Belgili yazıwçu, şair wa dramaturg, Rossiyanı Yazıwçularını soyuzunu çleni, Dağıstannı madanyatını at qazanğan qulluqçusu, "Yoldaş" gazetni muxbiri, "Aytaş" rayon telewideniyeni direktoru Gebek Qonaqbiyew özünü 50 yıllıq yübileyin belgiley. Şo ahwalat bulan baylawlu bolup onu bulan laqırlaşıw ötgerdim.
- Lap başlap özüñnü tuwğan, ösgen yeriñni, şolay da Qonaqbiy tuxumnu haqında aytğannı süyer edim.
- Baliki, har adam da özünü tuwğan yurtun dünyadağı barı da yerden ariw göredir. Men, gertiden de, bırınğı, atı tarixlege yazılğan Endireyde tuwğanıma bek öktemmen. Tuxumumnu haqında aytsam, yurtda bizin tuxum ullu wa bırınğılarından sanala.
Yetti atasın bilgen adam cennetge bara dep aytıla, şo yaqdan alğanda, men bek nasipli adamman: men 8 atamnı bilemen. Olanı altawunu sınları qaburlarda hali de bar. Bizin nasibibizge, dos-qardaşlarıbız 500 yılğa yuwuq qaburlanı bir yerine gemülüp turğan. Şonu uçun da tuxumubuznu tarixin sınlardan taba oxup bilgenbiz.
Ullular aytıp esimde qalğan, ullatabız Happan Soltanmutnu asgerinde asgerçi bolğan. Ol Gruzya boylarda daw etegende ölgen wa şo boylarda gömülgen. Oğar qaburlarda belgi salınğan.
Dawda ölgen asgerçilerini ahlülerin Soltanmut biylikni hisabına ala bolğan. Happandan qalğan Abdulwahapnı ol oxutğan, üylendirgen wa hajğa yibergen. Ol da yaşdan berli bilim alma süyegen adam bolup çığa. Yaxşı ilmu alğandan soñ Abdulwahap hajini noğay boylağa imam etip yibere. Ol da şo yaqlarda bek abur qazana, şayıx bola. Onu qaburunu üstünde, ullular aytağan küyde, zyarat da qurğan bolğan. Şo boylanı suw alıp, yurt başğa yerge göçe. Demek, onu qaburu da qayda ekeni belgisiz. Ondan qalğan ulan Çoxay malı-baylığı bulanğı adam bolğan. Onu ulanı Sabançı da atası yimik baylıqda yaşay. Onu ulanı Askerni çi yurtda eki qabatlı tükeni bolğan. Ol gemeler bulan barıp, Türkiyadan, Persiyadan çille qumaçlar wa türlü-türlü mallar geltire bolğan. Onu Qonaqbiy, Batırbiy, Çora degen ulanları wa İraw degen qızı bolğan. Bizin haligi familyabız ullatabız Qonaqbiyden alınğan. Onu ulanı Osman, meni atam Arzulum. Muna men şulay ullu tuxumnu ulanıman.
- Birinçi şiʼrularıñnı qaçan wa ne taʼsir etip yazdıñ?
- Birinçi şiʼrumnu 11 yıl bolağanda yazğanım esimde. Şo da üydegilege bağışlanğan edi. Birinçi taʼsir etgen adamnı soray busañ, Dağıstannı xalq şairi Anwar Hajiyewni aytma süyemen. 4-nçü klasda o yazağan küyge bek tamaşa bola edim. Men şiʼrular yaratmağa tamaşalıqdan başladım busa yaray dep esime gele. Anamnı atası Dahir bek bajarıwlu şair bolğan dey. Ol bek qujurlu şiʼrular wa xabarlar yarata bolğan, Endireyni tarixin yazğanlanı birisi. Ol mağa 2 yıl bolağanda geçingen. Men "Kök tirmen" degen kitabımnı onu esdeligine bağışlağanman.
- Adabyat yolda başlapğı abatlarıñnı alağanda qumuq yazıwçulanı arasında qaysıları kömekleşdi?
- Meni şiʼrularıma birinçi qarağan wa özünü yorawların aytğan adam — atamnı zuqarisi Biysoltan Hajimuratow. Onu taklifine göre men 1976-nçı yılda "Lenin yolu" gazetge giççi maqalalar yazma da başladım. Ondan soñ Şarip Alberiyew, soñ Atqay Hajamatow özleni bolağan kömegin etdiler. Gertisin aytsam, mağa yaşawumda, yaratıwçuluq yolumda yaxşı yorawları bulanğı adamlar köp yoluqdu, olanı nasihatları mağa paydalı boldu. Bir-birde oylaşaman, eger de yaşawluqnu yolunda ters yollanı tañlağanlar bulan yoluqğan busam, haligi qısmatım ne bolar edi...
- Rossiyanı wa Sovet Soyuznu İgitleri Abdulhakim İsmayılownu wa Elmurza Cumağulownu haqında powestler yazma ne oylaşdıñ, olanı orus tilge göçürme umutlumusan?
