Töben Qazanış yurtda tuwğan İbrahim Xamayewiç İbrahimow (1926-2005 yy.) yazıwçu, pedagog, camyat çalışıwçu hisapda qumuqlanı öztereçe görmekli wakili edi.
Onu öztereçeligi (originalnost) türlü-türlü yanlardan biline edi: yazıwunda, giyiminde, söylewünde, yürüşünde, özün tutağan küyünden… Eger şo adamnı bir söz bulan suratlama tüşse, «yabuşuwçu» degen söz esge gele. Ol ne uçun wa neger qarşı yabuşa edi? Şu sorawğa taşdırıp bulay cawap berme yaraydır: tüzlük uçun wa tüzsüzlükge qarşı. Ozoqda, tüzlüknü de, tüzsüzlüknü de barı da adam bir yimik añlamay busa da, ol özü tüz göregen yoldan tayışmay yürügeni maqtawğa layıqlı.
Teñlilerini, zamandaşlarını arasında onu añlayğanlar (añlama süyegenler) köp tügül edi. Onu tamaşa xasyatlarını biri – ol gişini xatirin etip, oylaşağanın betine aytmay qoymay edi. Tuwrasın xatirsiz küyde betine aytağanı sayalı köpler onu görüp bolmay edi. Erişme süyegeni sayalı onu bulan qurdaşlıq yürütegenler de az edi. Özün añlasın, qabul etsin, geçsin dep, o birewge de tilep barmağandır dep de esibizge gele. Soñğun oylap, başın saqlap, yaşawun yeñilleşdirme oñaylıqlar izlep de aylanmağan.
İbrahim İbrahimownu öztereçeligi onu alışınıp turğan psewdonimlerinden de görüne. Ol başlapğı kitaplarına İbrahim Xamaw dep qol sala edi. 90-nçı yıllarda İbrahim Xanmaw, soñ İbrahim Xanmaw Bammatuli boldu.
Onu yaşawun, yaratıwçuluğun axtarma tüşse, axtarıwçu xıylı qarşılıqlanı tapma bolar edi. Redaktorlardan ol bir-bir sözleni, grammatikağa qıyışmay busa da, özü yazağan küyde qoymaqnı talap ete edi. Masala, orusça ol «kumık» dep yazmay, «kumuk»(bir-birde ullu harp bulan) dep, «şawxal», «şamxal» dep tügül, «şamxan» dep yaza edi. Özünü gazeti «Qumuq işni» atın da, tüz tügül busa da, «Kumukskiye problemı» dep göçüre edi.
Başğa tillerdegi bir-bir sözleni tamurun qumuq tilde göregeni de köpleni külküsün geltire edi: interyer– iñ tör yer; çaçan(çeçen) – qaçağan, qaçan (soñ q-nı ornuna ç gelip qala); Mesopotamya – mesep atam wa şolay başğaları.
İlinme süygen adam, köp awara bolmaylı, onu ayrı-ayrı özge yañılışların da tapma bolar edi. Ol dünyadağı barı da tiller türk tillerden amalğa gelgen dep toqtaşdırma qaray edi. Soñ barı da türk tilleni kürçüsü dep qumuq tilni geltire edi. Qumuq tilni dialektlerinden, ozoqda, buynakski dialektni (ol oğar qazanış dialekt dey edi) tüp kürçü ete edi. Gerti patriot şolay bolma da gerekdir!
Pedagogika ilmuda da (ol şo ilmulanı kandidatı) onu öztereçe qaydaları, yanaşıwları bola edi. Şonu uçun DGU-nu pedagogika wa psixologya kafedrasını zaweduüşiyi bulanğı erişiwleri-yabuşuwları hali de bilgenleni esinde. Onu studentlege oxuyğan leksiyaları wa darsları başğa muallimlenikine oşamay edi. Tarbiyalaw işde aylanadağı yaşawdan, ahwalatlardan misallar geltirip, teoryanı artğa salıp, praktikağa artıq ahamyat bere dep, onu ayıplayğanlar da bola edi.
