Belgili küyde, har-bir adabyat özünü ösüw yolunda türlü-türlü dewürlerden, kanzilerden öte. Orta yüz yıllardan baş alahan qumuq adabyat da, bir neçe dewürlerden ötüp, haligi dewürde de özünü ösüw yolun dawam etip tura. Adabyatnı ösüwü bulan baylawlu har dewürnü özünü atı bolağanı belgili. Rossiyanı xalqlarını (şolanı arasında qumuqlanı da) haligi dewürdegi adabyatını dazuların belgiley turup, axtarıwçulanı köbüsü bu dewür ötgen asrunu 80-nçi yıllarını ekinçi yartısından baş ala dep toqtaşdıra.
Adabyatnı tarixinde yañı dewür başlanmaq uçun, ülkeni camyat-siyasat yaşawunda onu (adabyatnı) ösüw yoluna terenden taʼsir etegen, onu ağımın, içdeligin, bir-bir geziklerde busa hatta gölemin mekenli küyde alışdırağan ahwalatlar bolma gerek. 1985-nçi yılda busa ülkebizde, şeksiz küyde, şolay ahwalatlağa kürçü salındı. Şo ahwalatlar sawlay ülkebizni, onda yaşayğan xalqlanı yaşawun, dünya qarawun, xasyatın-qılığın büs-bütünley alışdırdı.
Dağısın aytmağanda, esgerilgen ahwalatlanı natijasında özüne Sovet Soyuzu dep aytılağan ülkebiz dağılıp, onu kürçüsünde on beş xarlısız paçalıq quruldu, sosialist camyat qurumundan kapitalist qurumuna göçdük.
Biz bu yerde şo almaşınıwlar ne yimik natijalağa geltirip turağanı haqda söyleme süymeybiz. Şo – ayrıça laqırnı teması. Bu maqalabızda biz şo esgerilgen wa şolay özge camyat-siyasat ahwalatlanı haqında tügül, XX asrunu 80-nçi yıllarını ekinçi yartısından tutup, ülkebizde yürülüp turağan ahwalatlar anadaş qumuq adabyatıbıznı ösüw yoluna neçik taʼsir etip turağanın, şonu ağımın, içdeligin wa gölemin neçik türlendirip, alışdırıp turağanın görsetme xıyal etebiz.
Axtarıwçular haligi dewürdegi qumuq adabyatnı «camyat yaşawnu yañırtıwnu dewüründegi qumuq adabyat» yada «sovet dewürden soñğu qumuq adabyat» dep de belgileyler. Haligi dewürdegi adabyatıbız, aldağı dewürleri bulan teñleşdirip söylegende, yañız özüne xas bolğan belgileri bulan ayırıla. Hali bu dewürdegi adabyatıbızdan alınğan misallağa da kürçülene turup, şo belgileni gözden geçirip qarayıq.
1.
Haligi dewürdegi adabyatıbız aldağı sovet dewürge xas bolğan kommunist ideologyanı qısaslarından, özüne «sosialist realizm» dep aytılağan yaratıwçuluq qaydanı (metodnu) talaplarından azatlanıp, özünü yüzün inçesanyatnı gerti çeber-estetika talaplarına bağıp burup iş görme başladı. Belgili küyde, sovet dewürde ülkebizdegi adabyatlar (şolanı arasında qumuq adabyat da) ömür sürüp yürüygen kommunist ideologyanı, sosialist realizmni taʼsirin sezip yürüy edi. Yazıwçularıbız özleni asarlarında kommunist partiyağa, onu yolbaşçılarına (Leniñe, Staliñe wa ş.b.), Oktäbr inqılapğa wa kommunist ideologyası bulan tuwradan-tuwra baylawlu şolay özge türlü masʼalalağa artıq tergew baqdırıp yürüy ediler. Sovet dewürde şo masʼalalağa özünü yaratıwçuluğunda tergewün baqdırmağan yazıwçunu tapma da qıyın. Hatta
yazıwçularıbıznı şo dewürde basmadan çıqğan kitaplarını, oxuw ojaqlar uçun hazirlenip çıqğan kitaplanı baş betlerinde Leniñe, kommunist partiyağa, inqılapğa alğış etiw hisapda yaratılğan asarlar yerleşdirilip berile edi.
