Slowa, wıdelennıye krasnım swetom, imeüt wsplıwayuşuyu podskazku s perewodom na russkiy yazık
Yılnı bu günlerinde aylana yağıbızdağı tabiat tanıma bolmasday almaşına. Awlaqlar, ağaçlıq-ormanlar, yüzümlükler, baw-baxçalarıbız lap da gözel wa sihrulu tüslerine bölenip suqlandıra. Can-canıwar, quşlar boş turmay, gelejek naslularını, warislerini hayın etip, qıstawulluqda çabıp-yortup, uçup aylanağanı açıq bolup görüne.
Şondan ruhlanıp adamlar da baw-baxçalarında yañı tüşümge kürçü salmaqnı hayın etip, har gün degenley harakatına harakat qoşa. Belgili bolğanı yimik, yımırtqadan yañı çıqğan balağa azıq tarıqday, ozoqda, çaçılğan wa ornatılğan bir wa köp yıllıq ösümlükleni de şo küyde hayın etip qulluqların kütmesek bajarılmay. Nege tügül, tamurlar işleygende, ösümlüklege suw tüşegen günlerde ayrıça qaraw talap etile. Demek, tiyişli agrotexnika qulluqların öz boljallarında san yanı bulan ötgermekden gelejekde köp zat hasil bolağanı haqda unutma tüşmey.
Birinçiley, suğarğan sayın, çöp otlar da göterilip gelegeni yada busa topuraqnı üstü qatıp, yarılıp qalağanı belgili. Şo sayalı da, aytağanıq, dımlığı uçup getmesin uçun, çaqda-çaqda kaza uruw bulan maşğul bolmaq taklif etile.
Bir giççi yaradan...
Yazbaş — awlaq işleni lap da qıstawullu waqtisi. Barı da işleni, agrotexnika çaralanı öz boljallarında san yanı bulan ötgermek uçup xıylı qast etmege tarıq bola. İşleni giççi-miççisi bolmay. Şolanı barısı da bir yimik ahamyatlı. Unutmağız, bir ullu terekni bir giççi yara da öltürme bola...
Belgili bolğanı yimik, yazbaşda tereklege, borlalağa suw tüşüp yürüme başlayğan waqtisinde suwu artıq bolup, qabuqları götermey yarılağan gezikler de bola. Biz busa bawda aylanağanda, işleygende, yemiş terekleni qabuğu yarılıp qarşılaşsa, şoğar ahamyat bermeyli ötüp getip qalağan gezikleribiz az bolmay...
Tek habas etebiz. Ne etmege gerek? Belgili bolğanı yimik, aslu halda ullu, ösgen, mekenli küyde tamur tutğan terekleribizni qabuqları yarılmağa imkanlı. Wöregiz, yarılğan yerlerin biçaq bulan qırıp tazalağan soñ göktaş siñen suw bulan cuwmağa tarıq ekenni unutmağız. Yarasın da açıq qoymaylı, üstüne baw sılaw sürtüp, çüpürek bulan baylamağa taklif etile. Günnü şawlaları issi bolğan sayın, yaralanı da örçüte.
Gertiden de, işleni giççi-miççisi bolmay. May ayda çöp otlar quturup ösegende yimik, ozoqda, şolardan artda qalmaylı, hatdan ozup zarallı canlar da köp bolup qalma imkanlı.
Şo haqda unutmaylı, öz zamanında aq amerikan göbelekge wa syalağa qarşı tiyişli darmanlanı qollağız. Aslu halda syalanı özlege azıq bolsun uçun tereklege qomursğalar yaya. Şolağa qarşı, terekleni boyuna aylandırıp, darmanlar bulan işletilingen xas belbawlar baylama yada busa sürtmege gerek bola.
Boyun-soyun da unutmağız
Ösümlüklege haq yürekden qulluq etegen adamlanı özler ösümlükler de ayrıça seze, his ete dep tüz aytıla. Halal qulluqğa seslenip, olar açıla, açuwğa-zaralğa busa — buyuğa.
