Anwar – Mahaçqaladağı muzıka alatlar satılağan tükenni yesi. Ol özü de muzıkant wa barı da degenley qumuq yırawlanı tanıy wa qumuq yırnı haqında özünü pikrusu bulanğı adam. Bizin laqırda Habiybulla Alxanhajiyew de ortaqçılıq etdi.
– Anwar, bugüngü qumuq estradanı halı neçikdir? Şkolada yimik qıymatlama tüşse, bizin estradağa neçe salar ediñ: 2,3,4,5?
Anwar: – 3 yada 4 dep esime gele. Patriot ruhdağı, xalq yırları köp az. Şo yaqdan xasawürtlu Rustam Ahmatxanowğa wa «Adat» degen gruppağa maqtaw etmege yaray. Olar işley wa ösüwnü yolunda ekeni görüne.
Öztöreçe canlı yırlayğan Şaraw Amanatow gitara soğup da, yırlarını sözleri bulan da köp erteden xalqnı süyüwün qazanğan.
Cüñüteyli Leyla Aliyewanı yırları, tamaşa tawuşu barı da xalqnı tergewün tartdı. Tek ol qumuq xalq küylege göre yırlağannı süyer edim.
Zoya Çunayewa arğan soğup yırlayğan yırlar xalqğa azlıq ete.
Xasawürtlu Adil Usumiyewni haqında ayrıça aytma süyemen. Bilimi, tarbiyası, güçlü tawuşu bulan ol başğalardan ayrıça örde toqtağan. Tek Xasawürt şahar administrasyanı kultura uprawleniyesini yolbaşçısı bolğan soñ, yır pahmusun toqtatıp qoyar dep qorqaman.
Zaynap Absamatowa, Ruquyat Hamzatowa – bular xalqnı süyüwün qazanıp bitgen pahmular. Yulduz Topayewa da olağa yuwuq toqtağan.
Absamat Absamatow tabiatdan gelgen pahmusu bulan bizin tamaşağa qaldırdı, tek onu ösegeni görünmey.
Xalqnı süyümlü yırawları Latip Şayıpow, Ruslan Zahirow, Rinat Yusupow, Zuhra Aselderowa art waqtide konsertler ötgermeygeni talçıqdıra. Ozoqda, men birewleni bilmey qutğarğan busam da yaray. Geçip qoysunlar. Men munda pahmusuna başğa xalqlar da mükürlük etegen Burliyat İbrahimowanı da, hayran tawuşu bulan hürmet qazanğan Burliyat Elmurzayewanı da esgermedim. Yañı tawuşlardan qarabudağgentli İrpanitdinni wa Camina Qazaqmurzayewanı esgerer edim.
– Hali barı da dep aytma yarayğan küyde yırawlar fonogrammağa göre yırlay. Şo tıñlawçunu aldatağan küy bolmaymı?
Anwar: – Bu dünya ölçewdegi qıyın masʼalä. Şo haqda men söyleme de süymeymen. Ozoqda, fonogramma – aldatıw, erşi iş. Munda biz alışdırıp bolağan zat yoq. Tek, misal uçun, bizge Azerbayjandan gelip işleygen yırawlar aytağan küyde, olarda fonogramma yürülmey. Şo adamlar bizde biraz turup, soñ: «Munda ösüw yoq. Fonogramma pahmunu öltüre», – dep tez getdiler.
– Qumuqlarda barmı fonogrammasız yırlayğanlar?
Anwar: – Bar. Şaraw Amanatow gitara soğup, Zoya Çunayewa qomuz bulan özler yırlaylar. Şolaylar dağı da bolmaqlıq bar, barın da bilmeymen. Şu temağa köp terenleşmeyik.
– Yaxşı busa… Nege bizin bir-bir yırawlar yırlanı sözlerine tergew bermey? Birleri awzuna gelgenni aytıp, bir maʼnası da yoq sözleni maqamğa salıp turalar.
Anwar: – Men, misal uçun, yırnı sözlerine tügül, maqamına tıñlayman. Tek sözler de güçlü, maʼnalı busa, tergewnü tarta. Bizde busa köpler şu bir yimik kupletleni yırlap turalar:
Way, meni canday dosum, Canımnı bereyimi? Sen turağan yerlege Artıñdan geleyimi?
H.A.: – Birleri belgili yırlanı türlü-türlü kupletlerin alıp, arasına xalq yırlardan pripew de salıp yırlaylar. Şo sayalı tekstni awtorun sorasañ, aytıp bolmaylar. Yada «xalq yırı», yada «awtornu sözleri» dep de qoyalar. Şolaylağa awtorluqnu haqındağı zakonğa göre talap salınma gerek: tekstni awtoru kim, maqamnı awtoru kim – bildirsin.
Anwar: – Ne awtorluq? Bugüngü qumuq yırlanı köp yanı türk, arap, orus, azerbayjan, mıçığış xalqlanı maqamlarına göre yırlana. Şo sayalı muzıkanı awtoru kim ekenni de aytıp bolmaylar. Xonşubuzdağı Mıçığış Respublikada şo yaqdan hal büs-bütünley başğa. Onda özü Ramzan Qadırow yırawlardan mıçığış küyleni soqmaqnı talap ete.
Bizde bar edi «Qıpçaqlar» dep patriot, xalq yırlanı yırlayğan gruppa. Eki-üç yır yırlap toqtap qaldılar.
– Bizde igit, patriot yırlar nege az? Tıñlağanlanı tük-tügü göterilip getegen küyde, milleti bulan öktem bolar yimik yırlar nege yoq?
