Birinçiley, zor terekni tüpgüçündegi dögerek hızlarda men naslulanı baylayğan yollanı göremen. «Xalq» degen, «yaşaw» degen teren wa geng añlawlar eki adamnı aralıqların görsetegen, belgileygen hallardan, abatlardan, işlerden başlanadır.
Xalqdan sırıbıznı yaşırmayğan bizin, yazıwçulanı, arasındağı şo baylawluqlar ayroqda açıq görünüp qala. Neçik çi, adabyatnı tamuru teren busa da, onu alıp yürüygen adamnı yürek yipleri nazik. Ullu adamlıq, yah-namus, çıdamlıq bulan bolmasa, şo yipler, hünersiz adamnı qoluna tüşgen qomuznu qıllarıday bolup, üzülüp qalma bola. Şoğar baylawlu bolup, öz yaşawumdan bir-eki misal geltirip, sizin bulan sır çeçme toqtaşdım.
1980-nçi yıllanı axırı. Dağıstan yazıwçulanı pahmulu wakilleri har eki yılda bir paçalıq sawğatlağa görsetile. Har milletge gezigi bulan berile. Şo yıl qumuqlanı masʼalasına qaralma gezik yetişgen. Sawğatnı kim süymey?! Bizin arabızda da onu süyegenler köp, tek sawğat — bir. Şo yerin göz alğa tutup, Rasul Hamzatownu taklifine göre, birewnü xatiri de qalmasın uçun, tiyişli adamnı yaşırtğın tawuşğa salıp belgileme toqtaşdıq.
Muna qumuq seksiyanı gengleşgen cıyını. Ahamyatlı masʼalağa yüregi awrup, yazıwçular, alimler, hatta bir-bir oxuwçular da gelgenler, adabyatçılar da bar.
Sawğatğa taklif etmek uçun özleni kitapların beş yazıwçu arağa salğan: Şarip Alberiyew, İbrahim Xamayew, Mahammat Atabayew, Ahmat Caçayew wa men. «Atama kağız» degen kitabımnı salğanman. «Na soiskaniye respublikanskoy premii im. S. Stalskogo» degen rubrikanı tübünde meni kitabımnı haqında Kämal Abukownu «İspowed bespokoynoy duşi» degen ullu maqalası da çıqğan.
Bu yarışğa, tüzü, men qoşularman dep de turmay edim. Gertilikden günçülük qalışmayğannı da añlayman. Tek qurdaşım Abdul-Karim Zalimxanow aytğanğa tıñladım. «Qamuşğa atğan bir oqdur. Sen ne tas etesen, neden tartınasan, sal!» — degen edi ol...
Cıyınnı axırında yaşırtğın tawuş beriwnü hasilleri çığarıldı. Hasiller bulay edi: mağa — 10 tawuş, Şaripge — 8, Mahammatğa — 4, İbrahimge — 1, Ahmatğa — 1.
Munu bulan bitip qalmay, özge masʼalalağa baylawlu bolup da cıyın uzatıldı. Men söz aldım da, şonda şulay söyledim: «Hürmetli yoldaşlarım, sırdaşlarım, Şarip Alberiyew kim ekenni siz menden yaxşı bilesiz. Özümden alıp aytsam, ol meni pahmuğa da üyretgen, rahmuğa da yuwuq etgen. Adamlıq yağından da, şairlik yanından da ol saw çaqı men Şaripni aldına çığıp bolmayman. Namusum qabul etmey. Men özümnü siz bergen tawuşlarımnı köp süyüp Şaripge bağışlayman. Sawğat, birinçiley, oğar tiyişli. Protokolğa da şolay yazığız», — dep olturdum.
Cıyınğa bir başlap şıplıq tüşüp qalğan edi, soñ yoldaşlar meni sözlerimni bir tawuşdan qabul etdiler.
Şo cıyında, biraz kepsiz bolup, Şarip Alberiw özü yoq da yoq edi.
Aradan bir cumalar getip, meni prawleniyeni predsedateli Rasul Hamzatow çaqırdı.
- Seni pahmuña men şeklik etmeymen, tek sen prawleniyeni çlenisen. Yaşırmay, gertisin ayt, qumuq seksiyanı cıyınında sen şunda yazılğan küyde söylediñmi? — dep, ol protokolnu men söylegen yerin oxudu. Men de şo aytğan sözlerimni yañıdan taşdırıp aytdım.
- Birdahı da yaxşı oylaşıp qara. Bu oyun-masxara tügül, bütün qısmatıña baylawlu masʼalä, — dep, Rasul meni tuwra gözlerime qaradı, men toqtaşğanımnı tergeme süyüp.
- Ondan paraxat boluğuz, Rasul Hamzatowiç, — dedim men. — Şo sözlerimni men bek oylaşıp, haq yürekden aytğanman.