Bammatulini xasyatına, işleygen küyüne söz tapmağa bajarıla edi busa da, amma onu yazıwçuluq pahmusuna ör baha bermekni tiyişli görebiz. Onu qumuq adabyatda birewnikine de oşamayğan qaydası (stili) bar edi. Tili de qumuq adabyat tilni grammatikasını talaplarına tolu küyde cawap bermey. Onu xabarlarında yerli, dialekt sözler köp busa da, olar canlı, xalqnı tili bulan yazılğanğa göre, tınç añlaşıla wa yeñil oxula. «Qazanışlı Qahirni xabarlarına» ör baha bere turup, belgili kritik Natalya Kapiyewa onu baş igitin ullu fransuz yazıwçu Romen Rollannı bir romanındağı daim şat turağan, taza yürekli wa haqıllı Kola Brünon bulan teñleşdirgen. Dağıstan intelligensiyanı belgili wakilleri alimler-filologlar Salaw Aliyew, Kämal Abukow, Malik Hüseynow, Abdulla Wahitow da İbrahim Bammatulini yaratıwçuluğuna ör darajada qıymat bergenler.
İbrahim Bammatulini asarlarını eki aslu igiti – tamaza Qazanışlı Qahir wa intelligent, muallim Danyal Deñizow (artda ol da Danyal Deñiz boldu). Şolar ekewü de – awtornu özüne oşayğan, «mağa barı da zat awara» dep yürüygen, qıyın sorawlağa cawaplar izleygen, yallıq bilmeygen, qısğaça, «dünyanı tüz etebiz» dep aylanağan harakatçı adamlar. Qazanışlı Qahir wa Danyal Deñizow awtornu köp sanawdağı xabarlarında bir-biri bulan eki-üç keren bolsa tügül yoluqmasa da, olar üçewü de «bir til», bir oyğa qulluq ete, bir namusğa yegilgen. Awtor özünü igitlerin yaşawda yoluğağan türlü-türlü çetim hallağa salıp, şo hallardan namusun tas etmey çığağan yollanı görsete.
Yañız onu kitaplarını, gazetini wa ayrı-ayrı xabarlarını atların esgersek de, yazıwçunu ne masʼalalar qıynağanı ayan bolajaq: «Dağıstan namus», «Şo mağa bek awara», «Edep degen ne zatdır», «Asil qılıq», «Qumuq iş», «Qumuq namus»…
SSSR-de perestroyka başlanğanda, İ. Bammatulini ekinçi tınışı açıldı. Ol Dağıstanda birinçilerden bolup ülkede başlanğan yañırtıw harakatnı yaqçısı bolup çıqdı. Ol sovet hakimligini yıllarında KPSS-ni yolbaşçılığı bulan yiberilgen kemçilikleni, qıyıqsıtıwlanı, tüzsüzlükleni haqında yazma wa aytma başladı. Ol camyatnı yañırtıwnu, zakonluqnu, gerti demokratyanı yalınlı yaqçısı edi. Qumuq xalq harakatını lap tezgi ortaqçısı ol başğalağa qoşulup, bir qurumğa da girmegen. Özü yañız qumuqlanı ixtiyarların yaqlap, ör qurumlağa da yazğan, tiyişli yerlerde söz de aytğan. 1990-nçı yılda busa, ol ulanı Amin de bulan birlikde «Qumuq iş» degen gazet çığarma başladı. Uzaq zaman çıqmasa da (1990-1993-nçü yıllarda 13 nomeri çıqdı), şo gazet yañı Dağıstannı tarixinde görmekli ahwalat boldu. Gazet «aqğa» «aq», «qarağa» «qara» deygenin oxuwçular ullu ruhlanıw bulan qabul ete edi. Köpler atın yaşırmaylı aytma bolmayğan gerti, tek qorqunçlu wa birewleni kepine tiyer yimik sözleni qıçırıp yañız ol qollay edi.
