Getgen yılnı içinde «Yoldaşda» tilibizni wa gazetibizni masʼalalarına baylawlu bir neçe maqalalar çıqdı. Tek amma şo masʼalalanı aylanasında alimleribizni cahlığı, harakatçılığı eslenmedi wa aytılağan pikrular-oylar sözler küyünde qalıp tura.
Başlap gazetibizni qısmatı haqda.
Köbüsü yoldaşlar bir zat bulan razileşip bolmay turalar: sovet sosialist hakimligi yoğu 23 yıl bola. Şo dewürde yimik milli tilleni hayın etejek hukumat yoq wa bolmajaq. Şo yaxşı zamanlar qaytıp gelejek dep inanmaq da, şo dewürnü maqtap, zamannı boşuna yibermek de – bir yimik zarallı wa maʼnasız. Zamannı biz alışdırıp bolmaybız, zamanğa göre özübüz alışınma gerekbiz. Olay degen bulan birewnü de öz xasyatın-qılığın alışdırma çaqırmaybız. Yaşaw şartlağa göre işleygen küyübüz alışınma gerek.
Milletni tilini saqlanıwu, ösüwü, gelejegi yañız özübüznü qolubuzda. Paçalıq milletni ösüwü uçun beregen xarjnı da, ozoqda, alma gerek. Üstewüne, zakonlu, tüz kağızlar oñarıp, paçalıqdan dağı da artıq talap etip üyrenme gerekbiz. Tüşgen xayırnı da yañız xalqnı ösüwüne paydalandırağan küyde.
Tek haman paçalıqğa umut bulan yaşap turma küy yoq. Qaçan busa da bir gün paçalıq: «Taman. Tarıq busa, xalq özü yazılıp, saqlasın gazetin-curnalın», – deme bola. Erte-geç şolay bolma da bolajaq. Xarlısız gazet-curnallar açma gerek dey turup, haligi paçalıqnı maʼlümat quralların yabayıq deygenler yoq çu. İşlesin olar da, konkurensiya bolsa, olanı da paydası artar. «Yoldaş» gazetibiz yüz yılnı uzağında gertiley de, bir adam aytğan küyde, milletni uniwersiteti bolup gelgen. Şo yıllanı içinde yüzler bulan alimleribiz, madanyat, camyat çalışıwçularıbız «Yoldaşda» çınığıp, xalqıbıznı haqıl xaznasın, ruh baylığın artdırğan. Bugün de «Yoldaş» – milletni öktemligi, darajası. Tek dewür alışınğan.
Bugün «Yoldaş» – qumuq xalqnı gazeti» demek barı da yaqdan tüz çıqmay. «Yoldaş» – qumuq xalq uçun çığağan paçalıqnı gazeti. Onu yesi (uçrediteli) – paçalıq qurumlar. «Paçalıq degen adam yoq» dep yaza bir yoldaş. Paçalıq degen adam bolmasa da, paçalıqnı atından iş göregen adamlar bar: prezidentler, ministrler, deputatlar… Şo ayrı adamlar paçalıqnı atından qaysı qurumnu da, gazetni de yabup bola. Azmı misallar?!
Xalqnı tribunası bolup, paçalıqnı çinowniklerini aldına qumuq masʼalalanı salağan milli gazetni boldursaq, hal alışınıp, milletni işleri alğa yürüjek. Yañız gazet bulan bajarılıp qalmay, başğa tarmaqlarda da milli masʼalalanı üstünde har gün işleygen camyat qurumlarıbız bolma gerek. Zaman şonu da buwara.
Birewler bola: «Xalqğa bir zat da tarıq tügül. Siz qoysağız, xalq bir zat da aytmay», – dep. Tüz tügül. Xalq öz yaşawuna da, milletni intelligensiyasına da, elitasına da razi tügül. Şolar öz yaşawun oñarıp, milletni masʼalalarına göz yuma, dep oylaşağanlar köp. «Bizin liderleribizni de, intelligensiyabıznı da, hakimleni-deputatlanı çı aytmay qoyaman, köpleri milletni masʼalaların bazarğa salıp, özleni yaşawun oñaralar», – şu köpleni pikrusu.
Şulay halnı tüz görmeygenler, şonu tüzleme süyegenler bar, birazlardan dağı da köp bolajaq. Biz özün hali de yaxşı tanımayğan naslu gelip: «Ağaylar, siz netip yürügensiz? Nege şulay teren tarixi, bay kulturası bulanğı milletni aburun tüşürgensiz?» – dep bizin nasluğa betleme bola. Ne cawap berejekbiz? Bizin kompartiya tarbiyalağan, sosializm ideologyadan qayrı zatnı bizge üyretmegen, desek, qutulup bolarbızmı?