- Rossiyanı İgiti Reyxstagnı töbesine bayraq qaqğan Abdulhakim İsmayılownu hakında yazğan kitabımnı iñ de yaxşı asarlarımdan göremen. Bizin qaysıbıznı da, nege ekenni çi bilmeymen, daw tema tarta, demek, bir ahlü de yoqdur dawnu ahın çekmegen. Meni de atamnı ullu atası Qonaqbiy wa anamnı ulanqardaşı Alıpqaç dawda olgenler. Men 1985-nçi yılda olağa bağışlap "Ajaynı gözyaşları" degen poema yazdım.
Aytağanım, 1996-nçı yılda Abdulhakim ağawğa İgit at beregende, onu haqında aytılğan sözler taʼsir etdimi, bilmeymen, tek şo zaman onu haqında kitap yazma yaxşı edi dep esime geldi. Şo kitannı yazma dep yıl yarım qaldım. "Bayraq qaqğan Abdulhakim" degen kitabımnı 1997-nçi yılda çığardım. Aradan 3 yıl getip, Sovet Soyuznu İgiti Elmurza Cumağulownu haqında da "Yulduzlu biyiw" degen kitap yazdım. Olanı orus tilge göçürme çi yaray edi, tek tarcuma etilip bitmegenge göre, sozulup tura. "Üstünlüknü eki qanatı" degen at da salıp, ötgen yıl eki de İgitni bir cıltnı içinde çığarma süygen edim, çola bolmay tura.
- Sen adabyatnı türlü-türlü canrlarında işleysen. Şolanı arasında lap da saha yuwuğu qaysıdır?
- Men türlü-türlü canrlarda işlesem de, yaşdağı süyüw yimik poezyağa haşıqman.
Bir-bir oylarım qapyalağa gelmey qala, şiʼrudan öte, şo zaman prozağa göçemen. Tek barından da mağa poezya yuwuq dep esime gele.
- Artdağı waqtide kitaplar çığarıp, şonu bulan maqtanma qarayğan "yaş şairleni" haqında ne aytma bolasan?
- Sen şu sorawnu bergende bir xabar esime geldi. Şairmen dep yürüygen bir yaş şairge: "Şunça yıl yaşap, 3 kitap çığarğansan, men busa üç yılnı içinde 10 kitap çığardım",- dey. — "Sen 3 yılnı içinde yazğan zatnı, men bir geçeden de yazıp bolaman",- degen şair. Hali qıyışdırıp bolağan har adam kitap çığara. Şo çıqsa, saw elge belgili bolarman dep wa artsız-alsız baylıqğa yetermen dep oylaşa. Tek yaşaw wa zaman barı da zatnı yerine sala. Şolay "şairler" de zaman ötgende suwuy wa artda kitap çığarğan kağızın da qızğanağan bola. Bir zatnı aytma süyemen, şo kitaplar tergewsüz çığa, alda yimik yazıwçulanı "eleginden" çıqmay. Şonu uçun da, kim neni haqında yazma süye busa yaza wa 5-6 miñ manatlağa kitap çığara. Gertisin aytsa, artdağı waqtide şu dep aytma şiʼru oxumağanman. Badrutdin, Latip Hajaqayew wa Musa Şixawow, şu üçewnü kitapların köp süyüp oxuyman.
- Sen Ayğazidey üç namusnu kütüp turasan: öz yaratıwçuluğuñ, gazetdegi işiñ wa telewideniye. Şolar bir-birine çetim etmeymi?
- Gertisin aytsam, olar bir-birine bek çetim eteler. Hakimlik cawaplı iş yaratıwçuluqnu "öltüre" dep aytma yaray. Ayroqda telewideniye. Har gü men yañı programma berme gerekmen. Şonu kütmek uçun, erten de, geçe de oylaşıp turasan. 100 miñden de artıq adam qarayğan telewideniyeni işletme wa bölmey "efir" bermek uçun, daim de şo iş bulan maşğul bolup turma tüşe. Otpuskağa çığıp, 3-4 günden şiʼrular yazma başlap yiberemen, demek, cawaplı iş yaratıwçuluqnu basıp turağanı belgili bola.
- Artdağı zamanlarda qumuq adabyatda yaş pahmular çıqmay turağanlıqnı sebebin neden göresen?
- Bu yerde bir neçe sebepni esgerme süyemen. Üyge köp programmalı telewizorlar girgenli, oxuwğa tergew osal. Hali çi İnternet de çığıp, oxuwnu aldağı lezzetin büs-bütün taydırıp tura. Alda biz kitaplar oxuy edik, hali qaysı yaşğa süyseñ sora, 5 kitap oxuğan yaşnı tapma bolmassan. Hatta yommaqlanı da multfilmler etip çığarğan, yaş oxuma süymey, şolağa qarap qoya. Oxuyğan adam yoq busa, yazağan adam bolamı?