Muna şo sayalı da, birinçi günlerden tutup, süyse yüzüm borla bolsun yada busa yemiş terek, bölek degenley, boyun-soyun ayawlap, qorup qulluq etmege gerek bola. Olanı boyun-soyun da siz özügüz kepigiz uşatağan küyde küylemege gereksiz. Birewler biyik bolğannı süye, özgeler orta boylu ete, başğaları alaşa etip ösdüre.
Dağıstannı taw wa tawtüp boyunda baw salıwnu öztöreçe qaydaları paydalandırıla. Qumuqtüzde busa, yeller köp bolağanın hisapğa alıp, yüzüm borlanıki tügül, yemiş terekleni boyu-soyu alaşa bolsa da yaray. Yemişli terek alaşa gerek dep de nehaq aytılmay. Şondan qayrı, alaşa tereklege qulluqların kütmege — darman urma, butamağa, yemişin çöplemege de xıylı rahat bolağanı haq zat.
Birinçi yılından tutup, yüzüm borlanı yada busa yemiş terekni siz özügüz süyegen küyde boyun geltirmek uçun, artıq bürlerin çümlep taydırmağa yada busa çumalları ösgenden soñ da butap taydırmağa yaramay tügül. Yemiş bermege başlayğan terekleni boyu-soyu günlükge parx berse, yeller-yañurlar çayqap tazalap, günnü şawlaları tiyip layıqlı wa tatıwlu tüşümü de bolur. Şo sayalı yüzüm borla da çarlaqğa göterilse, tüşümü tiziw, zarallanmay, taza, salqınları mol wa awur bolur.
Taklif bizden — iş sizden!
«Qorqutma» tarıq dep çi aytıla...
«Baxçada, bawda...» degen sahifada peçat etilinegen maqalalar bulan tanış bolağan oxuwçularıbıznı yanından art waqtilerde har türlü sorawlar tuwuluna. Alma, harmut, haywa, kürege terekler ullu bolup ösgende de tüşüm bermey, ne etmege gerek dep känt etegenler de qarşılaşmay tügül.
Birinçiley, terekleni erte, orta wa geç bişegen köp türlü curaları qarşılaşa. Ozoqda, şolanı arasından yerli şartlağa qıyışıwlu curaların tañlamaq uçun sınaw, zaman tarıq bola.
Eger de yemiş terek ullu bolup ösgende de yemiş bermey busa, şonu es tapdırmaq uçun baltanı artı bulan tüyüp qorqutma tarıq bola deygenler bola. Şonu hisapğa alıp, men de 5-6 yıllıq kürege teregime balta bulan urğan edim, tek payda bolmadı. Artda da gesip taydırıp, şonu ornuna başğa özüm qıyğan terekni ornatmağa tüşdü. Soñ habas etgenmendir dep de oylaşdım. Nege tügül, şonu bazıq butaqların taydırıp, yañı çumallar çığargtıp qıyma yada busa bür salma da yaray bolğan eken.
Azıq da tarıq, suw da
Qurğaq bolsa, ösümlükleni yapıraqlarını, owoşlanı saptaqlarını wa xıtanlarını tüsü awur yaşıl tüsge aylana. Suğarma tarıq.
Yapıraqlar ne sayalı sarğaya? Suwnu köp etsek, ozoqda, sarğayıp, yapıraqları da tögülejek, terek qurup zaya bolajağı haq zat. Özüm de, suwnu köp yiberip, tüşüm beregen eki ullu bolğan baʼli terekni qurutdum.
Birinçi yıl ornatılğan terekler tamurlaşsın uçun çaqda-çaqda suğarıla. Ullu bolğan soñ yılda üç gezik: güzde noyabr ayda yapırağı tögülgende, mart-aprel aylarda, yayda awgust aynı ortalarından soñ suğarılsa da taman bola.
