Abdulmanap Hamzayew, «Yoldaş» gazetni cawaplı sekretarı.
Esgi sözler tilni yañırta dep oylayman
«Yoldaş» gazetni redaksiyasına erpelili Arslanaliden gelgen qumuq sözleni qollawğa baylawlu materialına köp zaman seslenmey turduq. «Yoldaş» gazetni redaksiyasında bolğan «letuçkada» yürülgen laqırdan soñ, şo masʼalanı ahamyatlığı artsa tügül, kemimeygenni birdağı keren añladıq. Şo sayalı tilge baylawlu masʼalanı götermekni tiyişli gördük.
Erpelili Arslanali özünü materialında bulay yaza:
«Yoldaş» gazetni baş redaktoru hürmetli yoldaş Kämil Aliyew, men gazetigizni tezden berligi oxuwçusu, erpelili Arslanali sizge bir neçe oylarımnı aytma süyemen. Siz gazetni baş redaktoru bolup işleme başlağanda gazet bütünley yaxşı yanğa alışındı. Gazetni gelmekligin köp süyüp qarawullayman. Gazetni redaksiyasına işin yaxşı bilegen yoldaşlar da cıyılğan. Men sovet dewürnü zamanında sizin gazetde senzor bolup 5-6 yıl işledim, sizin işigiz bulan az busa da tanışman.
Gazetde men uşatmayğan zat şulay: art waqtide gazetigizde xalq qollamayğan wa añlamayğan, esgilengen arxaizmleni, getgen sözleni qollama başlağansız. Masʼalä, tanqıt (kritika), tanapus (peremena) wa dağı da başğa köp sözler. Siz alışdırağan sözler köpden qumuq tilge girgen. O esgi sözleni köpler añlamay. Qumuq tilden darslar berip, şkolada 30 yıllar işlegen men de añlamayman. Şo esgilengen sözleni qollamağa nege tarıqdır? Gazetni oxuyğanlanı birisi de şonu uşatmay. Orus sözleni taydırabız dep ayta busağız, jurnal, stol, stakan, çaynik, sumawar, palto, radio, televizor wa köp-köp başğa sözleni nege alışdırmaysız? Siz mağa ayıp etmegiz, men şo esgi, xalq añlamayğan sözleni qollayğanığıznı uşatmayman, aslu xalq da uşatmay».
Haliden on yıllar alyaqda «Yoldaş» gazetni oxuwçuları bulan Xasawürtda bolğan yoluğuwda DGU-nu filologya fakultetini qumuq bölügün bitdirgen bir yoldaşıbız tap şo Arslanali aytağan maʼnada söylegen edi. Hali «Yoldaş» gazetni «letuçkasında» bolğan laqırda da Arslanalini pikrusun yaqlayğan bir-eki adam boldu. Bir neçe adam bergen taklif oylaşdırmay bolmay. Tek, neçaqı oylaşsaq da, bırınğı, esgilengen sözleni taşlayıq, xalq añlayğan tınç tilde söyleyik, orus sözleni köp qollayıq degen pikrunu qabul etmege qıyın. Şo tilibizge baylawlu qurbanlıq ne uçun etilegenni men, misal uçun, añlamayman. Watanın, elin, ana tilin, yuwuq adamın yaqlamaq uçun etilegen qurbanlıqnı añlama yaray. Amma tilibizni yeñil eteyik deygen taklifigizni ana tilinde qollanağan sözleni añlama süymeygenler, olanı maʼnasını haqında oylaşma erinegenler beregen taklifler dep añlasañ tügül, dağı küyde añlap bolmaysan. Olay da qorqunçlu halğa tüşgen az xalqlanı tillerini ölümün çaltlaşdırmaq sama tügülmü eken?
Tuwulunğan yaşaw hallar sebepli bolup, ayroqda Dağıstanda az xalqlanı tilleri tozuluwğa tarığan çetim dewürde maqalada göterilegen masʼalanı tozuluwnu tirmenine suw tökmeklikge hisaplama yaray. Yaşaw sınaw görsetegen küyde, bulay zamanlarda, qayta, tilni wakilleri unutula barağan sözlerin ayan ete, barı qastın tilni saqlamaqğa, onu ömürün uzaq etmekge baqdıra.