- Prawleniyeni cıyınında da şo sözüñde tabılajaqmısan?
- Qumuq cıyında yañız qumuqlar bar edik. Prawleniyeni cıyınında saw Dağıstan añlar yimik aytajaqman. Şohar birew de qarşı çıqmajaqnı bilemen. Özge milletleni yazıwçuları Şaripni dağı da yaxşı tanıy...
Bu masʼalä munu bulan da bitmedi. Bir gün Rasul Hamzatow meni telfonğa çaqırdı. «Leniñrad» degen qonaqüynü ekinçi qabatında Rasulnu aburlu qonaqlanı qabul etegen ullu kabineti bar edi. Sahatın da belgilep, şo gün ol meni şonda çaqırdı. «Özüñ bulan şair qurdaşıñ Ataw Atayewni de ala gel», — dep de qoşdu.
Özü Atawnu da, meni de qonaq da ete turup, Rasul mağa sawğatnı aylanasındağı şo sorawun qaytıp-qaytıp bere turdu. Men de bir sözümnü eki etmedim. Şohar hali de süyünemen, öktem de bolaman.
Şolluqda, Stalskiyni atındağı respublika sawğatı Şarip Alberiyewge tapşuruldu.
Aradan bir neçe yıl getip, köp yıllanı uzağında işlep men tarcuma etgen Wilyam Şekspirni «Gamlet» wa «Makbet» degen tragedyaları ayrıça kitap bolup çıqdı. Yazıwçularıbıznı soyuzunu prawleniyesini gezikli cıyınını aldında men şo kitapnı Rasul Hamzatowğa sawğat etdim. Cıyınnı bitdire turup, Rasul meni birdağı keren de qutlap, meni tarjumalı kitabımnı telekameranı aldına tutup görsete turup: «Na etot raz oçerednuyu respublikanskuyu premiü imeni Suleymana Stalskogo poluçit kumıkskiy Şekspir!» — dep, cıyılğanlağa bildiriw etdi.
Şoğar baylawlu bolup, şo bayağı, «Na soiskaniye respublikanskoy premii» degen rubrikanı tübünde Kämal Abukownu «Energiya prizwanya» degen maqalası çıqdı («Dagprawda»). Ondan qayrı da, Kämil Xanmurzayew de, İbragim Kerimow da meni tarjumama ör qıymatlar berip gazetlege yazıp çığardılar. Qumuq teatrnı kollektiwi «Gamletni» Paçalıq sawğatğa görsetdi. Barı da dokumentlerim hazir bolup bitgen zaman... Men umutlu bolup turaman. Wa amma tek...
Rasul Hamzatow çaqırıp, soyuzğa gelgenmen. Sebebin özüm de bilmeymen.
«Çto eti kumıki ot tebä xotät? Ya ce obyawil na wsü respubliku po telewideniü, çto na premiü wıdwigayetsä twoy perewod «Gamleta». A segodnä slışu, çto kumıkskaya seksiya, kak alternatiwu, wıdwigayet knigu Caminat Kerimowoy, — dep, kabinetinde ari-beri yürüp yiberdi. — Ya oçen uwajayu Caminat, senü yeyö talant i wsegda wo wsem pomogayu. No eto ce ne tot sluçay. Kak ya mogu golosowat protiw etoy cenşinı?» — dedi ol dağı da.
- Sizin şulay oñaysız halğa salğan barı da qumuqlar tügüldür. Xurtlu gertmeler qaysı arada da yoluğa. Şonça şo yerge yetişgen busa, bermegiz mağa şo sawğatnı. Köp sawboluğuz, — dep, men çığıp getdim.
Bu gezik bek belsenip mağa «kömek etme» aylanğanlar kimler bolğan ekenni meni yazıwçu yoldaşlarım bek yaxşı bile. O da olanı özleni namusunda qalsın, eger de, ozoqda, namus-yah olanı qanında bar busa.
Hasili ne boldu? Şo gezik qumuq yazıwçular sawğatsız qaldı.
«Sawğatnı soqmaqlarından yürügünçe, Siratköpürden ötme rahat. İlbis köp», — deygen aytıw bar. Men busa birdağı keren mükür bolaman: gertilikden günçülük köp. Şoğar siz de inanar yimik, birdağı-bir misal geltiremen.
Bir başlap «Yoldaşnı» köp nomerlerinde uzatılıp çıqğanı bulan oxuwçular tanış bolup bitgen soñ, «Cennetni azabı» degen poemam ayrı kitap bolup çıqdı Kämal İbrahimowiç Abukownu baş sözü de bulan. Kitapnı sponsoru — o zamanğı ministr Gusayew edi.
