"Biy... Bolmağanday bolup qaldı insan... Tünegün bizin bulan edi. Bugün busa qara yerge sıyındırıp gelebiz", — dep tarlanğan gün esden taymay.
Kök urup, bawubuzdahı ullu terek yallağanday bolup qaldı. Qalqıbız çökgendey, har gün üstünden ötegen köpürübüznü suw eltgendey adap-abdırap qaldıq. Yürekleni dert basdı. "Tamanıhız, Allah bulan erişmek — günah..." dep maslahatlar etilse de, aradan cumalar, aylar getse de, bugünlerde-bussahat da gözyaşlarıbız tamaqlağa tıhılıp tura.
Zubayıl Xyasow yuwuğubuznu, sır-daşıbıznı qaytmas ölha saldıq. Sawbollaşmay, ölha saldıq. Nege tügül, men hali de Zubayıl arabızda yoq... dep turmayman. Aş xapmaha tepsige olturhandoq, Zubayıl esge tüşe, özüm de bilmey, qolum telefonğa uzatıla, Zubayılnı çaqırıp üyrengen kol. Ol kaytmajaqnı, ozoqda, bilemen, onu üstüne erte-geç biz, yuwuqları, barajağıbıznı da bilemen... Enniden soñ tüşlerde yoluğarbız, ayroqda tañdahı tüşleribizde...
Ol xaparsızdan getip qaldı. Bizge şolay ayan boldu dahı... Haqıqatda busa xaparsızdan bolmağan eken...
Şo haqda da oylaşaman. Baliki, xantawluq etgenbizdir?
Tuwhan erte-geç ölegenni barıbız da bilebiz. Munda qalğan da yoq, qalajaq da öqha da köpden tüşüngenbiz, amma Zubayılnı getiwü yürekleribizni suwutdu, canıbıznı inçe tamurların sızlatdı. Erte getdi... köp-köp elge-xalqha şabahatlı muratlarşa yetişmeyli getdi. Abzarı-otawu çögülüp, damdahırı çıhıp getdi. Öz ojahında yallap-güyüp getdi. Bulay ölüm Zubayılha oşamay edi. YAhı sınıp getdi, artında dertler qoyup getdi.
Zubayıl Xyasow tuxumuna, eline-yurtuna, anadaş qumuq xalqıbızğa çı neçik de, sawlay Dahıstanğa, Kawkazha wa hatta köp milletli Areseyge (Atqay tawarixibiz Rossiyaha olay dep aytahan edi...) ayawlu da dür edi, tarıqlı-hajatlı da dür edi. Yaratıwçuluq yahından da, adamlıq, qurdaşlıq yaqdan Zubayıl Xyasow teñlilerine de, cahillege de ülgü, namusğa-yahha nizam bolup esde qaldı. "Ya, Zubayıl bolhan busa..." dep, enni küstünüp başlağanbız.
Allah bolsun, malayikler balqıp yaşayğan kökler bolsun, ana topurahı bolsun — barı da birigip, bazıp-batıp, inanıp, Canbekni ulanı Zubayılğa bir tügül, bir neçe pahmu bergen edi. Qolu na pahmulanı kültesin tutdurhan edi. Artist, dramaturg, tarjumaçı, şair wa lap aslusu — rejissör. Zubayıl Xyasowha käsbu yoldaşları da, ayroqda qarawçular "xalq rejissör" dep at taqhan edi. Zubayıl gerti gertiden de ana tilibizde bal tatıtıp söyley edi, xalqıbıznı asil qılıqların, adatların el aradahı yoruqnu-yolnu ötesiz yaxşı bile edi — üstdensuw tügül, gözemelikge tügül — qanı-canı sıyınıp...
Ullulardan eşitgen bir qısğa maʼlumatnı esgereyim. Bırın zamanlarda on bir awleti bulanğı qatın bir yurtda yaşap tura bolhan. Günleni bir gününde, xatabalah bolup, onu giççi ulanı geçine. Barıbızha da belgili: qumuq ana balasına yılamay (xalq göregen yerde gözyaş tökmey, yas üyde olturmay), amma ol amalsız, abzarını ortasına da çığıp, tobuqların tüyüp, çaçın-başın yulqup, adap-abdırap şahalay ete. Soñ şonda tazyatnı başın tuthan ulanqardaşı ohar qaharlana. "Tez gir üyge, xalqha-elge özüñ de şarayıp bolduñ, bizin de urduñ yerge! Nete, senden qayrılar gömmegenmi awletlerin?! Aldıñdan bir ulanıñ taysa da,: ullu Allahnı yaxşılığından, onusu qalğan sappa-saw, saburluk et, yahıñnı cıy!" — dep ayıp etgen. Yılap-ulup turağan ana şo mühletde, sesgenip, esin tabıp: "Men gömülgen balama sarnamayman, ayawlu-hürmetli amalım, Azireyil abzarımnı tanığanha titireymen...", — dep aytıp, tez üyge girgen wa tınıp-tımıyıp qalhan. Aradan köp de getmeyli, birini artından birewüsü degenleyin, xatabalahlar bolup, dünyada yoq awruwlaha tarıp, şo qatınnı on da ulanı da gömülgen dep aytalar...