Anwar: – Olar bar, tek az. Şo temağa bizin yırawlar bulan meni laqırım bolğan. Birleri, bizin xalqnı arasında şolay yırlağa tıñlama süyegenler az, dey. Başğaları, olay yırlanı yaratma qıyın ekenni añlay. Ne zat yırlasa da, xalq qabul etegenge göre, aslu halda çalt maqamğa, lezginkağa göre yırlana.
H. A.: – Çalt maqam bulan pahmusuz tawuşnu wa maʼnasız sözleni yaşırma da tınç bola. Latip Şayıpownu: «Alleley, ne ariw Qumuqtüz», – dep başlanağan yırı bar. Latip şonu tawuşunu, pahmusunu güçü bulan maqamsız bek ariw yırlay. Baysoltan Osayewni de bar Temirbolat Biybolatownu sözlerine göre şolay yırı. Tek olaylar az.
Dağı da şolaylardan Rustam Ahmatxanownu, Şaraw Amanatownu, Ruslan Zahirownu esgerer edim. Bizde pahmulu şairler, kompozitorlar bar turup, yırawlar olar bulan işlemey.
Hali radiostansiyalar, telekanallar, kim aqça berip, klip etse, şo adamnı yırların berip tura. Pahmusu barmı, xalq uşatamı, qaralmay.
Konsertlerde de, toylarda da – şolay. Pahmulu, salamat yırawlar busa, qastı, hayı yetişmeygenge göre, unutulup bara. Xalqnı süyüwün qazanğan Şaraw Amanatow, Ruslan Zahirow, Zoya Çunayewa, Latip Şayıpow, Zuhra Aselderowa art waqtide az eşitile. Albert Maçişew, Rinat Yusupow unutulup baralar.
– Men añlağan küyde, xalqğa maʼnalı, patriot, igit yırlar tarıq tügül. Şo sayalı haligi «yulduzlar» ne süyse de yırlap turalar.
Anwar: – Olay tügül. Xalq, ozoqda, maʼnalı, patriot yırlanı köp süye. Tek xalqğa kim soray? Men artistler bulan söyley turup bir zatnı añlağanman: olanı köpleri uçun birinçi yerde – qazanç, aqça. Pahmulular da, pahmusuzlar da aqçanı artından çabalar. Lap da yamanı – pahmusuzlar alğa çığıp, pahmulular artda qalıp da qalalar.
– Ne etme gerek?
H. A.: – Milletni har türlü masʼalalağa göre qurumu (men oğar «referentnaya gruppa» deymen) bolma gerek. Misal uçun, qumuq yırlağa baylawlu şo gruppağa belgili şairler, kompozitorlar, yırawlar, camyat çalışıwçular cıyılıp, şu masʼalağa göre plan da qurup işleme, çaralar görme tüşe. Dağı yoğese, biz söylep turajaqbız, hal busa dağıdan-dağı bek buzuq bolajaq. Ozoqda, artistler de yaşamaq uçun qazanma gerek. Tek olağa milletini aldındağı borçun unutma tüşmey. Ondan qayrı da, xalqnı gerti süyüwün qazanmaq uçun oğar payda geltiregen küyde çalışma gerek. Men qumuq şairlege, kompozitorlağa özlege de biraz harakatlı bolma gerek dep aytaman. «Qıpçaqlar» degen gruppanı işin uzatma gerek.
– Başğa dağıstan milletlerde hal neçikdir?
Anwar: – Barı da dağıstan xalqlarda da hal bir-birine oşaşlı. Awarlarda da, laklarda da özleni milli küyleri, xalq yırları artıq yırlana dep esime gele. Olanı da bar özleni osal yanları. Tek bizin yırnı teren merdeşleri (tradisyaları) bolsa da, başğa milletler ösüwnü yolunda, bizinkiler ösmey dep esime gele.
H. A.: – Dür, şolay. Bizin Tatam Muratow, Bariyat Muratowa, cüñütey pleyada salğan kürçü bulan hali de yır kulturabız saqlanıp tura. Şolay kürçüsü yoq milletler bizden alğa getgen. Şo haqda oylaşma gerek.
– Bizin estradanı osal yanların aytdıq. Güçlü yanların da (bar busa) esgersek yaxşı bolar edi.
Anwar: – Esgerilgen küyde, bizin, bir yaqdan, güçlü merdeşleribiz bar. Bugüngü yırawlağa olanı taʼsiri hali de güçlü. Ayrı-ayrı pahmulu adamlarıbız barnı dağı da qaytıp esgerme süyemen. Men olanı atların aytdım, olar bulan öktem bolabız. Tek haligi toğatartıwnu dewüründe şo azlıq ete.İşlemege gerek. Özleni pahmusunu üstünde işleygenler az. Şo talçıqdıra.
– Ne yorawlarığız bar?
Anwar: – Bir başlap, bizin yırawlar xalqğa, milletge baqğannı süyer edim. Biraz artıq cahlıq, terenlik, harakatçılıq gerek. Qırıyıbızdağı Mıçığışdan ülgü alma yaray. Olar özge paçalıqlanı yırların qutula turup yırlamay, özleni milli küylerin soğa, yırların yırlay.
H. A.: – «Folkrok» degen stil bar: folklornu, esgi yırlanı yañı qaydağa salıp yırlayğan küy. Qorqmasqalalı Murat wa özgeler şo stilde bir neçe keren yırladı. Artı üzülüp qaldı. Şo stilni uzatma gerek edi. Xalq «Qıpçaqlanı» sahnağa qaytıwun gözley.
– Barakalla. Bizin taklifleribiz yaşawğa çığarılsın uçun şu laqırlaşıw birinçi abat bolsun!
"Yoldaş", 11.05.2012