Alda yazıwçunu aburu-sıyı bar edi, olar yurtlağa gelip, yaşlar bulan yoluğuwlar ötgere edi. Şolağa yaşlar suqlanıp, olağa oşama süye ediler. Üydegiler gazetlege-curnallağa yazıla ediler, ullulardan görüp, giççiler de oxuma amraq bola edi. Hali yaşlar yazıwçuluq bulan yaşawluk etip bolmayğannı bile. Şonu uçun, pahmusu bar busa da, bir işni başın tutma süye, şo busa köbüsü geziklerde yaratıwçuluqğa "qabur qaza".
- Pahmulu yazıwçularıbızğa, şairleribizge özleni asarların Rossiyanı ölçewünde çığarma nege yaramay?
- Yarama çı yaray edi, tek dağıstanlı yazıwçulağa rossiya ölçewge çıqmaq uçun köp çetimliklerden ötme gerek. Birinçisi, bizin yazıwçularıbız özleni tilinde yaza. Olanı yazğanların tarcuma etme gerek. Etsin, soñ, rossiya ölçewde belgili bolmaq uçun bek güçlü asarlar yaratma gerek. Hali "detektiwler" modda. Demek, qan tögülüp, tarıqsız yürüşlü tiştaypalanı-ergişileni, aqça-baylıq, şolanı urlaw, adamlanı tonaw haqındağı modlu kitaplar köp çığa. Bir-bir orus yazıwçular har üç ayda bir roman çığaralar. Haligiler "yeñil" kitaplanı oxuylar. Al zamanlarda Dağıstannı soyuzu gezik bulan Moskwada yazıwçulanı giççi busa da kitapların çığara edi. Hali soyuz ne bulan maşğul ekeni belgisiz. Çığağan maqalalağa qarasañ, Dağıstannı Yazıwçularını soyuzunu içinde mekenlilik yoq. Biri-birini üstünden yaza, şolanı özleni güçü yetegen maʼlümat qurallardan çığara. Bir-birewge kömekleşiw yoq, tek çataq salıw neçaqı da bar. Söz yoruğuna göre aytsam, borağanlı orus tilde yazağan Arslan Xasawownu yaratıwçuluʼundan kep alaman wa İnternetden onu bulan "xabarlaşağan" küyüm bola. Latip Hajaqayewni poezyası orusça da, qumuqça da bir yimik yaxşı. Demek, orusça yazağanlanı rossiya ölçewge çıqma imkanlığı artıq.
- Yübileyiñe yaratıwçuluq yandan neçik hazirlik göresen?
- 50 yıl da yaşawnu bir bölügü, "ne etdim, ne etmedim" dep mizanğa salağan waqti. Men de şolay oylaşaman. Men gazetlerde işley turup, köp sanawdağı adamlar bulan tanış bolğanman, olanı haqında köp kerenler yazğanman. Köp yırawlar bulan tanışman, olanı köbüsünü yırlarını awtoruman. 10 kitap çığarğanman, 2 pyesa yazğanman, şolay da telewideniyede de köp sanawdağı berilişler oñarğanman. Aytağanım, yıllağa göre yaman da tügül. Hali Qumuq teatr uçun bir pyesa yazıp bite turaman, şolay da 50 yıllığıma türlü-türlü yıllarda yazğan şiʼrularımnı cıyıp, ayrı kitap çığarma süyemen. Alda çıqğan şiʼru kitabımnı da tarcuma etip bite tura, şonu da peçatdan çığarma umutluman.
Güzge taba yaşlar uçun da "Tabuldu İniw" degen yommaq kitap çığarma göz alğa tutulğan. Aprel aynı axırına Qumuq teatrnı sahnasında yaratıwçuluq axşamımnı ötgermek göz alğa tutulğan.
- Yazmaqdan qayrı, yaşawda özge quwançlarıñ barmı?
- Gertisi, yazıw işlerden qayrı, başğa zat bulan maşğul bolma zaman da yoq. Tek yurtum uçun etgen har işim meni süyündüre. Aslu quwançım — ahlüm wa 4 yıllıq giççi qızım Gülqız. Onu bulan biraz zaman hallaşsam, barı da arığanım tayıp qala.
- Aylanañdağı adamlanı qaysı xasyatların uşatasan, qaysıların uşatmaysan?
- Men adamnı yürek tazalığın, erkekligin wa namusluluğun uşataman. Betiñe de irjayıp, qoltuğunda taş yürütegenler köp bar, olar meni bulan dos tügül. Adamnı namartlığın, osallığın, yalğanın geçme bolmayman. Yırçı Qazaqnı M-A. Osmanowğa yazğan kağızında yazılğan sözleni köbüsünü tübüne qol salajaq edim.
- Oxuwçularıña baqğan yandağı yorawlarıñnı esgergenni süyer edim...
- Men başlap sawlay dünyaha paraxatlıq yorama süyemen. Soñ da, har üyge tatıwluq, bereketlik, tepsilerine toqluq, nasip, süyünç yorayman. Har ahlünü yaşları ata-anağa yarawlu bolsun!
Laqırlaşıwnu yazğan Mahammatamin Adilxanow.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 18 fewralä 2011 g.