2002-nçi yıl iül aynı 9-da Rossiyanı ilmular akademyasını prezidiumunda aytılğan alim-etnograf İlya Şerebetowiç Anisimownu (Nesim-oğlunu) 140 yıllığına baylawlu ilmu sessiya ötgerildi. Bu yübileyge baylawlu bolup Moskwada eki kitap basmadan çıqdı. Birisi — İ. Anisimownu birinçiley 1888-nçi yıl çıqğan "Kawkazskiye yewrei-gorsı" degen yañıdan basılğan kitabı, birewüsü de YÜ. İ. Murzaxanownu yübileyi belgilenegen alimni yaşawuna wa ilmu yaratıwçuluğuna bağışlanğan "Gorsko-yewreyskiy etnograf İlya Şerebetowiç Anisimow" degen ilmu axtarıwu edi: Demek, esibizde özüne tiyişli yer almay, "unutulup" turğan birdağı bir belgili alimibizni xalqı uçun etgen ilmu qulluqları tarixni süzgüçlerinde süzülüp ör qıymatlağa layıqlı ekenligin mekenli görsetdi.
İlya Anisimow kimdir, kimlerdendir? İlmuda baylawlu bugünge yerli toplanğan materiallağa tayanıp wa arxiwlerden özübüz cıyma bolğan maʼlumatlanı da qollap, bu sorawlağa cawap berip, o ullu alim bulan oxuwçularıbıznı da tanış etsek, paydalı bolmay qalmajağı açıq añlaşıla.
İlya Anisimow (Nisim-oğlu) Tarğu şawxallığını esgiden taxşaharı sanalağan Tarğunu haligi Töben awulunda 1862-nçi yıl may aynı 29-nda qumuq cuhutlanı uyahlüsünde tuwğan. Onu yaşlığı ata yurtu Tarğunu tar oramlarında ötgen, munda kürçüsü salınğan insanlıq qısmatı busa ullu yollağa, ilmu qulluqlağa eltgen, yaşawun, bütün ömürün öz xalqına, öz watanına xayırlı etgen.
İlyanı atası Şerebet Nisim-oğlu (tuwğan yılı- 1828 ) özünü zamanınnı iñde bilimli adamlarından sanala. Ol yaş zamanında Tarğudan İyerusalimge getip, onda bilim alğan. Ondan qaytğan soñ busa ol köp zamanlar Tarğuda cuhutlanı rawwini, yani ruhani başçısı bolup qulluq etip turğan. Onu qastı bulan Tarğuda cuhutlar uçun bir oxuw ojaq da açılğan bolğan. Ata-anasın erte tas etgen Şerebet özleni ullu tuxumunu hayın etme borçlu bolğan, soñ da onu özünü de beş ulanı bolğan: Nisim (Aslan) — 1858-nçi yılda Tarğuda tuwğan; İlya (tuwğan yılı -1862); İzrail-Xaim (tuwğan yılı -1873); Pinxas-Şalumi (tuwğan yılı -1876) ; Xazkel (tuwğan yılı -1884). Pinxas-Şalumi X1X-nçu yılnı axırlarında — XX-nçı yılnı başlarında Anci (Port-Petrowsk) şaharda 2-nçi gildyalı sawdügerçileni arasında esgerile (Qara: SGA RD. F. 21, op.5, d.20. g. Port-Petrowsk).
Özgelerini haqında halige yerli maʼlumatlar toplanmağan.
Şerebetni haqında busa bulay maʼlumatlar bar Ol 90-nçı yıllanı başında yañıdan Osmanlı imparatorluğuna göçüp getip, İyeruslaimde yaşay wa onda "Taw cuhutlarını bırıñılıqları" degen bir giççirek kitabın basmadan çığara. 1906 yıl Şerebet Dağıstanğa, Tarğuğa, qaytıp gele wa munda geçingen.