Şo men maqalanı başında esgergen, uniwersitetni filologya fakultetin bitdirgen qurdaşıbız Mahadin Bekmurzayew (misgin bolğanı biraz bola) sawunda yoluqğanda: «Hali «Yoldaş» gazet bulan onça da hallaşğanman çı, ondağı tazza qumuq sözleni oxup, ötesiz quwanaman, lezzet alaman»,— dep, özü alda aytğan pikruğa büs-bütün qarşı pikrunu aytdı. Muna şolay, xalqnı pikrusunu alışınıwu bizin süyündürme de süyündüre, xalqına paydalı da dür.
Sizin yurtluğuz, erpelili, filologya ilmulanı kandidatı, Dağıstan paçalıq uniwersitetni aldınğı dars beriwçüsü Yusup Canmawow (Allah rahmat etsin) qumuq tilni üstünde geçesi-günü bulan işlep, awruwğa tarıp, yaşlayın ölüp getdi. Hona o — qurbanlıq. Ol saw zamanında bizge, studentlege: «Yañız qoyçuluq, haywançılıq bulan baylawlu unutula barağan 500-den de artıq qumuq sözleni, terminleni cıyğanman», — dep oqtemlik bulan aytağanı esibizde. Dağıstannı xalq yazıwçusu professor İbrahim Kerimow redaksiyağa gelip de, telefon söylep de, özü yazıp da, til masʼalalağa baylawlu redaksiyanı qulluqçularına nasihat berip turdu. Unutula barağan sözleni qaytara qollamaqnı yaqlay edi.
Qumuq alim, axtarıwçu Hasan Orazayew siyrek qollanağan, unutula barağan qumuq sözleni cıya, tilibizni saqlamaqnı hayın ete. Hona, olay tilibizni qısmatı uçun canı awruyğan adamlarıbıznı harakatı, qastı tilibizni saqlama kömek ete.
Bırınğı qıyın sözler neger tarıqdır, arxaizmleni qollamay, yeñil söyleyik deygenler yeñil yolnu saylayğanlar, yaşawda tuwulunağan qıyınlıqlağa qarşılıq bildirme süymeygenler dep oylayman. Ösmeygen camyat tozuluwğa tarıy dep aytıla. Til de şolay.
Redaksiyada bolğan pikru alışdırıwda şo bırınğı, esgi sözler neger tarıq, haligi yaşaw talap etegen küyde yeñil söyleyik degen taklifler çalındı. Şolay pikrunu qumuq curnalistler arağa çığarağanğa tamaşa bolasan. Süygen yanğa burmağa til arbanı arışı tügül çü. Adabyat tilibiz asaslanağan sözleni neçik qollama gerekni haqında toqtaşdırılğan orfografya sözlügübüz bar, qumuq tilni grammatikası bar. Süygen küyde, tınç küyde söylegiz dep aytağanlanı adabyat tilni awuz tilden, oçar tilden, bazar tilden ayırıp bolmayğanlar dep hisap etme yaray. Yaşawnu toqtaşdırılğan nizamı, zakonu bar yimik, tilni de zakonu bar.
Siz göteregen masʼalanı haqında dağı da bir-eki belgili adamlarıbızğa sorap qaradıq. Olanı cawapların töbende berebiz.