1991-1992-nçi yıllarda Qaramannı yerlerine Nowolak rayonnu göçürüwge baylawlu yürülgen yaşırtğın wa açıq işleni haqında qumuqlanı paydasın yaqlap «Qumuq işde» İ. Bammatuli yalınlı wa itti maqalalar yazdı. Erkin qarawları, haqıllı sözü, tuwralığı wa qoççaqlığı bulan «Qumuq iş» milli curnalistikabızda ülgü etip salma yarayğan gazet hisapda tarixlerde qalar dep esibizge gele.
İbrahim Xanmaw Bammatuli birewge de oşamayğan wa oşama da qaramayğan, oylaşağanın aytağan, tüz görgenin etegen, birewge de yalınmayğan, birewden de tartınmayğan, qumuq xalq özü bulan öktem bolma tiyişli özden adam edi demek bir de qopduruw tügüldür. Bolsun dağı yañılışları. Kimde bolmağan şolar?!
İbrahim BAMMATULİ
Saqalı aq bolğan uçun aqsaqal bolmay
Xabar
Qazanışdan yuwuqdağı bir yurtda Aqsaqal Duwan olturğan. Tanış bola şolar bulan Danyal Deñizow. Birewge yetgende tamaşa bolup Yurt Sowetni predsedateline soray:
– Şu gişi nege şunda olturğan?
– Bah, saqalı aq, şo sayalı qoşğanbız.
– Ya, bu gişi yaramay. Cahilinde nart bolğan, soñ aburlu qart bolğan dep eşitmegen busan?
Bu çu, daw zamanda suwuqdan ölegen yetimlege yarqıç ağaç bermegen brigadir. Özü de şo yaraxsız canın ayap, dawdan baş qaçırğan. Qayda, görset hali iman barmağıñnı. Yoq! Özü balta bulan gesip qoyğan edi. Tüsewlü o German dawnu aytmayman. Ne daw busa da, yaşınajaq şulaylar, gelejekde wa bugünlerde, yağalağa gerti duşman gelse de.
Esigizdemi, xonşu xalqnı ekstremistleri bir-neçe yüz bolup yurtğa yaburulup gelgen edi. Nomerleri taydırılğan awtomaşinlege minip gelgen edi. Qolunda tapança, awtomatlar bulan gelgen edi. Muradı – bizin xalqnı ruhun, yahın söndürüp, pısdırmaq edi. «Bizin topuraq, bizin watan» – dep ereturmağız dey edi.
Olar muradına yetmedi, ozoqda, wa yetmes. Bar hali de qalıp qurçlu erenler. İnşaallah, gün sayın da artajaq!
Amma muna şu gişi, bir qolu bulan aq saqalın da sıypay turup, birisi qolu bulan eşik-terezeni yapğan dey. Ulanın da qırğa çıqma qoymağan. Toş berip çıqğan yah-namuslu başğa ulanlağa barıp qoşulmağa qoymağan. «Birleri taş, birleri qoz» bolar buğay, dep aytğan dey. Ne bilesen desegiz, muna şu gişini şo esgerilgen ulanı özü aytıp bilemen.
Aqsaqallı «Poqsaqal» şo yerde hitinip yiberip ereturğan wa sögüşe turup Aqsaqal Duwandan çığıp getgen...
– Yaxşı etgenmen neçe de! Dür, dünyanı tüzlep qoyarsız! Yaşawğa ot salasız, ona siz etegen!
Yaşawğa otnu kim sala? Şonu bilmey, öz xalqına yala yabağan qumuqdan ullu duşman barmı bugün Qumuq xalqğa. Qarçaq tügül qorqaç ergişiden erşi, eniş ne bola. Amma qorqaç qart gişi – bu ondan da bir neçe qat enişde.
Aqsaqalları qurç bolmağan yurtlağa bir zatdan da umut yoq.
O qartlar quduratlı erenleni çaynap çüperekdey etejek.
Hey, xalq! Yurtlarda Aqaqsaqal Duwanlar qurma gerek. Amma, wöre, olturtmağız osallanı törüde. Birdağı aytaman: – Saqalı aq bolğan uçun Aqsaqal bolmay.