Ozoqda, sovet dewürdegi adabyatıbız bütünley kommunist ideologyağa qulluq etip gelgen dep toqtaşdırmaq da durus bolmas, haqıqatğa qıyışıwlu çıqmas. Misal uçun, şo dewürde çalışğan Abdulwahap Suleymanownu, Atqaynı, Anwar Hajiyewni, İbrahim Kerimownu, Mahammatsoltan YAhyayewni, Şarip Alberiyewni, İbrahim Xanmaw Bammatulini, Abdulhamit Tatamownu, Mahammat Atabayewni, Kämal Abukownu, İslam Kaziyewni, Ahmat Caçayewni, Abdulkerim Zalimxanownu, Badrutdinni, Şeyit-Xanum Alişewanı, Caminat Kerimowanı, Ataw Atayewni, Bahawdin Hajiyewni wa şolay köp özgelerini yaratıwçuluqlarında ideologya bulan birdoqda degenley aralığı yoq asarlanı tapma qıyın tügül. Biz bu yerde adabyatıbıznı sovet dewürdegi umumi halın göz alğa tutup söyleybiz. Haligi dewürdegi adabyatıbıznı wakilleri busa kommunist nede başğa ideologyağa qulluq etegen asarlanı tügül, inçesanyatnı gerti çeber-estetika qaydalarına asaslanğan, oxuwçulanı can azığın taʼmin etegen asarlanı yaratalar.
2.
Haligi dewürdegi adabyatıbızda milli masʼalä iñ aslu masʼalalardan birisi bolup toqtay. Sovet dewürde busa milli masʼalanı arağa çığarmaq milletçilikge teñ gele edi, ülkebizde milli masʼalä çeçilgen dep toqtaşdırıla edi. Şo dewürde milletleni haqında tügül, umumi «sovet xalqnı» haqında hura-patriotluq ruhda söylenip qala edi. Şo sayalı da yazıwçularıbızğa milli masʼalanı haqında açıqdan yazıp çığarma imkanlıq yoq edi. Sovet dewürden soñ yazıwçularıbız bu masʼalanı haqında tuwradan-tuwra söyleme başladı.
Milli masʼalağa bağışlanğan özleni asarlarında olar asrulanı terenine tüpşüp getegen bay tarixi bulanğı anadaş qumuq xalqıbız tilin, madanyatın, adabyatın, adatların, topurağın – hasili, milli özdenligin tas etip barağanın ayta turup, har qumuqnu milli esin uyatma qast etdiler. Şairleribiz Aqay Aqayewni, Mahammat Atabayewni, Ahmat Caçayewni, Badrutdinni, Şeyit-Xanum Alişewanı wa şolay özgelerini yaratıwçuluğunda bu pikrubuznu isbatlayğan misallanı tapma qıyın tügül. Masala, şair Badrutdin özünü «Qumuqnu qumuqğa çeçgen sırı» degen şiʼrusunda har qumuqnu namusuna tiyip söyleygendey bola:
Qul-qarawaş tügülsen, Tügülsen haqılğa muq. Seni qumuqluğuña Ne bolup qalğan, qumuq? (...)
Milli masʼalanı haqında söyley turup, yazıwçularıbız ana til bulan baylawlu masʼalağa ayrıça tergew baqdıra. Şair Ahmat Caçayew bu masʼalağa bağışlap hatta «Ana til – altın xazna» degen atı bulanğı poemasın ayrıça kitap etip de çığardı.
3.