Hüseyn Adilow — camyat çalışıwçu, Calalutdin Qorqmasownu atındağı fondnu yolbaşçısı:
Ullu alışınıwlanı dewüründe ana tilni saqlamaq tınç masʼalä tügül. Tek har insan özünden hasil bolağan qastın etmege borçlu. Neqadar qastqılıp çalışıp aylansa da, ana tilinde kitaplar, gazetler oxumayğan yoldaşlanı bizin ruh baylığıbıznı, ana tilibizni saqlawda etegen kömegi, qoşumu az bolur. Bir-bir oxuwçular gazetdegi sözleni añlamaybız, masala, tanqıt, siyasat, harakatçı degen wa başğalarını ornunda orus sözleni qollap, yazıp qoysa yaramaymı dep sorawlar bereler. Oxuwçular tilde az qollanağan sözleni maʼnasın añlamayğanlıq wa añlama, bilme qast etmeygenlik talçıqdıra. Ana tilde bar sözleni qollamay, başğa tildegi sözleni qollap yazmaq, söylemek — o çu haysızlıqnı birinçi alamatı. Bizin tilde yoq sözleni başğa türk milletlerden alıp qollama da tolu ixtiyarıbız bar. Biz de türk xalqnı naslusundanbız. Tilni tınç üyrenmek wa yaxşı bilmek uçun qumuq kitaplanı tawuşun çığarıp köp oxusa yaxşı bolur. Qumuq asarlarda başğa tillerden sözler az qollana. Aytağanım, şiʼrulanı, xabar kitaplanı, gazetleni ahamyatı güçlü. Oxuwçu yaşörümleni ana tilni üyretiwnü masʼalalarına baqğan canlanıw yürekni süyündüre, tilibizge ölüm yoq degen yaxşı hisleni tuwdura.
Badrutdin Mahammatow — şair, Dağıstan kitap izdatelstwonu qumuq bölügünü redaktoru:
Özge bir başğa tilden gelgen sözler qaysı tilde de yoluğa. Şo yaqdan alğanda, qumuq tilge arap, türk, orus tillerden gelgen sözler bar. Orus tillerni taʼsiri qolay. İnqılapdan beri yaqda biz orus sözlege üyrenip, tüşünüp qalğanğa göre, türk, arap tamuru bulanğı sözler bizge awur tiyse de, tiyişli yerde olanı qollamaqnı bir de zaralı yoq. Nege tügül de, şo bizin qumuq tilni tamuru ortaq türk dünyanı tillerine yuwuq ete. Olar, masala, maʼdan, maktap, muallim, medrese, ustaz yimik sözler wa özgeleri. Başğa türk tillerde qollanağan, bizde tas bolğan sözleni de qollasaq, bizin tilibiz bay bolsa tügül, yarlı bolmas.
Gazetibizni getgen yıl noyabr aynı 2-sinde çıqğan nomerindegi maqalada göterilegen temağa baylawlu, minası erpelili Ahmatnabi Apaşew de bulay yaza: «Nege gazetde orus sözleni köp qollaysız? Awarlanı «Haqıqat» degen gazetin alıp, iş etip tergep qarağanman: olarda orus sözler az qollana. Şonça bay qumuq tilni yarlı etesiz. Men «Yoldaşda» qarşılaşağan barı da orus sözleni yazıp alıp, qarşısına qumuq sözleni salıp, giççi sözlük tizip turaman».
Raşit Harunow, curnalist
Esgi sözleni tiriltebiz dep, tilibizni öltürmegey edik
(A.Ğamzayewni «Esgi sözler tilni yañırta dep oylayman» degen maqalasına göre)
«Yoldaşnı» 11-nçi yanwarda çıqğan nomerinde gazetni cawaplı sekretarı Abdulmanap Hamzayewni «Esgi sözler tilni yañırta dep oylayman» degen maqalası bar. Şu tema bizde har zamanda da ahamyatlı bolğan. Arxaizmleni (qollawdan çıqğan, esgi sözleni) yañırtma gerek deygenler de bar. Xalqnı tiline girip bitgen orus sözleni geri urma tüşmey deygenler de bar. Abdulmanap Hamzayew birinçi pikrunu yanı. Onu maqalasında esgerilegen erpelili Arslanali ekinçi pikrunu yanı. Gertilik, küyge qarağanda, har zamanda yimik, olanı ortasında bolma gerekdir. Busa da, mağa da artdağı pikru yuwuq.
Lap aldın bir tilewüm bar: A. Hamzayewni bir-bir pikrularına razi tügülleni «tilni duşmanlarına» hisap etip qoymağız. Men tilimni duşmanı tügülmen, tek qumuq til canlı bolğannı, ösgenni, yañırıp, güçlenip, onu barı da xalq süyüp-süyünüp qollağannı süyemen.