Abukow wa özge adabyatçı yoldaşlar poemanı haqında xabarlağan soñ, onu maʼnasın wa darajasın añlap, yaratıwçuluqnu haqında canlı laqır bolsun degen xıyal bulan Rasul Hamzatow poemanı Yazıwçulanı soyuzunda arağa salıp oylaşmaqnı, asarğa tiyişli qıymatın bermekni taklif etdi. Şo gengleşgen cıyınğa yañız qumuq seksiyanı çlenleri tügül, islam dinden teren añlawu bar alimler, adabyatçılar da çaqırılğan edi. Hasilikalam, geng wa teren küyde ullu laqır boldu. Cıyınnı Kämal Abukow yürütdü.
Protokolnu bir tawuşdan qabul etilgen qararında eki taklif bar. Birinçisi: «Cennetni azabı» degen kitapnı Respublikanı paçalıq sawğatına görsetmek. Ekinçisi: «Kitapnı awtoruna «Dağıstannı xalq şairi» degen atnı bermekni taklif etmek». Qaysı tiyişli ekenni toqtaşdırağan axırınçı söznü Yazıwçulanı soyuzunu prawleniyesi aytar».
Aytar edi, günçülük gertilikni aldın almasa...
Meni bulan majlislerde yartı ömürün ötgergen aytılğan qumuq şairleni birisi (yaxşı oylaşsağız, onu özügüz de tanıjaqsız), kitap xalqğa yayılıp da bitginçe, özünü tezgi sırdaşı İlyas hajini çaqırıp, sayki, şair Badrutdin Allahğa qarşı kitap yazğan dep, kitapnı gözü de görmegen toğuz yalğan şahatğa qollar da saldırıp, o zaman respublikanı başı bolağan Mahammatowğa arza yaza İlyas hajini atından. Salam da berip, meni üstüme gelip, añlamayğan yeri bar busa, tuwra meni betime aytağannı ornuna, şolay etgenler.
Men bilegen küyde, mejitge, Allahnı üyüne cıyılıp, busurmanlar bir özge busurmannı başın söylemek içinde imanı bar adam etegen iş tügül.
Qalğan yerin oxuwçular bile. O haqda köp kerenler yazılıp da çıqdı. Mağa yüregi awruyğan qurdaşlarım: «Yaxari, biz seni de tanıybız, senden de artıq İlyas hajini de tanıybız. Nege sudğa bermeysen?» — dep ayta da turdular. Yüregime saburluq salıp, yoq yerden bolğan bu erişiwnü Moskwadan, «Namedni» degen kanaldan 45 minut görsetdi. Onu görgen soñ Rasul Hamzatow çaqırıp, meni göñüm ala turup: «Yüregiñe yuwuq alma, Badrutdin. Pitneçiler özler hökünejek. Olar dünyağa birdağı keren seni de tanıtdı, özleni de. İnxolu Alihajini sözlerin esiñe sal. «Yemişi yoq terekge tayaqlar bulan atışmay», — degen ol. Men arzaçılanı darajasına tüşmedim.
Allahğa şükür, şo kitabımnı bir pahmulu qurdaşım, MGU-nu bitdirgen, filosofya ilmulanı kandidatı, xamamatürtlu Murat Askerow orusçağa göçürdü. Onu aylanasında telewideniyeden bir sahatlıq «dögerek stolnu» aylanasında pikru alışdırıw ötgerildi. «Din wa yaşaw» degen şo yoluğuwnu Rossiyanı Curnalistlerini soyuzundağı milli wa din masʼalalağa qarayğan sentrını generalnıy direktoru Suliyet Kusowa yürütdü. Şonda ortaqçılıq etgen aytılğan alim, namart günçüleni qolundan yaşawu çaqsız qırqılğan Mahmut Sadikow poemağa ör qıymat berip söyledi wa kitapnı Moskwada çığarma kömek etdi.
2007-nçi yılda meni «Saylamlıları» degen eki tomluq kitabıma Dağıstan Respublikanı paçalıq sawğatı berildi. Şo kitapnı içinde «Cennetni azabı» degen poema da bar. Poemanı tüp tamuru da — günçülüknü haqında. Amma günçülük günçülükge oşamay. Artıq darajadağı menligi, öktemligi sayalı Cennetden quwalanğan İlbisni günçülügü oğar yağadan, özü süymey turup gelgen. Amma Adamnı ulanı Qabilni günçülügü busa onu özünü içinde tuwğan. Dünya tigilgenli ondan awur awruw yoqdur. Tek günçülük teberip meni yıqğan yerlerde, gertilik meni tartıp turğuza turup, şu ömürge yetgenmen.
Şolay bolmağan busa, hürmetli oxuwçularım, men bugün sizin bulan sır çeçip da bolmas edim.
«Yoldaş», 17.08.2012