı sanawu şolağa yuwuq edi. 2009-nçu yılda busa oçno 3 yaş, getgen yıl 5 yaş tüşdü. Tüzü, şo halnı göz alğa tutup, biz, uniwersitetni dars beriwçüleri, özübüzden hasil bolağan çaralanı görebiz. Rayonlar bulan, şkolalar bulan baylawluqlar tutabız, yoluğuwlar ötgerebiz, añlatıw iş yürütebiz. Şo çaralar natijalar bermey de tügül. Misal uçun, getgen yıl bizge oxuma tüşme süyegenleni sanawu az tügül edi. Tek ne etersen, aprel aynı ortalarında bizin fakultetge oxuma tüşmek uçun, YEGE-ge tarix de qoşula degen şart salınıp qaldı. Oxuma tüşme süyegenler busa özler ne predmetlerden YEGE berme gerekligine baylawlu masʼalağa göre, belgili küyde, mart aynı biri bolğunça toqtaşma borçlular.
- Başğa milletleni bölüklerinde ne hal bar?
- Olarda da bizde yimik. Yañız filologlanı tügül, başğa pedagog kasbuğa yes bolma süyegenleni sanawu da bek kemigen. Ayroqda DGPU-da bir-bir fakultetleni yapsa da yarayğan hal bar dey.
- Kim günahlı?
- Ozoqda, paçalıqnı darajasında kemçiliklege yol berile. Muallimleni zahmatına bizde berilegen qıymat şo sıylı kasbunu yürütegenleni gözden tüşüre, yer ete.
- Dür çü dağı. Şkolanı 5-ge de bitdirip, wuzğa tüşüp, diplom da alıp, yurtğa gelgen muallim, qarasa, özü bulan oxuğan «ekialawuç» milisioner yada biznesmen xonşusu üyler de etgen, maşini de bar, qazançı da onukinden 4-5 kerenge artıq. Şkola çağındağı yaşlar da, olanı ata-anaları da şolay halnı görgen soñ da süymejekler muallim kasbunu saylamağa.
- Şo haqda neçaqı da aytıla wa yazıla. Alışınağan zat yoq. Muna hali de, bu yıldan tutup, polisya wa asger qulluqçulanı alapaların 2-3 kerenge artdıra, muallimleni busa — 30 prosentge. Prostoy muallimge şo 30 prosent de yetişmey qala.
- Ağarahim, studentleni bilim darajası neçikdir?
- On yıllar aldın yaman da tügül edi. Artdağı yıllar osal. 2002-nçi yılda 2 de sessiyanı ör qıymatlağa bergen bir kursdan 8 qumuq yaşnı suratları Hürmetlew doskağa ilingen edi.
- YEGE-ge yanaşıwuñ neçikdir?
- Neçaqı bola busa da yaman.
- Nege? Wuzlağa hali abituriyentler uruşbat bermey tügül bola çı.
- Ne başğa? Hali YEGE-den tiyişli ballar almaq uçun, yağadan adam tutup, oğar aqça berile çi.
- Tek busa da aldın wuzğa tüşegende berilegen aqçanı hali YEGE-ge xarjlanağan az aqçalar bulan teñ etme yaramay. Men es etgen zat — şkolada işleygenler YEGE-ni yaqlay, wuzlanı dars beriwçüleri şoğar qarşı.
- Men YEGE-den aldağı wa haligi studentleni bilim darajasına qarap baha beremen.
- Ağarahim, argdağı 20-25 yılnı içinde qumuqlanı halı nege qolaylaşmadı? Şonu sebeplerin neden göresen?