Xyasowlanı abzarından ağa-inilerden lap başlap giççisi — Badrutdinni-süyegi çıqdı, soñ ullu ahası Xyasnı gömdük, enni busa Zubayılnı paraxat etdik... Şolay buyurğandır... dep qoyabız dağı... Amma bu yerde maslahat bulan, yüreklege saburluq gelmey. Nege tügül de, ölümnü aldın alma boladıq degen hökünç qaldı. Xantawluq etgenge oşaybız. Bir cuma aldın men Zubayıl qurdaşım bulan enni "gerti dünyadağı" pahmulu şair Abdulhamit Tatamownu ulanını yaxşılığında edik. Qaytıwda ekibiz de küysüz bolup turahan ullubuz Mahammatsoltan YAhyayewni germe de girdik, soñ men qurdaşımnı bizge, üyge tartdım. Biraz olturduq, xam-xum da etdik. Esde qalarday laqır da bolmadı, ayaqlar da aytılmadı. Uzaq olturmay: "Qoy hali, Kämal, qaytayım, yazılıp bitmegen peredaçam da bar...", — dep alğasadı. Men de, tüzü, qanıhıp turmadım. Axırınçı ayaqlanı uruşdurğanıbıznı, dahı görünmejegibizni kim bile edi dahı?..
Ahlüsü Şamalaxanum (canı cennetde bolsun! Qonaqha qaşı tüyülmegen, açıq yüzlü, yolnu-yoruqnu bilegen qatın edi...) geçingen soñ, Zubayılnı göñü buzulhanı biline edi. Alay dese de, abzarda eki de qızı bar, balalarını balaları bar, işi-kasbusu bar, dosu-qardaşı bar, dep, men özüm özüme maslahat ete edim. Bolsa da, işden soñ bizge girip get dep ayta bola edim.
Zubayıl asil, ilyaqlı adam edi. Baliki, yük bolup neteyim dep yoray bolğandır... Onu ojağında ne bolup turahannı, qızları bulanhı aralıkların bilmey edim çi dahı...
Men Gagarinni atındahı oramda yaşayğan yıllarımda Zubayıl bulan biz xonşular edik. Qızları Gulizar da, Aida da meni göz aldımda boysalhan, oxuhan. Neçe de asil, neçe de ulluha abur etegen awletler edi... Aytahanım, maha Zubayıl tarçıqlıqda degen oy birdoqda gelmey edi. Ondan qayrı da, özü sırın-dertin açmasa, meni birewge de: "Ne haldasan? İşler neçikdir?" — dep qanığahan merdeşim yoq. Hatta sawluğun da soramayman: baliki, halın-günün ayan etme süymeydir... Soramağanıma enni bek hökünemen. Şolayhadır dahı, tirseklerimni xabaman... dep aytılağanı...
Men Zubayılnı gömegende de aytdım: ol asilliginden (intelligentliginden), cıynaqlıhından wa hatta özdenliginden getdi dep. Känt etmes uçun... Qayhıların qısımlarına bek qıshan küyde getdi. Biz, qurdaşları, yurtluları, dos-qardaşı, onu araha alma tiyişli edik...
Zubayıl dertlerin, qıyınların yuwuqlarından, dosundan-qardaşından yaşırıp turhanlıq oburluqdan, xoxaylıqdan tügül — özünü qayhısın özgelege yük etmes uçun bolğan. O — salamatlıqnı örlügü, qılıqnı tazalıhı...
Qılıqnı haqında ayrıça aytma süyemen. Qayhılı, yürek tamurlanı yulqağan maʼlumatlanı ayan etegen berilişlerde, sayki masala, Zubayıl Xyasow din zyançılaha yan bolhan (orusça — "posobniçal") dep esgerile edi. Haqıqatda busa ol yalayabıw ekeni ayan boldu. Qaburlarda söyleygende de, men şo uyatsız pikruha qarşı ekenimni xalqnı aldında aytdım. Yañız men tügül — köpler aytdı! Saw bolsunlar. "Gertiley de, — dedim men qaburlarda, — 3ubayıl Xyasow yaratıwçuluq yolda köplege yan — yoldaş, qurdaş boldu, zamanın da, rahatlıhın da qızğanmay kömek etip, tüz, halal yolğa salıp yaşadı. Yaxşı amallı, taza qılıqlı bolmahan busa, Zubayıl Xyasow sawlay Dahıstan xalqnı azatlığı uçun can berip getgen Ullubiy Buynakskiyni rolün oynamas edi. "Oynadı" degen söz bu yerde gelişme de gelişmey, nege tügül de ol oynamadı — Ullubiy özü bolup qaldı. Ullubiyni haqında oyha tüşsem, meni göz addıma Zubayıl yuwuhum daim gele edi... Şo rolnu Z. Xyasowğa Hamit Rustamow neğaq tapşurmağan bolhan eken. "Men günahlıman" degen meni powestime göre ("Ya winowat, Maryam") salınğan spektaklde de Zubayıl yuwuhum baş igit Camalnı rolün bek tiziw oynadı".