Men oylaşağan küyde, bir-bir orus sözler xalqıbıznı tiline girip bekleşgen busa wa bugüngü qumuq tilde şo maʼnanı tolu beregen qumuq söz yoq busa, orus söznü qabul etme yaray. Bir-bir geziklerde busa orus sözleni qollamasañ, oyuñnu-pikruñnu tolu küyde açıq etip bolmay qalasan. Misal uçun, terminler barı da xalqlarda, qaysı tilden alınğan busa, şo tilde yimik aytıla-yazıla. Bizde busa, terminleni de göçürme belseneler. Haqıqatda, til de awur, añlama çetim bola.
A. Hamzayew: «Amma tilibizni yeñil eteyik deygen taklifigizni ana tilinde qollanağan sözleni añlama süymeygenler, olanı maʼnasını haqında oylaşma erinegenler beregen taklifler dep añlasañ tügül, dağı küyde añlap bolmaysan», — dep ayıplawlar ete. Xalqnı köp yanı gazetni-kitapnı-curnalnı tilni «añlama süyüp», «erinmeygenligin» görsetmek uçun tügül, paydalı maʼlümat, lezzet almaq uçun oxuy. Eger yazılhan asarnı tili añlama qıyın busa, ol onu, süysek de-süymesek de, oxumajaq. Tüz de etejek. Aylanğan sayın xalqğa «añlamay», «erinçek», «tiline abur etmey», «patriotlar tügül, gazetge-curnalğa yazılmay» dep ayıp salıp turmaqnı men tüz görmeymen. Yazağanlanı köpleri özler de bir-birin oxup turmaylar çı. Men de oxumayman barı da awtorlanı. Tergewümnü tartsa, qujurlu yañılıq-maʼlümat bar busa, oxuyman. Şolaydır başğalar da.
Dünyada barı da tiller türlene, alışına, öse. Öse-alışına turup, bir neçe asrulardan tamur tilinden başğa til arağa çığa. Şoğar ullu tillerden misallar geltireyik: bırınğı araplar, cuhutlar, grekler, oruslar söylegen tiller alışına turup, haligiler tamur tillerin añlama da añlamay. Şoğar birew bir zat da etip bolmay. Biz de güçdenden arxaizmleni (esgi sözleni) tiriltebiz desek, habas iş etegenlerden bolajaqbız. Camyatnı, tilni ösüwünü zakonların buzma bajarılmay.
Aslu zat: xalq — tilni yesi, xalq tilden aldın, xalq yaratğan tilni (til yaratmağan xalqnı). Yazağanlar busa şo tilni yesini aldı bulan tügül, artı bulan yürüme gerek. Bizin arabızda xalqnı üyretme qarayğanlar köp, xalqdan üyrenegenler, xalqnı hayındağılar yetişmey. «Biz, alimler, curnalistler, yazıwçular, bek bilebiz, xalq biz aytağan küyde oxusun, söylesin» dep oylaşağanlar yañılışa. Çeber adabyatnı, ilmunu tili öztöreçe bolma da yaray, tek gazetni tili xalqğa yuwuq, yeñil, añlaşınağan küyde bolma gerek. Awtornu oyu açıq, sözü gerti, teması da ahamyatlı busa, onu tilin añlama da tınç bola.
«Yoldaşnı» tilin añlamaybız», — deygenler köp yoluğa. Quru şolay adamlanı «añlawsuzlar» dep ayıplap tursaq da, durus bolmas. Yazağanlar da özler özlege kritika gözden qarama gerek. Oxuwçuğa «tilni añlama erine» dep ayıp salmaylı, curnalistlege özlege «xalqğa añlaşınağan küyde yazığız» dep çaqırıw eter edim. Curnalist uçun birinçi yerde «tilni tazalığı» tügül, gertilik, oynu açıqlığı, söznü maʼnası bolma gerek.
A. Hamzayewni bir oyuna razimen. Tilni toqtaşdırılğan grammatikası, sözlükleri bar. Şolanı dazularından çıqma yaratılmay. (Olay bolğan soñ, sözlüklege girgen sözlege «esgi» demek de tüz tügül).
Men özüm de, köpler yimik, qumuq til orus sözlerden erkin bolğannı süyer edim. Tek süygen bulan bitip qalmay çı. Biz realistler bolma tarıqbız. Yaşawnu ağımından artda qalma tüşmey. Yazağanlar, şo ağımdan çığıp, tilni tazalığın güçden saqlama qarasa, yaşaw, xalq alğa getejek, til olardan ayrılajaq.
