Uweliçit
«”Yaxsay vals” – Georgiy İsmakownu küyü, Rasul Qoytemirownu sözleri, yırlay...» Qumuq radiodan bu yırnı eşitgen esli naslubuznu harisini esi de, oyu da bir türlü ahwalat bulan, şatlı mühlet bulan baylawlu ekenine şekligim yoq. Ötgen asrunu 70-nçi yıllarında bu yır köpleni quwandırğan, ruhlandırğan. Yaxsayda tuwğan wa ösgen Georgiy (Zawlu) İsmakownu biz kompozitor hisapda, Dağıstannı madanyatını at qazanğan qulluqçusu hisapda tanıy busaq da, onu ağası Sadıq İsmakow (ullatasını atı qoyulğanğa oğar Amay dep aytğan, şo at bulan ol köplege tanıwlu) qumuq maqamlanı, yırlanı, taqmaqlanı ötesiz usta küyde yırlay busa da, radiodan onu yırları berilmegen. Ol xıylıdan berli İzrailde yaşay. Har yıl degenley Dağıstanğa gele, qumuq xalqnı, tuwup ösgen yeri Yaxsaynı unutma bolmay, sağına. May aynı axırında Amay redaksiyada qonaqlıqda boldu, kollektiv bulan yoluğup laqır da etdi, arğan, ağaçqomuz soğup yıbaw da berdi. Oğar hali 87 yıl bola, sawluq bulan uzaq yıllar yaşama Allah nasip etsin.
Salamlaşıp, soraşıp bitgen soñ bizin qulluqçular oğar harisi sorawlar berip yiberdi.
– Onda barğan küyügüznü, aşaw-yaşaw neçikni aytsağız...
– Neçik bolajaq edi, wokzalda qarşılay seni, bir cumağa aş-suwğa qoluña aqça da bere. Pasportnu berip bitgen soñ pensiya da görsete. Men mundağı pensiyamnı da alaman, ondağın da. Olanı aqçası bulan ayğa 5 miñ 200 manat alaman. Bazarğa barsañ eki yüz manat alıp, bir cumağa bolağan aşamlıq alıp gelesen. Ayğa segiz yüz manat bola ne aşay busañ da. 30 manat etni kilosu, eki manat yarım kärtop, şolay soğan... aşamlıqdan qıyınlıq yoq, sağınıw qıynay, nostalgya... qanyawğur, sağınıw...
– Neçik getip qaldığız dağı, bizdegi birçe qatnaşıp turğan barı da cuhut ahlüler? Munda, Yaxsayda tuwğansız, yaşağansız, nege getip qaldığız?
– Meni yetti atam Yaxsayda tuwğan, tüp-tamuru – Yaxsaydan. Men çi neçik de onda tuwğanman. Esgi Yaxsaydan berli tamurubuz gele, soñ çıqğanbız bu yaqğa. Ne dep aytayım, inişim, amalğa gele turup, adam Watanından ayrılıp getermi? Dört üylük seksiyam bar edi gorispolkom bergen, Yaxsaydan çaqırğan ediler dom kulturada işle dep. Getgenimni sebebi de, yaşlanı qoymay edi yaşawluq etme şaharğa göçüp gelgen adamlar. Getdik dazu açılğan soñ. Har yıl degenley gelemen Watanıma, sağınıp.
– Qaysı şaharında yaşaysız, mundan getgenler köpmü?
– Men Tel-Awiwde yaşayman. Dağıstandan getgenler 70 miñ bar.
– Bir-birine qatnaşamı, yoluğağan, cıyılağan yerleri, günleri barmı?
– Yaxşılıqğa da gele, qıyını busa da qatnaylar, şo yanından neçaqı da yaxşı, baylawluq bar. Tek zaman yoq. Yaşawluq etebiz dep xalq çabıwulda, cantalaşıw, aqça talaşıw... Sosialnıy rabotnikleni qurumunda klub bar qartlar uçun. Qartlar har gün barıp şahmat oynay, şeşbeş oynay, günü yalqıwlu ötmesin uçun harakat ete. Kömek tarıq bolsa, şo qurum kömek de ete. Men de bir neçe keren şo klubda arğan soğup qart qatınlanı biyitgenmen. Dünyada muzıkanı süymeygen adam yoq.
– Tış paçalıqlağa barağanlar olanı tilin, tarixin, kulturasın bilme tarıq dep talap salına, şo gertimi?
– Barğanlağa olanı tilin üyretme qaraylar. Olanı har qurumunda orus tilni bilegen bir qulluqçu bola. Meni yimik ullu adamğa tilni bilme, ozoqda, qıyın. Bazarğa, tükenge bara busaq amal etebiz, tarıq-gerekni aytıp bolabız. Tek özleni tilin olar üyrenme bolağanlağa, cahillege üyrete. Onça zaman yaşağan soñ biz, qartlar da, olanı tilinde öz amalıbıznı etip bolabız. Gözlerimni biri görmey, biri 30 prosentge göre, olar operasya etip kömek etmegen busa, şo da gete edi «hajğa».
– Yerli xalq neçik yanaşa mundan barğanlağa, süyemi yada qaş tüyemi?
– Bir zat aytayım sizge, qaysı mişik, it süye özünü Watanına girgenni? Bir zamanda da süymegen. Olar da süymey edi, Hukumat bar çı. Men onda barğanım 4 yıllar getgen. Poliklinikağa bardım. Bir başlap telefon söylep, kartoçkañnı nomerin aytasan. Barğanman, geziksiz ötüp tura, men de ereturup turaman, başğalağa qaray. Orusça söyleymen, kartoçkamnı görsetemen, til bilmeysen dep qulaqasmay. Hakimine yetişdi. Ol qulluğumnu kütme gerekli qatınğa bir hal saldı, yıladı, işden taydırma az qaldılar... mağa geçmekni tiledi... Yanaşıw yaxşı neçaqı da.