- Sovet hakimligini yılları qumuqlar uçun qıyınlı dewür boldu. 30-nçu yıllarda milli kadrlarıbız, elitabız yoq etildi, 50-70-nçi yıllarda köp topuraqlarıbız qoldan çıqdı, 90-nçı yıllarda demokratya bergen imkanlıqlardan paydalanıp, qumuqlar şo masʼalalanı çeçme dep girişgende, hal dağıdan-dağı çetimleşdi. Sovet dewürde asta-asta yürülegen ters işler yañı dewürde açıqdan-açıq dağı da çalt yaşawğa çığarılma başladı. Nege yaşırma tarıq, Toturbiy Toturbiyew, Bahawutdin Hajiyew, Abdulqapur Qapurow, Basir Aljanbekow, Alimsoltan Alxamatow wa özgeleri yimik görmekli, xalq özlege inanağan adamlarıbız öltürüldü. Şo sebeplerden qumuqlanı çetim masʼalaları çeçilmey, dağıdan da bek terenleşdi. Bizin xalqnı adilli talapları bar edi busa da, başğa xalqlar bizge qarşı çıqdı. Nege tügül, bizin talaplar olanı paydasına tügül edi.
- Haligi zamanda politika, camyat işlege qoşulmay, yağadan qarap tursa, bizin xalq uçun paydası artıq bolajaq deygenler de bar. Sen neçik oylaşasan?
- Men de politika yabuşuwlanı yanı tügülmen. Bizin güçübüz — haqıl, bilim, qılıq, madanyat. Şo güçübüznü artdırsaq, gelejegibiz uçun paydalı bolajaq.
- Seni pikruñ mağa da yuwuq. Şolay oylaşağanlar dağı da köp bar dep esime gele. Tek yol görsetegen, ne etme gerekni añlatağan qurumubuz yoq. Har adam özbaşına, özü bilegen küyde yürüp tura.
- Qurumlar bar, tek etilegen iş az.
- Ağarahim, haliden 19 yıl alda Cawat Zakawow, Alaw Aliyew wa men «Qumuqlanı qahrumanları» dep, 10 qumuqnu suratların salıp kalendar çığarğan edik: Ummu Kämal, Soltanmut, Xasaybek Usmiyew, Yırçı Qazaq, Mahammat Awabi Aqtaşi, Mahammat-apendi Osma¬now, Abusupyan, Calal Qorqmasow, Alqılıç, Ullubiy Buynakskiy. Şolar barı da — 19-nçu yüz yılda wa aldın tuwğanlar. 20-nçı yüz yılda tuwğanlardan şo sıdırağa dağı da kimleni qoşar ediñ?
- ...Ullu Watan dawnu barı da qumuq igitleri şo dawnu tarixinde qalajaq. Qumuqlanı görmekli ulanları, misal uçun, Raşit Askerxanow xirurg, alim hisapda, Abdurazaq Mirzabekow yolbaşçı hisapda sawlay Dağıstannı tarixinde qalajaq. Şolanı darajasına yuwuq dağı da adamlarıbız bar.
- Yüz yıldan soñ da esdeligi saqlanajaq dep aytıp bolağan adamıñ barmı?
- Qıyın soraw. Bizde C. Qorqmasowdan soñ hatta Dağıstandan tışğa atı belgili politik, yolbaşçı, lider bolmağan. Men oylaşağan küyde, şolaylar arağa çıqmasın dep iş göregenler bolğan.
- Bir yaqdan, orus paçalıqnı ideologları bir zamanda da bizin xalqnı wakilleri güçlengenni süymegen. Dağıstannı bizge konkurent xalqlarını liderleri busa şo ideologyadan usta küyde paydalanalar.
- Sanawlar, faktlar bulan alğanda, Dağıstanda milli masʼalalar tüz çeçilegende yimik de görüne. Tek köbüsü hakim qulluqğa salınğan yada deputatğa saylanğan qumuqlar, qarasañ, yada tiştaypa, yada başğa milletlege qardaş adam bolup çığa. Şolay adam milletni masʼalalarını haqında oylaşmay, özüne iş bergen adamnı qulluqların kütmekni haq¬ında oylaşa.