Til masʼalağa geleyik. Bir maqalada, grammatikanı dazularından çıqmaylı, tilni xalqğa añlama tınç, yeñil etme qarayıq dep taklifler bergen edik. Bir-bir yoldaşlar şo taklifleni maʼnasın qıyıp, tersine burup, adabyat tilibizni «bazar tilge», «oram tilge», «oçar tilge» aylandırma qaraysız dep ayıplar saldılır. Bugüngü gazetibizni tili mağa da yuwuq, tek xalqnı köp yanı onu añlap bolmay qıynala wa qabul etmey. Xalqnı aytmağanda, biz özübüz de, yazağanlar, bir-bir qumuqça dep yazılğan maqalalanı añlap bolmay qalabız. «Oçar», «oram» til dep de sansımay yanaşmayıq. Tilni yaratıwçusu, yesi – xalq. Oçarlarda, oramlarda, bazarlarda tügülmü tilni amalğa geliwü?!
Bir-bir «tilni tazalığın saqlawçular» xalqnı awzunda bekleşip bitgen ayrı-ayrı orus sözleni ornunda qollawdan çıqğan arap, pers sözleni yada Yırçı Qazaqda, folklorda yoluğağan esgi sözleni çığarıp gele. Olanı yaşaw özü taydırğan qollawdan. Şolay sözleni birleri çi sözlükleribizde de yoq. Bolsa da, netgen bulan da oxuwçular gazetni qoluna sözlük de alıp oxumajaq. Çeber yada ilmu kitapnı oxur. Esgi sözleni tiriltip, erkin küyde tilge giyirme qarama yarajaq edi, eger bizin til paçalıq til bolup, barı da qurumlarda qollanıp, sutkalap işleygen telewideniyebiz, radiobuz, bir neçe respublika gazet-curnalıbız bolğan edi busa. Şkolalarda yaşlar orta bilimni ana tilinde ala edi busa.
Oruslağa qarağız, yat sözleni erkin küyde alalar. Başğa milletler de – şolay. Biz qalğanbız «yaramay-yaramaylanı» arasında qısılıp. Barı da tillege ortaq terminleni de qumuqçağa göçüregenler bar. Ozoqda, qumuq söz bar turup, onu qoyup, orus söznü qollayğanlar da bola. Şonu da yolğa yiberme yaramas.
Haligi şartlarda biz, realistler bolup, tilibizni bajarılağan darajada saqlama gerekbiz. Köpge umut etsek, azdan da quru qalma bolabız. Netip busa da, yaş naslunu ana tilni üyreniwge tartma gerekbiz.
Biz aytmaybız çı adabyat tilni grammatikasın buzup, sözleni awuzda aytılağan küyde, har kim özü tüz göregen küyde yazma gerek dep. Birinçi yerde – gertilik, soñ – ahamyatlıq, soñ – açıq, añlaşınağan til. Şulay bolma gerek curnalistleni dewizi.
Gazet – ilmu yada çeber asar tügül, onu aslu borçu – maʼlümat bermek, bugünnü ahamyatlı masʼalaların götermek. Bizin qumuq alimleribiz, yazıwçularıbız yazsınlar özleni kitapların çeber küyde, tap-taza adabyat tilde. Çeber adabyatnı tili – tilni lap ör darajası. Şo tilni yazıwçular, alimler, curnalistler, artistler bile wa qollay. Tek hazirligi yoq oxuwçular, yaşlar şo tilni añlap bolmaylar. Alimler, yazıwçular özler de gazetge köp xalq uçun yazağanda , xalqğa yuwuq (orusça «populärnıy») tilge göçse yaxşı bolar edi.
Haligi qıstawullu dewürde uzun wa çetim maqalalanı oxumağa adamlanı ne zamanı, ne göñü yoq. Oxuwçular yazıwçulanı darajasına göterilip bolmayğanı açıq. Şonu uçun yazağanlar örden qarap turmay, oxuwçulağa yuwuqlaşmağa, töbenleşmege tüşedir.
Ne etme gerek? Birinçiley, tuwulunğan halnı analiz etip, şonu bar küyünde tüz sözler bulan xalqğa ayan eteyik. Ekinçiley, tilni alimleri wa masʼalanı añlayğan özge kasbuçular cıyılıp, plan qurup, abat-abatlıq çaralar görüp başlayıq.
P.S. Haliden yüz yıllar aldın Abusupyan Akayew yoldaşları bulan, qırım tatar yarıqlandırıwçu İsmayıl Gasprinskiyni harakatından ruhlanıp, «usul cadid» (tınç oxuw) dep aytağan yañı qayda bulan maktaplarda yaşlanı oxutma wa yañı kitaplar çığarma başlay. «Şo yañı qayda bizin dinibizni, tilibizni buza», – dep, o zamanğı ullu naslu, ayroqda mollalar-qadiler, qarşı tursa da, usul cadidni yaxşılığından yañırtılğan qumuq tilde xıylı kitaplar çığa, bilim alağan cahilleni sanawu bir neçe kerenlege arta.
Aytağanıq, bir yada bir neçe adam boynuna alsa, ullu işler etme bajarıla. Bizde bilimliler bar, tek üstünlükge inanağan harakatçı adamlar yetişmey
«Yoldaş», 07-02-2014