Yaşlanı ullusundan (Nesim-Aslan) giççisi İlya atası Şerebetni hayı bulan giççi zamanından tutup öz üyünde yaxşı bilim ala wa 1882 yıl Temir-Xan-Şuradağı realnıy uçilişege oxuwğa alına.1881 yıldan tutup İlya gazetlege maqalalar yazma başlay. Onu birinçi maqalası rusça-cuhutça çığağan "Rasswet" degen gazetde basıla. Onu yaxşı qıymatlar bulan bitdirgen soñ bilimin dawam etmek artdırmaq uçun Stawropoldağı gimnazyağa baqdırıla. Munda bir yıl oxuğan soñ 1884 yıl İlya Moskwadağı ör daraja texnika uçilişege oxuma alına.
Student zamanında (1885yıl) İlya Anisimow Kawkaz cuhutlarını tarixi wa kulturası bulan terenden maşğul bolağan o zamanğı aytılğan rus etnografı W. F. Miller bulan tanış bola wa oğar onu yaxşı kömegi tiye. Bir waqitler İlya onu daçasında yaşay, soñ da onu qastı bulan W.F. Millerni tanışlları bolağan bir madarlı üyahlüde yaşlanı dars beriwçüsü wa tarbiyalawçusu bolup qulluq taba. W.F. Miller İlyanı Moskwadağı etnografya camyatnı işine de qurşay. Munu cıyınlarında İlya Anisimow cuhutlağa baylawlu özü ötgergen axatrıwların açıq ete. 1886 yıl İlya Anismownu bu camyatnı çleni etip saylaylar.
Şo yılnı içinde W. F. Millerni taklifine göre bu camyat İlyanı kawkaz cuhutlarını tarixin, yaşawun wa kulturasın axtarmaq muratlar bulan ilmu ekspedisyağa baqtıra. Anisimow munda üç aynı uzağında 88 şahar bulan yurtlanı gezep köp türlü axtarıwlar yürüte. Ata yurtu Tarğuda, Torqalide, Qapçuğayda,. Cüñüteyde,Temir-Xan-Şurada, Dörgelide, Qarabudaxkentde, Majalisde, Yañıgentde, Qayagentde, Endirey bulan Yaxsayda, Köstekde bola.
Ekspedisyanı zamanında cyılğan bek qujurlu materiallanı paydalandırıp İ. Anisimow "Kawkazskiye yewrei-gorsı" degen kitabın hazirley wa 1888-nçi yıl basmadan çığara. Kitap ilmuda yaxşı qıymatlana. Natijada awtoru kawkaz cuhutlarını birinçi etnografı degen atğa yes bola. İ. Anisimownu kitapda açıq etilgen qarawuna göre, kawkaz cuhutları köp bırıñı zamanlarda bu yerlege mundan alda İranda turup fars tilni qabul etgen wa soña taba gelip qumuqlanı arasında sıyınğan qawumlardan hisap ete. Munda olar xazarlar, qumuqlar bulan qoşuluşğanlar, olanı tiline, madanyatına qaytğanlar. Qumuq şawxalları wa biyleri cuhutlağa bek qıymat wa ahamyat bere bolğan wa köp süyüp öz yurtlarında olağa yaşama yer bere bolğanlar.
İ. Anisimow qumuqlanı Kawkaznı milli-madanyat tarixindegi rolün da yaxşı añlay bolğanı biline. Kitabından görünegen küyde, İ. Anisimow misal uçun, tarğu cuhutlanı qumuqlar bulan ortaq folklor warisligi ("Güdürbay", "Hossay", "Halalay", "Zemire" wa başğa adat-qılıq yırları yimik) bolğannı isbat ete. Qumuq tilni haqında da ol bulay yaza: "Qumuq tili, yada başğaçalay aytılağan küyde, tatar tili kawkaz qawumlarını arasında tezden hakimlik qazanğan, geng küyde yayılıp ortaq tilge aylanğan. Cuhutlarıyuız da şatlıq günlerinde özlege ana tilidey bolup bitgen bu tatar tilinde sarınlar aytalar. Öz tilinde busa bulanı sarınları köp az qollana...".
