Haliden 30 yıllar aldın İslam Kaziyew lap da tanıwlu qumuqlanı biri edi. Şo tanıwluq da aslu halda onu kinodağı rolları bulan baylawlu edi.
- İslam Amaşewiç, sizin kino bulanğı aralığığız nege üzülüp qaldı?
- 90-nçı yıllanı başında "Mosfilm" yabılğanda, meni kinodağı işim toqtaldı. Şamilni haqındağı 4 seryalı filmni 1-nçi seryası 1992-nçi yılda çıqdı. Ekinçi seryada arağa qumuq Taşaw-haci, mıçığış Baysuñur çıqmağa gerek edi.
- Mahammatamin Adilxanow misgin şo kinoğa qarağanda, bulay dörtlük yazğan edi:
Sen Şamilni kelpetin Yaratğansan erinmey, Şonça uzun kinoda Bir eşek de görünmey.
- Bir kompanyada ol şonu oxuğan edi. Külep zawx etdik...
- "Mosfilm" yabulsa da, kinolar çıqmay turmay çı. Başğa yollar izlemedigizmi? Misal uçun, sponsorlar tabıp...
- Finans işleni ministri Hamit Hamitow bulan söyleşip de bitgen edim. Ol barı da xarjnı berip, şo kinonu qalğan 3 seryasın da çığarajaq bolğan edi. Tek onu öltürüp, bu iş bajarılmay qaldı. Soñ türkler bulan söyleşiwler yürütdüm. Olar bulan da axırına yerli söyleşme bolmadıq.
- Siz neçe filmde oynağansız?
- On toğuz. Şolardan uçüsün rejissör (ssenarist, postanowşik) hisapda özüm salğanman. Siryada, Pribaltikada, İspanyada syomkalarda bolğanman.
- Siz Şamilni haqında kino salğansız. Qumuqlar busa siz bizin igitleni arağa çığarğannı süye.
- Men Yırçı Qazaqnı haqında kino etme tura edim, ssenariyim de hazir küyde, tek "Mosfilm" yabulup, şo muradıma yetip de bolmadım. Hali men Qumuq teatrğa Soltanmutnu haqında pyesa yazıp turaman. Soltanmut özünü zamanına göre teren haqıllı, bilimli adam bolğan. Birewler onu yañız polkowodes etip suratlay. Ol busa Mahammat Awabini taʼsirindegi, aldınğı qarawları bulanğı, ilmudan da añlawu bar reformator yolbaşçı bolğan. Ol ullu bolğanda, dawlağa qarşı çığa.
- Ol şolay bolğanmı yada siz oylaşğanmısız?
- Ol özü de şolay bolğan dep esime gele.
- İslam Amaşewiç, siz Rasul Hamzatownu "Goränkasın" Qumuq teatrda orusça salmağığız neçik bolğan iş edi?
- Rasul Hamzatow misgin özü tilegen edi. Menden alda ol Dağıstandağı awar wa başğa teatrlağa da aytğan şonu. Tek olar biri de tawakal etmegen. Qumuq teatr orusça spektakl salmaqlıq — bizin teatrğa da örlük, öktemlik. Şo spektaklni biz 36 keren görsetdik. Zal tolup xalq gele edi. Barı da milletler. Şo bizin pahmubuznu, haqılıbıznı, kulturabıznı görsete. Qumuqlar bitiminden haqıllı wa pahmulu xalq.
- Şo neden biline?
- Qara "Lezginka" ansamblni biyiwlerine. Köbüsü bizin küyler. Şolay muzıkada da, başğa tarmaqlarda da.
- Olar barı da ata-babalarıbıznı warisligi. Haligi qumuqlanı barmı gelejek naslular öktem bolarday etgen işleri?
- Haligiler bar ruh baylığıbıznı da buzup turalar. Toylarda cahiller milli biyiwleni tüz biyimey. Quru qolların oynatıp, bir oyunlar eteler. Mıçığış küyge oşatıp biyiyler. Yırlayğanlar da milli küylerden qaçalar. Hali barı yerde ruh baylıq söne bara, şondan gele barı balah...
- Qumuq teatrnı halı neçikdir? Gelejegi barmı?
- Bar. Pahmulu cahiller gele. Yaş rejissörlar bar. Bizin teatr har zaman da Dağıstanda ülgü bolup gelgen. Enniden soñ da şolay bolar dep esime gele.
- Tek pyesa yazağanlar yoq.
- O gerti. Pyesa yazabız dep qarayğanlar bar, tek bajarağanlar az. Xalqnı bugüngü yaşawun suratlap yazağan awtorlar yetişmey.
- Bizin xalq komedyadan qayrı canrnı qabul etmey degen pikru bar...
- Bizin xalq komedyadan ese tragikomedyanı artıq uşata. Qumuq xalq teatrnı añlay wa süye, artistlege de bek abur ete. Şo da bizin xalqnı haqılın, kulturasın görsete. Qaysı xalq da şonu bulan maqtanıp bolmay.
- İslam Amaşewiç, siz bir neçe kitaplanı awtoru da dürsüz. 80-nçi yıllarda "Meni altın çabağım", "Çum tala" degen kitaplarığız da çıqdı. Soñ ne bolup qaldı?
- Şo "Çum tala" sayalı meni injitip turdular. Romanda qızyaş komsomol biletin yırtıp taşlağan dep, bir qumuq adam obkomğa yazğan edi.
- Yırçı Qazaqnı haqında yazıp turağan romanığız ne boldu?