Tüşüm beregen terekleni har yıl, bajarıla turup, tüşümü qaytarılıp bitgende, güzde terekleni yapırağı tögülgen soñ suğarma tarıq bola. Nege tügül, saw yılnı boyunda tüşümge işlep turğan tamurlarına suw da tarıq, küylewüç de.
Artıq bawuqluq zarallı
Üstde de esgerilgen küyünde, artıq suw yemiş terekleni, ayroqda şaptalnı wa baʼlini, tez buza, zarallandıra. Topuraqnı bawuqluğu artıq bolğanda, terekleni tübün yansaw basmağa başlay. Şo sayalı da terekleni ornatağanda, tığıs bolmasın uçun, agrotexnika qaydalar talap etegen küyünde curalarına gere bir-birine yuwuq etmey ornatma tüşe.
Artıq bawuqluq bar yerde ösümlükler zarallanağanı wa çöp otlar, zarallı canlar, awruwlar artagtanı haqda da unutmağa tüşmey.
Çaçıp suğarmay, suwnu tamıçılatıp bermek paydalı
Owoşçular wa bawçular suğarıw işleni bar imkanlıqlağa göre ötgeregeni añlaşıla. Ozoqda, suwnu tereklege, böleklege, owoş ösümlüklege üstünden çaçıp suğarmay, tübünden yiberip suğarsa paydalı bolajaq. Nege tügül, yazda gündüzler günnü şawlaları tiyip yapıraqlar, xıtanlar zarallana.
Soñ da, ciyelek wa şolay başğa türlü owoş curalı ösümlükler çeçek açğanda da üstünden çaçıp suğarma yaramay. Tamıçılatıp suğarıw bulan xasilerdegi çalt torayağan çöp otlanı aldın almağa da bajarılağanı haqda bilmek paydalı.
Qasartqıdan saq boluğuz!
Yer yüzünde wa paydası bar zarallı köp türlü canlar qarşılaşa. Qasartqı şolanı arasında adamlanı wa üy canlanı amanlığına ullu qorqunçluq tuwulundurağan taypası hisapda belgili.
Belgili bolğanı yimik, qasartqılar bizin sawluğubuzğa daçalarda, baw-baxçalarda, otlawluqlarda, ağaçlıqlarda yazbaşğı awlaq işleni ötgeregen waqtide lap da qorqunçlu.
Olar, şolaylıqda, aylana yaqğa lap da yaman awruwlanı yaya. Köp yıllıq sınaw taşdırağan küyünde, qasartqı xapğan adamnı nerwaları buzulmağa başlay wa bara-bara yüregine ura, buwunlarına qabuna. Başlap adamnı issiligi 40 gradusğa yerli göterilip, san-sanın, ayroqda boynun uyutağanı, qıçıtdırağanı — qasartqı xapğanını baş belgisi.
Bu yıldan tutup, may aynı başlarındağı bayram günler 9 gün uzatılajaq. Ozoqda, şo günlerde bizge topuraq paylarıbızda dolanmağa da tüşejek.
Muna şo sayalı da adamlar awlaqğa çığağanda qoruw alatlardan, ayaqgiyimlerden wa opuraqlardan paydalanma tarıq. Awlaqdan üyge qaytıp çeçinegen waqtide de qasartqılar opuraq giyimlerde yaşınıp qalmasın uçun, üstügüznü çeçip, qırda tergemege tüşe.
Yılnı şu waqtisinde haywanlanı da tergewsüz qoymaylı, darmanlar bulan işletmege gerek bola. Adamlağa weterinar darmanlanı qollama yaramay. Tek adamlar qollayğan «Kleş-kaput aerozol» wa «Kleş-kaput sprey» darmanlanı haywanlar uçun da qollama yaratıla.
Awtor «Baxçada, bawda...» degen sahifanı hazirleygende «Priusadebnoye xozäystwo» degen curnaldan paydalanğan.
«Yoldaş», 26-04-2013