– Olanı saylawlarında ortaqçılıq etemisiz?
– Ozoqda, etebiz. Rossiyanı saylawlarında da etebiz. İzrailde Putiñe tawuş bergenler köp boldu. Mende olanı pasportu da bar, Rossiyanı pasportu da bar. Eki de paçalıqnı saylawlarında ortaqçılıq etme bolaman.
– İnigiz Georgiy soğup yırlay edi «Ambarsum yayla» degen yırnı. Bolğan küyün de aytıp, yırlasağız ariw bolajaq edi.
– Men üyretgen edim oğar şo yırnı. Wollah aytayım...
Yaxsaylılar – Qaytuqa, Gökşa, Abdurahman, günahlarından Allah geçsin olanı, yaxşı adamlar edi, biri gämiş, ekisi sıyır alıp, Qızlar bazarğa haydap bara. Ariw satıwu da bola bulanı. Kiselerine aqçanı da tığıp qaytıp gele. Qaytuqa içkini, yıbawnu süyegen adam edi. Şunda aş da xabıp, biraz zatlar da içip geteyik dey. Oltura bular. Arğan soğağan ermeni bolğan. Aşay, içeler, bayağı, qarqara qıza. Çığar – taşla aqçanı arğançığa, iç çağırnı, haraqını, gödekdey bolup, aqçasın da bitdirip qaytıp geleler.
Erten Qaytuqanı qatını qıçıra:
– Hey, taman yuxlağanıñ, pyaniske, qayda o aqça, ber, bazarğa baraman,– dey.
– Gökşağa barıp ayt, onda barı da aqça,– dey ol.
– Ne aqça,– dey başı awruyğan Gökşa da. – Abdurahmanğa bar, ol cıyğan barı da aqçanı.
– Abdurahman, sende dep ayta aqça, Gökşalağa barğan edim, ber aqçanı,– dey.
– Ne aqçadır o, bar eriñden al, men cıyaman dep barı da aqçanı alıp getgen,– dey ol da.
Qatın bar zatnı añlay. Qaharlanıp, çaba – birine uruşa, çaba – birdağısına sögüşe... Artda da Qaytuqa qatınına:
– İnişim, – dep ayta,– şo aqça ne bolğannı arğan soqğan ermeniden sora dağı ne bola,– dep söznü bitdirgen.
– Tiştaypalağa tiydirip aytdığız siz sarınlar... xatirigizni qaldırğanmı?
– Wa, üyüñ yığılmağır adamı, tiştaypasız kim yaşap bola bu dünyada, ol tügülmü bar zatnı etegen de, yaratağan da, Allahutaala yarata özünü qudratı bulan, tek tiştaypanı kömegi bulan. Bir de xatirimni qaldırmağan. Men seni süyemen, güyemen dep aytılağan şolay adatdır, bırınğıdan berli...
– Munda, Qumuq teatrda özügüznü konsertigizni etsegiz yaramaymı?
– Yañız terek baw bolmas, men xars urğan bulan toy bolmas. Birgine-bir qomuznu soğup konsert etip bolmas. YAqlamaq uçun konsertge gerek on-on beş adam sama, nomerler görsetme gerek... Munda yaşayğanda, Xasawürtda neçe de konsertler etgenmen. Uçilişeni bitdirgende şkolada işledim beş yıl. Soñ torgowıy texnikumnu bitdirdim. Başlap, atam armiyağa getme yuwuq bolğanda mağa 15 yıl bola edi, traktorda işledim 10 yıl, MTS-de. Kolxozlağa yürügenmen konsertler bulan. Bizin harakatıbıznı haqında köp kerenler gazetlerde, curnallarda da yazıldı, o zaman... Hali? Hali İzrailde kimge tarıq men soğağan yırlar da, maqamlar da... disk yazdırıp mundağı yuwuqlarıma yiberme de yibergenmen, onda kimge tarıq bu maqamlar, olarda qulağı bar adam yoq...
Sadıq İsmakow redaksiyanı qulluqçuları bergen sorawlarına cawaplar qaytara turup, aralaşdırıp arğan wa ağaçqomuz soğup bırınğı sarınlanı, taqmaqlanı da yırladı.
Aşamaqdır-içmekdir, İçgen esiregendir. Esirikler aytğannı Ayıqlar geçegendir. Terkeme suw – teren suw, Teren suwğa qonar quw. Awzuñ tatli, tiliñ bal, Awuz sözüñ – şerbet suw. Yüregiñ yüregimde, Töşüñ – köküregimde. Allah maslahat salsın Yanağan yüregime.
Uweliçit
Yoluğuwnu axırında Amay bizin İzrailge qonaqlay çaqırdı.
– Dörtew birçe gelsegiz çi güç bolur, ekew gelsegiz, bir aynı uzağı canığız ne süye, şo bolajaq, geligiz qonaqlay, – dedi ol.
Esdelikge surat da çığarğan soñ, gazetni baş redaktoru Kämil Aliyew sawlay kollektiwni atından qonaqğa razilik bildirdi wa esdelik sawğat tapşurdu.
SURATLARDA: yoluğuwnu waqtisinde.
«Yoldaş/Wremena», 08-06-2012