Haligi dewürdegi adabyatıbızda tarixge baqğan yaqdağı yanaşıw büs-bütünley alışınğan. Belgili küyde, adabyatlarda ötgen dewürleni çeber qaydada suratlayğan tarixi asarlar bola. Şolay tarixi asarlar sovet dewürdegi qumuq adabyatda da bar. Amma şo dewürdegi qumuq tarixi asarlanı axtarıp qarağanda, şulay bir alamatnı eslemey bolmaysan: yazıwçularıbız özleni tarixi asarların yarata turup, Oktäbr inqılapnı dazularından onçaqı arige çıqmay. Yañız inqılapdan wa şondan soñtʼu özge tarixi ahwalatlanı (masala, kollektiwleşdiriwnü, Ullu Watan dawnu wa ş.b.) suratlaw bulan tamamlanıp qala. Abdulwahap Suleymanownu («Üst bolğan süyüw»), Atqaynı («Men öktemmen», «Qumuq tüzde»), Rasul Rasulownu («Ant», «Rewolüsionerni anası», «Bekenez»), İbrahim Kerimownu («Qanatlı qız», «Mahaç»), Mahammatsoltan YAhyayewni («Üç güneş», «Qorqmas Calal», «Arslan tuwğan ulanlar»), Zaripat Atayewanı («Tañdağı teliyañur», «Şo yol bulan») wa şolay özgelerini tarixi asarları şo pikrubuznu gertiley.
Adabyatıbızdağı şo halnı wulgarno-sosiologyalı qarawlanı taʼsirinden taba añlatma bola. Şo qarawlağa göre, biz – yañı sovet camyat qurumnu wakilleri – Oktäbr inqılapdan aldağı «esgi» tarixibizge, ruğ warisligibizge art berip, tarixni yañıdan başlama gerek bolğanbız. XX asrunu 20-nçı yıllarında arağa çıqğan bu qarawlanı zarallığı hazir añlaşılıp, tanqıtğa tutulsa da, qumuqlar yimik sanaw yaqdan az xalqlağa yetgende, şolanı taʼsiri bütün sovet dewürnü waqtisinde uzatılıp turdu dep aytma yaray. Tügül busa, misal uçun, yazıwçubuz İbrahim Kerimownu 1975-nçi yılda yazılıp bitgen «Yırçı Qazaq» degen tarixi romanını aradan otuz yıllar ötüp, demek, 2006-nçı yılda basmadan çıqmaqlığın neçik añlatma bola?
Sovet dewürden soñ busa yazıwçularıbız Oktäbr inqılapdan köp tezgi tarixibizden xabar beregen asarlanı yaratma başlay. Masala, Bammat Atayewni «Şawxalnı giççi ulanı», «Soltanmut» degen dilogyası, onu «Tengir terek» degen draması, Abdulkerim Zalimxanownu «Soltanmahmut» degen şiʼru qaydada yazılğan romanı, Badrutdinni «Soltanmut» degen poeması wa şolay özge asarları arağa çıqdı.
Sovet dewürde Oktäbr inqılapdan soñğu barı da tarixi ahwalatlanı haqında söyleme ixtiyar berilmey edi. Masala, Stalinizmni dewüründe yol berilgen qıyıqsıtıwlanı haqında. Haligi dewürdegi yazıwçularıbız sovet dewürdegi şo taypa ahwalatlağa, şo ahwalatlanı natijasında xalqıbıznı başından getgen qıyıqsıtıwlağa, tüzsüzlüklege, tas etiwlege tergew baqdırma başladı Şo haqda aytğanda, İbrahim Kerimownu «Tik tolqunlar» degen romanın, Aqay Aqayewni «Calal Qorqmasownu teregi», «Abusupyan» degen şiʼrusun, Mahammat Atabayewni «Toba» degen poemasın, Badrutdinni «Örten», «Alp yüreklim» degen poemaların, Ahmat Caçayewni «Paşman poemasın» wa şolay köp özgelerin esgerme bolabız. Yazıwçularıbız bu taypa asarlarında çeber söznü kömekligi bulan stalinizmni dewüründegi qıyıqsıtıwlanı, tüzsüzlükleni başın açıp söyley. Masala, şair Aqay Aqayew özünü «Abusupyan» degen şiʼrusunda şo dewürnü aslu alamatın xasyatlay turup, bulay yaza:
Kimni taptap getse de, Sözü tutum edi. Ne gerekler etse de, Gerti utula edi.