- Yırçı Qazaqnı haqında kino etme bajarılmağanda, men opera teatrda libretto salma süygen edim. Şo da bajarılmadı. Roman da yazılıp bitmegen. Biraz üstünde işleme gerek.
- Bizde kitap yazağanlar köp, tek olanı oxuyğanlar az. Birewler çi milli adabyatnı gelejegi yoq dey. Siz neçik oylaşasız?
- Kämal Abukow — bek haqıllı adam, literaturowed. Men olay spesialist tügülmen, tek qumuq adabyatnı gelejegi yoq degen zatğa inanmayman. Yazıwçular xalqnı arasında köp bolma gerekler. Yurtlağa barıp, yaşlağa yoluğup, yaşawnu, politikanı haqında söyleme tarıq. Olturup kabinetlerinde de bir zatlar yazıp turğan bulan bolmay.
Men bizin teatr bulan Türkiyada, Tatarstanda bolğanman. Ondağılar qumuq til, özge tiller bulan teñleşdirgende, bay da, taza da dür, şo özge tilleni özegin saqlağan deyler. Bir misal geltireyim. Orus tildegi "naizust" degen söz qumuqça "göñünden" dep göçürüle. Göremisen qumuq til neçik bay, teren maʼnanı bere. Orus tilde "naizust" şolay teren maʼnanı bermey.
Qumuqça kitaplar çığa bolğan soñ, olar oxulma da oxuladır.
- Tek köbüsü yazağanlar özleni kitapların bolmasa, özgelenikin oxuma da oxumay. Siz oxuymusuz qumuq kitaplanı, "Tañçolpannı", "Yoldaşnı"?
- Ya, oxuyman ozoqda. Meni ayroqda "Yoldaşnı" içindegi "Wremena" kepime gele. Bizin xalq tarixin bilmege gerek. Tarixin bilmeygen xalqnı gelejegi yoq.
- Siz DGU-da sahna inçesanyatnı kafedrasını zaweduüşiyi de dürsüz. Haligi studentleni bilim, añlaw darajası neçikdir?
- Kafedradağı işim meni köp zamanımnı ala. Yazmay toqtağanımnı sebeplerini biri de şo — zaman yetişmey. Studentler bulanğı iş meni uçun bek qujurlu. Biz Dağıstannı teatrlarına artistleni hazirleybiz. Bizin kafedra bolmağan busa, teatrğa başğa yerlerde oxup, gerek çaqı yaş artistler gelmejek edi. Ondan qayrı da, men Dağıstanda eki yañı teatr da açdım — noğay wa tabasaran. Hali andilege de aytaman öz teatrığıznı açığız dep.
- Sizin, gertiley de, türlü-türlü tarmaqlarda etgen görmekli işlerigiz bar. Tek bir de yübileylerigizni etmegensiz. Paçalıqnı yağından da sizge ullu atlar-sawğatlar berilgen dep eşitmegenmen. Ne sebepden?
- Xalqnı cıyıp, ullu zallarda etilegen yübileyleni men tüz görmeymen. Yübiley lap yuwuq adamları bulan etilme gerek. Sen aytağan atlanı-sawğatlanı da birewler çabıp-aylanıp, özler hayın etip alalar. Men har zamanda da oylaşağanımnı tuwra betine aytıp, hakimler bulan erişip gelgenmen. Soñ olar ne uçun bersin mağa ör atlar da.
- Siz hali dağı da neni üstünde işlep turasız?
- "Soltanmutnu" pyesasını haqında aytdım. Bugünlerde opera teatrda yaşlar uçun "Koşkin dom" dep opera salıp bitdim. Dağı da men Al-Qılıçnı haqında kino salma xıyal etemen. Şo haqda Xizri İsayewiç Şixsayitow bulan söyleme süyemen.
- Soñ, Yırçı Qazaq artğa taydırılamı?
- "Yırçı Qazaqnı" ssenariyi de hap-hazir. Sponsor tabılsa, bugün çığarma da yaray. Dağı da Lak teatr Harun Sayitownu "Qalayçılar" degen pyesasın salmaqnı tileyler.
- Hali de salmağanmılar olar "Qalayçılanı"?
- Salğanlar. Tek özler de razi tügül özler salğan küyge.
- İslam Amaşewiç, ata yurtuğuz bulanğı qatnawuğuz neçikdir?
- Meni atamnı yurtu — Qazma. Men özüm Köstekde tuwğanman wa ösgenmen. Şkolanı Musalawulda bitdirdim. Anamnı yurtu — Endirey. Onda da turğanman. Atam Köstekde 55 yıllar yaşağan. Ol onda tükende işley edi. Şonda geçinme de geçindi, tek özünü wasyatına göre, Qazmada gömüldü. Köstekde atabıznı bek aburu bar edi. Ol ölgende köstekliler özleni qaburlarında gömgenni de süye edi. Bir keren men Köstekge barğanda, atamnı yuwuğu Paxurdin degen tamaza mağa bulay degen edi: "Sağa da, ağañğa da Köstekde nege abur etegenni bilemisen? Esigizge gelmesin yaşawuğuzda yetişgen üstünlüklerigiz uçun dep. Atağıznı üyünde bir sari tetradı bar edi. Şonda ol borçğa berip de, sadağa uçun da yurtlulağa etgen çaqı qulluğu yazılğan. Şonu uçun süye xalq sizin de".
Laqırlaşıwnu yazıp oñarğan Raşit Harunow
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 9 sentäbrä 2011 g.