Ol özünü ilmu saparını zamanında munda yañız cuhutlanı tarixin, yaşawun wa kulturasın axtarıp qoymay, özge xalqlağa (qumuqlar, awarlar, dargiler, laklar wa bşğ.) baylawlu da köp bay material cıya. Qumuqda, misal uçun, ol o zamanlarda Qapçuğaynı yanında bolğan "Qatın-sın" degen sınğa, Harkasdağı pirge, "nartlanı qaburlarına", Atlı-boyun tawlanı tübündegi tarixi maʼnası bulanğı "İbaq-sın" degen imaratğa baylawlu xalqnı awzunda aytıla gelegen xabarlanı yazıp ala. İ. Anisimow yazağan küyde, "Qatın-sınnı" yurtlular gesek-gesek etip sındırıp, üylerine taşıp saqlaylar. Olar oylaşağan küyde, bu sıylı sınnı gesekleri adamlağa köp awruwlardan-sırqawlardan qutulmaq uçun em bola dep yaza bu awtor. Şurada busa İ. Anisimow bir qumuq ("tatar") ahlüden Harakan yurtda saqlanıp turağan bir esgi "cuhut" tilde yazılğan kitapnı haqında maʼlümat ala. Oğar göre bu kitapğa "musulmanlar" bek ullu sıy eteler wa yipler bulan pırxağa ilip saqlaylar dep bildire. Alim awarlanı haqında da qujurlu maʼlumatlar cıya. Masala, awarlanı öz xalqını arasında aytıla gelegen xabarlağa göre, olanı bir taypası, sayki, araplanı dewüründe ermeliler, gürjüler bulan cuhutlar qoşuluşup bolğan xalq. İ. Anisimow "cuhut awarlar" yaşayğan yurtlanı (Salta, Uruca, Qaradağ, Ruguca wa bşğ.) atların geltire. Ekspedisyanı zamanında İ. Anisimow "Derbent-nameni" bir qol yazıwun tabıp, onu arapçadan rusçağa göçürüp, artda da Moskwadağı güntuwuş institutğa sawğat ete.
1891-nçi yıl Anisimow uçilişeni bitdirip Moskwada qulluqda turğan soñ watanı Temir-Xan-Şurağa qayta wa munda özüne iş tapmay, köp de qalmay Bakuge çığa, munda baron Rotşildni nap batağalarında texnik bolup çalışa.. 1904-nçü yıl Groznıy şaharğa göçüp napçı-injener bolup qulluq ete.Bu yıllarda Anisimownu cuhutlağa baylawlu maqalaları Berlinde çığa. 1905-nçu yıl İlya Gürjüstanda yaşay. Fars, arap, qumuq tilleni, ana tili yimik, bilegen İ. Anisimow1912 yıldan tutup busa, Moskwadağı Lazarewni atındağı güntuwuş tilleni institutunda dars beriwçü bolup çalışa (B. A. Kaloyew. W.F. Miller-kawkazowed. Orc. 1963.)
1912-1913 yıllır İ. Anisimow Rossiya cuhutlaarını yarıqlandırıwçu camyatını Baku bölügünü çleni bolup da harakat ete. Köp zamanlar Groznıyda taw cuhutlanı komitetine yolbaşçılıq ete wa olanı madanyat yarıqlandırıw yaqdan köp iş ete, onu qastı, xarjı, sipteçiligi bulan Groznıyda wa Derbentde cuhutlar uçun şkolalar açıla.
İ. Anisimownu taklifi bulan 1917 yıl mayda Xasawürtda cuhutlanı bütünkawkaz qurultayın cıymaqğa baylawlu qurum gengeş ötgerile. Amma bir türlü sebeplege göre bu muratlanı yaşawğa çığarma bajarılmay. Watandaş dawnu balahlarından qutğarılmaq muratda İ. Anisimow üyaglüsünde alıp bir başlar Kislowodsk şaharğa, soñ Nalçikge göçüp yaşay. Munda da cuhutlanı madanyat qurumlarında aktiv küyde ortaqçılıq ete.