Orus sözleni alağanda da, arxaizmleni qollayğanda da haqıllı yanaşıw (razumnıy podxod) bolma tüşe.
Ötgen asrunu 20-nçı yıllarında Türkiyada atatürk tilge reforma etip, barı arap sözleni ornuna taza türk sözleni giyirgen. Yañı sözler olanı tilinde bekleşip de qalğan. Türk til — paçalıq til, barı da qurumlanı işleri, peçat, informasya, adabyat, inçesanyat paçalıqnı yañırtılğan tilin qollap, aradan zaman getip, o til üstün gelip, barı da xalqğa ortaq bolup toqtay. Bizinki paçalıq til tügül. Bizge olay bajarılmay.
Hasiller:
1. Curnalist uçun birinçi yerde tilni tazalığı tügül, pikrusunu ahamyatlığı, sözünü gertiligi bolma tüşe.
2. Tilni tazalığın saqlaw aslu murat bolma tüşmey. Til camyatnı alışınıwuna göre küylenme gerek.
3. Esgi sözleni ilmuda, adabyatda geng küyde qollama yaray.
4. Gazetni tili yeñil, oxuwçuğa tınç añlaşınağan küyde bolma gerek (xalqnı tiline «oçar til», «bazar til» dep, onu kem etip görsetme tüşmey: şo oçar, bazar tillerden tizilgen adabyat til).
İbadulla Hajiyew, muallim, Xasawürt (qazmalı)
Esgilengen sözler tilni bayıta
Erpelili muallim Arslanali bulan bütünley, tübüqaradan razi tügülmen. «Esgi, xalq añlamayğan sözleni qollayğanığıznı uşatmayman, aslu xalq da uşatmay», — degen Arslanalini pikrusuna, uşatmasañ uşatmay tur, biz uşatabız, ariw de, tiyişli de görebiz dep qoşma süyemen. Yoldaş A.Arslanali, gazetni aslu borçlarını biri – xalqnı til baylığın açmaq, artdırmaq, bilmeygenlege bildirmekdir.
«Bırınğı, esgilengen sözleni taşlayıq, xalq añlayğan tınç tilde söyleyik, orus sözleni köp qollayıq»,- degen taklifge razi bolmaq çı ana tilde söylewübüzge zayıplıq dep sanayman. Giyimibiz — orus opuraq, aşawubuznu orus tilden yañız ilmuğa, texnikağa baylawlu terminlerden (istilahlardan) qayrıların tilibizge giyirmek, onu azdırmaq bola.
Esgi sözleni qaytarıp tilge giyirmek, qollamaq hajatlı tügül degenler bek ullu yañılışalar, ayroqda olar mutalimlege til üyretegen muallimler busa. Olanı bilme, esde saqlama qıyın, awur demek de dalil tügül. Muallimni ömürü üyrenip de, üyretip de getme buyurğan, borçlu talih.
Oylap qarayıq, biz özübüz — muallimler esgilengen sözleni bilmey busaq, oxuwçulağa bırınğı xalq awuz yaratıwçuluğunu asarların darslarda neçik añlatma bolabız, olarda çı esgilengen sözler tolğan. Misal uçun, yommaqlarda, xalq yırlarda, taqmaqlarda, har abatda degenley yoluğa busa. Bir neçe misal: adirne, aybalta, alıs, atolu, bayar, gübe, qaña, erk, Edil, Anadol, yasaw, yassı wa bulay da xıylıları.
Atalar sözleni, aytıwlanı, çeçegen yommaqlanı neçik añlatma, açma-çeçme bolabız? Olanı çı köbüsü qadim zamanlarda bizge esgilengen sözler bulan tizilgen. Bir neçe misal: abdüger, ayman tüz, ayman köl, dol, dolluq, qodu, qumsarmaq, keli, kelek, muştari, pöşük, sal, som altın, supa, sünkü, tawxana, tulan, yabağı, yabu wa başğaları.