4.
Sovet dewür bulan teñleşdirgende, haligi dewürdegi adabyatıbızda din masʼalasına baqğan yaqda büs-bütünley başğalıq sezile. Eger de allahsızlıq (ateist) politika açıqdan yürülegen sovet dewürdegi adabyatıbızda dinni haqında söylene edi busa da, yañız inkarlıq, mısğıl qaydada söylenip qala edi. Sovet dewürden soñ yazıwçularıbız dinni neçik de sökmey, şohar hatta insanlanı qılıqsızlıqdan, buzuqluqdan qutğarajaq bir güçge yimik yanaşma başlay. Masala, şair Mahammat Atabayewni «Toba» degen poemasını axırınçı bölügü Allahğa etilegen sawlay dua hisapda yazılğan dep aytma yaray. Awtor camyat yaşawubuzda ömür sürüp yürüygen tüzsüzlüklerden, buzuqluqlardan, qılıqsızlıqdan, öltürtüwlerden, talawurdan, yalğandan wa şolay özge tersliklerden bizin azat etejek bir qudrat bar busa, şo da Yarathanıbız, taza din dep toqtaşdırağanday bola. Şo sayalı da, asarını axırında ol haligi naslunu «Allahğa amanat» etip söyley:
Tañ bulan turup har gün Baylayım namazğa qol,– Dünya, Ayawlu dünya, Allahğa amanat bol!
Yazıwçularıbıznı Allahğa, dinge baqğan yaqdağı yanaşıwu alışınhanlıqnı hatta olanı bir-bir kitaplarını atları da isbat ete: Mahammat Atabayewni «Allahğa şükür», «Toba», Badrutdinni «Tüş namaz», Uzlipat İbrahimowanı wa İlmutdin haci Muratownu «Makkağa sapar» degen kitapları wa ş.b.
5.
Belgili küyde, adabyatnı qaysı dewüründe de irişxat (satira) tarmaq ahamyatlı yerni tutup gele. Sovet dewürde bu tarmaqda Nabi Xanmurzayew, Yusup Gereyew, Abdulla Başirow, Abdulwahap Suleymanow, Atqay, Anwar Hajiyew, Şarip Alberiyew, İbrahim Xanmaw Bammatuli, Mustapa Hüseynow wa şolay özgeleri köp iş etdi. Amma sovet dewürdegi irişxat asarlarıbıznı axtarıp qarağanda, şolar aslu halda Oktäbr inqılapdan aldağı «esgi dewürge», şonu qaldı-quldularına, kapitalist sistemasına wa şolay da üyahlü yaşawğa, ayrı-ayrı insanlağa xas bolğan bir türlü kemçiliklege, ters xasyatlağa qarşı baqdırılğannı eslemey bolmaysan. Amma özü sovet dewür arağa çığarğan kemçilikleni, kommunist partiyanı, ülkebizni başın tutğanlanı tüzsüzlükleri haqında busa söyleme birdoqda ixtiyar berilmey edi dep aytma yaray.
Sovet dewürden soñğu adabyatıbızda şo masʼalağa baqğan yaqda da başğaçalıq bar. Yazıwçularıbız «esgi dewürge», başğa camyat qurumlağa xas bolğan kemçilikleni haqında tügül, haligi dewürge, bizin ülkedegi camyat qurumğa xas bolğan tüzsüzlükleni başın açıp yaza. Masala, şair İlmutdin haci Muratow özünü «Makkağa sapar» degen poemasında hajğa yolğa çıqhanda, bizin ülkedegi xalqlanı yaşawun Türkiyadağı, Saud Arabıstandağı xalqlanı yaşawu bulan teñleşdire turup bulay yaza:
Xalqnı başın tutğanlar Millionlanı paylay, Meni paqır xalqımnı Sırtına minip hayday.