1921-nçi yıl İ. Anisimow Moskwağa göçe wa 1928-nçi yıl munda geçine. Bu yıllar İ. Anisimow ne iş bulan maşğul bolğanlığına baylawlu halige mekenli maʼlumatlar tabulmağan. Amma ol bu yıllar özünü ullu ağası Aslannı (Nesimni) ulanı Naftalige onu yaşawunda wa yaratıwçuluğunda yaxşı nasihatçı wa kömekçi bolğanı belgili. Naftali Anisimow — qumuq cuhutlardan çıqğan birinçi professor-liñwist, cuhut-tat grammatikanı awtoru. Onu haqında da bu maqalada ayrıça toqtama tüşe. Nege tügül de, onu aslu ilmu axtarıwları kawkaz cuhutlarını tili wa kulturası bulan baylawlu bolğan busa da, ol ötgen asrunu 20-30-nçı yıllarında qumuqlanı tilin, adabyatın, awuz yaratıwçuluğun axtarıwlağa da görmekli qoşum etgen alim. Bizin qollubuzdağı materiallar oğar yaxşı şahatlıq ete. Masala, 1924-nçü yıl ol birinçilerden bolup, Moskwada "Wostoçnıye sborniki" degen almanaxda özü 1913-1915-nçi yıllarda qumuqlanı arasında yazıp alıp cıyğan materiallarına tayanıp, "Narodnıy kumıkskiy stix" ullu maqalasın çığara. Bu maqalasında ol qumuq yırlanı (Ayğazi, Arslanxannı yırı wa başğaları) analiz ete, olanı rusça tarjumasın etip bere. Atlı-boyunlu xalq yırawu Xañişini arağa çığara.
Naftali Anisimow qumuqlanı tarixiniye, kulturasına wa adabyatına da ayrıça tergew bergen axtarıwçu. Onu ortaqçılığı bulan çıqğan "Literaturnaya ensiklopedya" (M. 1931. V.S. 725-729 ), "Bolşaya sowetskaya ensiklopedya" (M. 1937. XXXV. S. 480) yimik ullu ilmu asarlar oğar şahatlıq ete. Bu alim özünü maqalalarında qumuqlanı madanyatını özlege qardaş türk-tatar, soñ da yewropa madanyatı bulanğı baylawluqların durus esgere, Yırçı Qazaqnı, Abusupyan Akayewni qumuqlanı kulturasındağı ullu rolüna durus baha bere. Olar bulan birge Batıray (Yaxsay), Ananay-Arslan (Tarğu), Piri (Torqali), Soltanbek (Yaxsay), Ansari (Endirey) Alip-Murza (Köstek), Harun (Köstek) yimik yırawlarıbıznı atların ilmu arağa çığara. Qumuqlanı tarixi gelişine (etnogenez) baqğan yaqda da N. Anisimow qumuqlar Kawkazlarda, yani Kaspiy-Qaradeñiz boy tüzlüklerinde yerli bırıñğı türk xalq bolğanlığın taşdıra. Qumuqlanı xalq atına baylawlu da ol öz qarawun açıqlay. Onu pikrusuna göre, bu at qumuqlanı hakimlik süregen bir tuxumbaşını atı bulan baylawlu bolma gerek...
Ozoqda, biz bir maqalada bu eki de alim adamlanı yaşawun wa yaratıwçuluğun tolu küyde suratlama bajarılmay, amma olar xalqıbıznı tarixin wa kulturasın axtarmaq uçun tökgen ilmu zahmatın, etgen mekenli qoşumun qıymatlap, bulanı yaşawundan wa yaratıwçuluğundan xabarsız qalıp turağan haligi oxuwçularıbızğa şulay bir maʼlumatlar bermekni özübüzge borç gördük. Enniden soñ da biz gazetni betlerinde özge milletleni wakillerini qumuqlanı tarixi yaşawundağı rolüna baylawlu materiallanı bermege dep göz alğa tutğanbız.
Opublikowano: "Yoldaş", 2004, 2 oktäbr