Esgilengen sözleni egerdim bilmey busaq, maşğur, maqtawlu klassigibiz Yırçı Qazağıbıznı asarların özübüz neçik añlayıq wa yaşlağa neçik añlatayıq? Aytığız! Buraq, yebe, dağana, qozalaq, kana, atollu, yabu, çataq oybolat, tümen, muq, pitat wa dağı da onu şiʼrularındağı bulay, hali esgilengen, köp-köp sözleni añlatıp bolmay busaq.
Olay busa, esgilengen, biz bilmeygen sözler bulan birçe yaşawun tas etejek xalq epos, qanna qazaq yırlarıbıznı, atalar sözlerin, aytıwlanı, çeçegen yommaqlarıbıznı wa olağa qoşup, adabyat tilibizni kürçüsün salğan, özünü teñi yoq pahmulu Yırçı Qazaqnı yaratıwçuluğun inkär eteyikmi, taşlayıqmı? Olarsız bizge ne qala, soñ biz ne qumuqlarbız? Esgisi yoqnu yañısı bolmas dep, durus aytılğan. Tilni tas etsek, tarixibizni de tas etejegibizni unutmayıqlar. Tarixibizni tas etsek, özübüznü, özlügübüznü, yani, milletibizni tas etejekbiz. Qısğaça aytğanda, tilibizde bar, tek esgilengen sözleribizni ornunda orus sözleni geltirsek, qollasaq, qanlı, canlı bay tilibizni öz qansız, öz cansız zayıp tilge aylandırajağıbızğa şeklik etme tüşmey.
Sovet dewürde Leniñraddağı Güntuwuş tilleni institutu har yıl yayda, kanikullanı zamanında, bir neçe studentlerden toplap, Sibirge, Altayğa, hatta Kitaydağı uyğurlağa ekspedisya yibere bolğan. Eger şolay ekspedisya 1-2 esgilengen, ne de busa 2-3 dialekt söz tabıp gelse de, ekspedisya borçun kütgenge sanala bolğan. Munda oylaşma zat bar.
Tilden, peşemeyli, bar sözleni taşlama gerekmey, neqadar, olanı taselgenlerin de tabıwnu, cıyıwnu hayın etme, asırap, ayawlap saqlama da, qollama da gerekbiz.
Abdulmanap Hamzayew, «Yoldaş» gazetni cawaplı sekretarı.
Adabyat tilni uçuz etme yaramas
R.Harunow özünü maqalasında: «Gazetni tili xalqğa yuwuq, yeñil añlaşılınağan küyde bolma gerek», — dey.
Olay bolğanda, adabyat tilibizni taşlap, yeñil tilni (oğar «oçar til», «bazar til» dep aytağanımnı R. Harunow mısğıllaw hisap ete busa, orusça «prostoreçye» dep aytayıq) artı bulan yürüp turma tarıqbız dağı. Adabyat til «Adabyat sözlügünde» berilegen añlatıwğa göre, «radionu, telewideniyeni, şkolanı, sahnanı, ilmunu, publisistikanı, xas yazıwnu tili. Adabyat til — umumi xalq tilini işletilgen, bir qalipge geltirilgen, şo tilde söyleygenler qabul etgen ülgüsü. Başğalar neçik süyse söylesin, tek örde esgerilgen qurallanı kasbuçularına şo adabyat tilni bilmek wa şo tilde söylemek wa yazmaq — borç. Söylep bolmay busa, şolay kasbuçunu darajası özüne salınğan talaplağa cawap bermey dep hisaplama yaray.
Opponentibiz «haqıqat erişiwlükde tuwuluna» dep de qoşa.
Haqıqat erişiwlükde tuwuluna dep, bizden köp alda yaratılğan qalipleni üstünden erişip tursaq, başğalar bizge külemesmi?
Radiodan, telewideniyeden, kompüterden yañız orus sözler ağılıp tura busa, mejitlerde nasihatlar orus tilde berile busa, bizin xalqğa özünü adabyat tilinde söyleme, ozoqda, tınç tügül. Amma şo halğa qarşılıq bildirmey tursaq, tilibizni, gertiden de, tas eterbiz.
«Yoldaş», 11-01-2013, 15-02-2013