- Nege tügül de, milletni güçlü qurumu yoq şolaylağa yol gersetmege wa tiyişli bolsa, yaqlamağa. Lap da yaman yeri — örge göterilgen qumuq¬lar özleni paydasına milletin de qollay.
- Tek barı da xalqnı aldatma bajarılmay. Kim-kim ekeni erte-geç açıq bolmay qalmay.
- Bir milletni başğasından ayırağan aslu belgiler — onu tili, madanyatı. Qumuq madanyatnı, adabyatnı çalışıwçularını milletine taʼsiri ne darajada dep esiñe gele?
- Maqtarday darajada tügül, ozoqda. Bizin adabyatıbızda, madanyatıbızda hali de 30-40 yıllar aldağı dewürdegi adamlar çalışa. Zamannı talaplarına cawap beregen küyde ruh baylığıbıznı artdırağanlar az. Camyatnı da, yaratıwçu intelligensiyanı da arasında tığıs baylawluq, bir-birewnü añlayğanlıq yoq. Barı da zat özlügünden getip barağanda yimik. Mağa yuwuq adabyatnı haqında aytsam, yaş naslunu arasından gelejegi bar dep aytma yarayğan Gereyxan Hajiyewden qayrı yazıwçunu da, şairni de bilmeymen.
- Ağarahim, meni sağa taklifim bar. Har yañı çıqğan bir qumuq kitapnı analiz etip yazsañ, «Yoldaşnı» oxuwçuları şonu köp süyüp qabul eter edi dep esime gele. Razimisen?
- Razimen.
- Bir-bir adamlağa aş da, opuraq da, yıbaw da bar busa, nasipli yaşaw uçun dağı zat gerekmey. Sen şolaylardan tügülnü bilemen. Seni uçun nasip nedir?
- Nasipli yaşaw har adamnı ömür çağına göre türlü-türlü küyde boladır dep esime gele. Adam yaşawunu axırına yetip, burluğup artına qarağanda, ötgen yaşawuna razi busa, şoğar nasipli yaşağan demege yaray. Bussahatğı añlawuma göre, nasip — seni ahlüñ, awletleriñ, dos-qardaşıñ, iş yoldaşlarıñ, xonşularıñ, aylanañ şat busa, şolar yaşawuna razi busa, sen nasipli adamsan. Yañız meni üyüm-eşigim, maşinim, baylığım bolsa da, yuwuq adamlarımnı birini qayğısı, derti bar busa, men özümnü tolu nasipli his etip bolmayman. «El bulan görgen qaragün de bayramdır» degen aytıwnu meni yaşaw qarawuma yuwuq göremen.
- Yaxşı... Ağarahim, milletibizni gelejegi haqda ne oylaşa¬san? Birewler bar: «Qoyuğuz boş zatlanı. 9-10 yıldan qumuqça oxup bolağan adam da qalmajaq. Siz de, yazağanlar, millet uçun, tilibiz uçun dep oylaşmaysız, özügüz işsiz qalajaqbız dep qorqasız»,- dep söyleygen.
- Şolay xabarlar yürülegeni 100 yıllar da bola. Tek milletni, tilni qollayğanlanı sanawu şo dewürnü içinde 3 kerenge artğan. Ana tilde çığağan gazet-curnallarıbız, kitaplarıbız, teatrıbız, radio-telewideniyebiz bar, madanyatıbız bar.
- Şolanı san yanı neçikdir? Öz¬leni imkanlıqların ne darajada qollay?
- Şo — başğa xabar. İmkanlıqlarıbıznı 20-30 prosent qollana busa, yaxşı. San yanı osal busa, şonu üstünde işleme gerek.
- «Gerek» degen söznü köp qollaybız barıbız da. Tek neçik etme gerekni bilmey turabız.
- Şoğar cıyılıp oylaşma gerekbiz.
- Razimen. «Etse, bolur dawalar»,- dep, atalarıbız bilmey aytmağan çı.
"Yoldaş", 10-02-2012