Şair Caminat Kerimowa özünü «Yerni wayağı» degen poemasında haligi dewürnü bir xas alamatına aylanıp qalğan kemçilikni haqında, açıq etip aytğanda, belgili adamlanı bir toqtawsuz öltürtüwleri haqında yaza. Asarını maʼnasın güçlendirmek uçun, oxuwçuğa tiyegen taʼsirin artdırmaq uçun, awtor xalq awuz yaratıwçuluğubuznu wayahlar degen tarmağını iñ tiziw merdeşlerinden usta küyde paydalana:
Bu ne zaman! Neçik zaman?! Bizge qopğan Bu ne balah! Xalqımnı xas ulanların Balahdan sen qutğar, Allah!
Yazıwçularıbız hali hatta paçalıqnı başın tutğanlanı kemçiliklerin de açıqdan yazıp görsetip bere. Masala, şair Abdulla Zalimxanow özünü «Bir zatnı da demi yoq» degen şiʼrusunda ülkebizdegi buzuqluqlanı, tarçıqlıqlanı aslu sebeplerini birisi haqda yaza turup, içkiçilikge amraq bolğan «paçabız» B.N. Yelsinni bulay xasyatlap bere:
Yıbawlağa ne yete, Barı zat bütün busa? İşler neçik ayınsın, Paçabız «tütün» busa?
6.
Haligi dewürdegi adabyatıbıznı aslu alamatları haqında söyley turup, onu janr qılıqlarına da tergew baqdırma tüşe. Adabyatıbıznı aldağı dewürlerinde yimik, bu dewürde de poezya tarmaq san yanından da, sanaw yanından da aldınlıqnı alıp yürüy. Bu tarmaqğa Aqay Aqayew, Mahammat Atabayew, Ahmat Caçayew, Mahammatnabi Xalilow, Abdulkerim Zalimxanow, Badrutdin, Şeyit-Xanum Alişewa, Caminat Kerimowa, Ataw Atayew, Bahawdin Hajiyew yimik sınawlu şairleribiz bulan yanaşa Musa Şixawow, Cawat Zakawow, Nabiülla Mahammatow, Abdulla Zalimxanow, İlmutdin haci Muratow, Supyanat Mamayewa, Gögürçün Atayewa, Kazim Kazimow, Gereyxan Hajiyew wa şolay yañı naslunu özge wakilleri de öz qoşumun etip tura. Janr qılıq yanından alıp qarağanda, haligi dewürdegi poezyabız köp renkli: munda lirikalı şiʼrular bulan yanaşa ölçew yaqdan ullu poemalar, hatta şiʼru qaydada yaratılğan roman da bar (Abdulkerim Zalimxanow «Soltanmahmut»).
Qumuq adabyatnı proza tarmağı da görmekli üstünlüklege yetişgen dep aytma bolabız. Bu tarmaqdağı İbrahim Kerimownu, Bammat Atayewni, Zaripat Atayewanı, Mikayıl Abukownu, Mustapa Hüseynownu, Kämal Abukownu proza asarları bulan yanaşa yañı naslunu wakilleri Yaraş Biydullayewni, Ruquyat Ustarxanowanı, Gebek Qonaqbiyewni asarları da oxuwçulanı tergewün tartdı. Janr qılıq yanından alğanda, haligi dewürdegi qumuq proza da türlü ekenin esgerme tüşe: munda ölçew yaqdan giççi xabarlar (nowellalar) bulan yanaşa, powestler, romanlar öz yerin tapğan. Yazıwçubuz İbrahim Kerimow busa qumuq wa sawlay dağıstan adabyatlarında birinçiley bolup tetralogya, demek dört kitapdan birikgen asar yaratdı: «Gök tolqunlar», «Tik tolqunlar», «Tüp tolqunlar» wa «Biyik tolqunlar» (bu axırınçı kitap yazılıp bitse de, bugünlege yerli basmadan çığıp bitmegen).
