Arap, fars, qumuq sözler qoşulup aytılağan bu alğış, qutlaw Dağıstannı köbüsü milletlerini wa qıbla ülkeleni xıylı xalqlarını milli, hatta birlerini paçalıq darajadağı bayramı hisaplanıp gelgen. Köbüsü qıbla ülkeleni, şolanı içinde Dağıstannı da xalqları yimik, qumuqlar da çaqnı alamatlarına göre yılnı, ayroqda qış aylanı, yazbaşnı xas atlar da qoyup tergegen, belgilegen. Yaşaw-turuşun da şolağa göre küylegen, qurğan, yürütgen.
Masala, qış girgen günden sanap (astronomya ilmuğa göre), dekabrni 22-sinden 31-ne yerli — toqlu toymas toğuz gün dep belgilegen. Yanwarnı 1-nden 15-ne yerli — qara qış (qarsız qış, qara suwuq) dep sınağan. Yanwarnı 16-sından fewralnı 25-ne yerli boranlı 40 günge — ullu çille, fewralnı 26-sından 21-nçi martğa yerligi çirçikli 25 günge giççi çille degen.
Şo gün qış da, yaz da ayrılağan gün dep de hisaplanğan. "Tüş bolhunça müyüzmen, tüşden yerli — kiyizmen" dep aytıla gele xalqnı sınawunda. Şo günnü Nawruz bayram hisapda da belgilep gelebiz. "Haza Nawruz günü mubarak!" dep başğa salğan qutlaw, alğışlar sözleni "haza" degeni, arapçadap göçürgende, "bu", "şu" — demek bola. "Nawruz" farsçadan — yañı "gün", "yılnı yañı waqtisini başı" demek bola. "Mubarak" da arapçadan — yaxşılıq yoraw, barakat, bersket bolsun degen alğışlaw bola dahı.
Ozoqda, xalq arada Nawruz yazbaşnı, yaşıllıqnı bayramı bolup gelgen. Şo günlerden soñ ayroqda çaq alışınma, qırlar yaşğarma, ot göterilme başlay. Günnü de, geçeni de uzaqlığı teñ bolup, soñ günnü güçü qoşulmaq bulan, yerge de gün sayın qolay isiw tüşe.
Çaqnı şo alämat günlerinde şatman da çeçek aça. Yarıq yazbaşnı şatman çeçek açağan günün de, Nawruznu gününe ras etip, şatman bayram da adatlanıp gele. Şatmannı, terekden bir quru butaq da tutup, adatlı halda qızyaşlar bayram etip qıdıra.
- dep nazmusun aytğan soñ, ojaqdan tiştaypa çığıp, butaqğa çıt yada özge renkli qumaç gesek baylay.
Nawruznu gününde bayram qıdırağan ulanyaşlar busa, abzar-abzarğa barıp:
(birisi)
(soñ barısı da)
Haza Nawruz günü mubarak!
- dep nazmusun başlağanda, üy yesi çığıp, olanı xurjununa yada dorbasına tirilik töge yada ne busa da bir sawğat bere. Yaşlar busa:
- degen sözleri bulan yazbaşnı geliwün taşdıra. Soñ busa ahlüge, özler barğan ojaqğa yaxşılıq, bereket yorap, özler sawğatğa umutlu ekenni de añlatalar:
Gertiden de, şat, masxara-gerti sözlege qoşup, Nawruz nazmuda teren maʼnalı yorawlar, alğışlar çalınmaqlığını har-bir yaqdan da göñül açağan taʼsiri bolağannı xalq asrular boyunda sınay gelgen. Onu da üstewüne, hali ilmuda da toqtaşdırılağan küyde, köp adam, yaş-ullu bir gün, ortaq şatlıqda haq yürekden yaxşılıq, barlıq, madarlıq yorasa, şo yorawlar yetişmey de qalmay. Misap uçun:
- degen masxara-gerti yoraw göñül açmay da, bayram qıdıra gelgenlege çomart, aslam sawğatğa qol açdırmay da bolamı?
Şolaylıqda, bizin adat-qılıq merdeşleribiz, yaşaw-turuş adatlarıbız xalq arada tatıwluqğa, yaxşılıqğa, barlıqğa-madarlıqğa qulluq etip gelgen. Enniden soñ da olar adillikni alamatları bolup el arada yürülejekge umut bar. Şoğar bizin bırınğı qumuq yurtubuz Tarğuda, temirqazıq, qıbla qumuqlarıbıznı yurtlarında, tünegün respublika ölçewde Mağaçqala şaharda Nawruz bayram ötgerilgeni de şahatlıq ete.
Haza Nawruz bayramığız mubarak bolsun!
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 21-03-2008