Zubayıl dertlerin, qıyınların yuwuklarından, dosundan-qardaşından yaşırıp turhanlıq oburluqdan, xoxaylıqdan tügül — özünü qayhısın özgelege yük etmes uçun bolğan. O — salamatlıqnı örlügü, qılıqnı tazalıhı...
Pyesaların sahnağa oñarmaha Zubayıl Xyasow köplege kömek etgen. Maha da "Qatın qalmahal" degen komedyamnı ol ötesiz qujurlu oñarıp bajardı. Altı keren premyera bolmaq — siyrek iş!
Ol ötgergen yübileyler, bayramlar... Özüne tügül — özgelege!
Zubayıl Xyasownu yaratıwçuluq pahmusu barlığın men esgergen edim. Az-maz tügül, ullu pahmusu bar edi. Aradan yigirma yıllar ötse de, onu "Oh, qatınlar, qatınlar..." degen komedyaha-konsertge oşahan spektaklni hali de göz aldıma, "Harsillek" degen poeması, şiʼru baylamları esimde...
Zubayıl Xyasownu yazıwğa mekenli pahmusu bar edi. Amma ol özünü qısha ömürünü aslu payın özgeleni işlerin tüzeltmek uçun ayamay çaçıp turdu. Sawap bolsun! Onu çomartlıhın biz unutmajaqbız...
Zubayılnı köp-köp tiziw, maqtawha, abur-sıyğa tiyişli xasyatları bar edi. Lapdası — özü etgen qulluqnu esgere-betley turmay edi. Etegen işin de nazlanıp, başın bazarlap etmey edi — külkü-masxara bulan, bir çöp çaqı da tügül zat yimik etip-kütüp qoya edi. Onu bet tutahan, xoxayağan, başın bazarlayğan küyü de bolmay edi. Taza yürekli, açıq yüzlü, rahmulu wa yuwuq, yat dep qaramaylı, insannı göñün ayap bolahan adam edi.
Dağıstan milisya özler etgen çapğınnı "Blestäşaya operasya" dep telewideniyeden quwlutup ayta turdu. Üç pasannı tutmaq uçun bronetransport (tank) neger tarıq edi, yaşap turahan üylerin yallatmaha, xonşulaha yerli pasatlıq salmaha ne hajatlıq bar edi. Günahlılanı, yarawsuzlanı üstüne barma qorqhan... özleni canın bek ayap bajarğan... Üstewüne, Zubayılnı da ayıplap söylep turduçular. Sayki: "Çıq, qolha gel!" — dep buwarhanda, üyden çıqmahan dep. Bek tiziw etgen, erkeklik etgen! Ne günahı, ne xatası bolsa da, awletlerin ot-yalınnı içinde de qoyup, başın qaçırhan atadan ata bolamı? Bizin yuwuhubuz igit küyde, qumuq küyde, milli namusnu yer etmeyli can bergen.
Tüzü, esdelikleni bitdirip bolmayman, Zubayıl özünü haqında sawlay kitap yazsa da köplük eter adam tügül edi: Şu yerde eki-üç satır qoşayım: Zubayıl masxara-tohuşuwha usta edi. Onu masxaralarına betleşiw, öpkelew heç qoşulmay edi. Ol adamnı göñün ayap bajara edi. Soñ da, Zubayıl özgeler yimik: "İşler neçikdir?", "Ne etip turasan?", "Üyde-ojaqda ne hal bar?" — dep, ne de busa, başğa türlü uwaq-tüyek suallar berip turmay edi. Nege tügül de, ol gözüñe qarap, göñüñnü bile edi.
Zubayıl Xyasow el arada bolsun degen eren edi. "Men barman çı, men barman!" dep ol qaşın tüyüp, başın kökge çüyüp yürüygen adam tügül edi. Maslahatğa hazir yoldaş, günçülüksüz qurdaş edi.
Yuwuhubuz getgen yayda gömüldü. Enniden soñ "birisi yıl....", "onu birisi yıl" derbiz dahı... Saw tursaq, ozoqda, enni qalhan ömürnü de ne tatıwu bar, Zubayıl yimik canıñ-qanıñ birikgen qurdaşlarıñ qalmahan soñ...
gazeta "Yoldaş", 28-12-2007