Adabyatıbıznı poezya, proza tarmaqları bulan teñleşdirgende, haligi dewürde onu dramaturgiya tarmağını ösüwü astalaşğannı esgerme tüşe. Bu tarmaqda Abzaydin Hamitowdan, Abdulhakim Hajiyewden, Osman İbrahimowdan qayrı çalışahanlar da görünmey dep aytma yaray. Qumuq milli teatrıbız halige aslu halda şu esgerilgen awtorlanı pyesaları, aldağı dewürlerde yaratılğan wa şolay da qumuq tilge özge xalqlanı adabyatlarından alınıp göçürülgen dramaturgiya asarlar bulan tamamlanıp qalma borçlu.
7.
Sovet dewürdegi adabyatıbız kemçiliklersiz bolmağan. Bu dewürde çeber, maʼna, içdelik yanlarından alıp qarağanda, osal, bişmegen asarlar da yoluqmay tügül. Şo halğa belgili sebepler de bar. Belgili küyde, sovet dewürde yazıwçularıbıznı asarları yañız paçalıqnı basmaxanalarında çığa edi. Şo sayalı da, kitaplar basmadan çıqğança, yazıwçulanı, tanqıtçılanı, resenzentleni, redaktorlanı, korrektorlanı qolundan öte edi. Şolluqda, kitaplanı çeber, maʼna, içdelik yanlarına baqdırılağan tergew artıq edi. Haligi dewürde busa yazıwçularıbız kitapların yañız paçalıqnı yanından tügül, özge türlü yollar bulan da basmadan çığarağan bolğan: özleni xarjı bulan yada sponsorlanı kömekligi bulan. Şolluqda, şo kitaplanı çeber, maʼna, içdelik yanlarına bir-bir geziklerde tiyişli tergew bolmay qala.
Haligi dewürdegi adabyatıbızğa xas bolğan birdağı bir kemçilikni esgermese bolmay. Açıq etip aytğanda, bir-bir yazıwçularıbız (olanı arasında hatta belgilileri de, pahmuluları da) bir taypa hakimlege, artda bolğan bay taypalağa hatdan ozup tiyişsiz maqtawlar etegen asarlar yazağan bolup qalğan. Tüzü, şo merdeş aslu halda getgen asrunu 90-nçı yıllarına xas edi. Artdağı yıllarda yazıwçularıbız şo ters yoldan tayma başlağanı, ozoqda, süyündürmey bolmay.
8.
Har-bir adabyat bulan yanaşa şo adabyatnı axtarıp, oğar baha berip yürüygen tanqıt (kritika) da, adabyat ilmu da bolma tüşegeni belgili. Şo yanından alıp qarağanda, haligi dewürdegi adabyatıbız da tanqıtçılanı, alimleni yanından tergewsüz qalmahan. Şo haqda aytğan da, Abdulqadir Abdullatipownu, Salaw Aliyewni, Abdulhakim Hajiyewni, Kämal Abukownu, Malik Hüseynownu, Naida Xanmurzayewanı atların ayrıça esgerme tüşe.
9.
Adabyatnı gelejegi yañı, yaş naslu bulan baylawlu ekeni belgili. Haligi dewürdegi adabyatıbızda esli naslu bulan yanaşa yañı naslu da barlığı bizge onu gelejegine inanıwlu, umutlu küyde qarama imkanlıq bere. Allahnı yaxşılığından, haligi dewürdegi adabyatıbızda da esli yazıwçularıbız bulan birçe yañı naslu da iş görüp tura. İlmutdin haci Muratow, Supyanat Mamayewa, Gebek Qonaqbiyew, Kazim Kazimow, Gereyxan Hajiyew, Nüryana Arslanowa wa şolay dağı da köp özgeleri – qumuq adabyatnı yañı naslusu. Esli yazıwçularıbıznı, tanqıtçılarıbıznı, alimleribizni yanından bulaha wa şolay da xalqnı arasında bir türlü sebeplege göre halige pahmusu arağa çıqmay qalıp turağan yañı naslunu özge wakillerine baqğan yaqda ayroqda xas tergew tarıq. Nege tügül de biz adabyatıbıznı yañız ötgen dewürlerini wa haligi dewürünü tügül, gelejegini de qastlı hayında bolma tüşebiz.
«Yoldaş», 09-08-2013