Taza qumuq yırnı başı bizin ata-babalarıbız ayta gelgen satırlardan wa maqamlardan baş ala. Madanyatnı qaysı tarmağında da özleni görsetip bolağan usta adamlar bizin milletni arasında köp bolğan. Ağaçqomuznu çartlatıp oynap aytağanlanı birisi Yırçı Qazaqnı alıp qoysaq da, onu yırlarındağı satırlar bussahatda da ahamyatlığın tas etmegen.
Getgen cuma «Yoldaş» gazetni redaksiyasında bırınğı qumuq yırlanı bayramı şatlı şartlarda ötgerildi. Bu yoluğuwğa rayonlardan gelgen ağaçqomuz wa arğan soğuwnu ustaları, Mahaçqala şahardağı şkolalarda işleygen muallimler, ör oxuw ojaqlarda çalışağan alimler wa özge yoldaşlar cıyılğan edi. Bayramda DR-ni peçatğa wa maʼlümat qurallağa qarayğan ministri U. Hajiyew de ortaqçılıq etdi. Şatlı maclis belgili arğançı, neçese toylarda xalqğa yıbaw bergen Şamil Nawaxownu bırınğı qumuq küyü bulan başlandı.
Bayramnı «Yoldaş» gazetni baş redaktoru Kämil Aliyew açdı.
— Xoşgeldigiz, yoldaşlar, — dep qarşıladı ol bayramnı ortaqçıların. — Bugüngü gezikli şatlı çaranı aslu muradı — bırınğı qumuq yırlanı bayramın ötgermek. Yır — bizin lap da esgi söz warisligibiz. Artdağı on yılnı içinde şo baylıqğa dünya ölçewünde de ahamyat berilmege başlağan. Misal uçun, qırğızlanı Manas degen eposu YÜNESKO-nu qararına göre dünya ölçewündegi syahğa qoşulğan.
Bayramnı soñğu barışın alim, inçesanyat ilmulanı kandidatı Maymusat Qorqmasowa yürütdü.
— Bizin bugün bu ahwalatğa yırğa hasiretlik cıyğan. Geligiz, bırınğı yırlağa tıñlay turup, madanyatıbıznı unutula barağan şo tarmağını aylanasında pikru alışdırayıq, — dep başladı sözün ol. — Ozoqda, haligi zamanda neger tarıqdır bu masʼalanı götermege degen sorawlar tuwulunmağa bola. Tezden berli aytıla gelegen haqıllı sözler bar: «Adamnı yada xalqnı iç yaşawuna tıñlamağa süyegen gişi onu yırına tıñlap qaramağa tarıq»,- dep. Gertiden de, söz bulan añlap bolmayğan hallanı muzıka suratlay. Bugün ullu sahnalardan sarın aytma çığağanlanı köpleri ne sözleni maʼnasın, ne muzıkanı añın saqlap bajarmaylar. Qumuqlanı yır xaznası miñ yıllanı uzağında yasalıp gelgen. Nart yırlar, qanna qazaq yırlar, uşanıwlar, beşik yırlar, toy sarınlar — bulanı birin de bizin haligi sahnadan eşitmege bolmaysan. Yırçı Qazaqnı yırları çı ustalıqnı lap ör darajası bolup toqtay. Onu yaratıwçuluğun axtarğan alimleribiz M-A. Osmanownu, A-P. Salawatownu, haligi alimleribizni arasından A. Hajiyewni, S. Aliyewni, A. Abdullatipownu, A. Soltanmuratownu wa özgelerini atların esgermege tiyişli göremen.
Yırnı söz yaqdan axtarıw iş 19-nçu yuzyıllıqdan yürüle. Maqam yağından axtarıwçular busa qumuqlanı arasından bir de çıqmağan. Bırınğı maqamlar unutulmasın uçun, özge yerlerde folklornu üstünde sawlay ilmu institutlar işley, miñler bulan kitaplar çığarıla, xalq arada yayıla. Osetinleni, qabartılanı 4-5 tomlu muzıka folkloru 1960-nçı yıllarda çıqğan. Qumuqlanı maqam axtarıw işi giççirek ilmu maqalä bulan bite. Belgili kompozitor G. Hasanownu harakatı bulan 1950-nçi yıllarda «Qumuq yırlar wa sarınlar» deren kitap az tiraj bulan çıqdı. Axtarıw iş yürülmeygeni sayalı, bu teren maʼnalı kitap da arağa çıqmay unutulup da tura. Şo sayalı milletibizni yır xaznasın axtarıwğa yaxşı tüşünüp iş görmege zaman bolğan. Yır ustalarıbıznı arasında Dağıstanda birinçiley «İnçesanyatnı at qazanğan çalışıwçusu» degen atnı alğan Tatam Muratownu atı görmekli yer tuta. Ol yırlayğan «Yazbaş gele, yay gele» degen yırğa tıñlap qarayıq.
Tatam Muratownu yañırıp çığağan tawuşundan soñ filologya ilmulanı doktoru, professor, qumuqlanı folklorun terenden axtarağan Abdulhakim Hajiyewge söz berildi.
— Milletni saqlamaq uçun öz topurağı da, tili de, madanyatı da bolmağa gerek. Şonu uçun ne işler etmege gerek? Bugün cıyılğanda yimik, cıyınlanı ötgerip, birleşip, sıqlaşıp iş görmege tüşe. Dağıstanda bir millet de yoq 2 miñ yıllar alda çıqğan yırı bar. «Minküllünü yırı», «Qartqojaqnı yırı» şolay bırınğı asarlardan sanala. Hali bugüngü yırlanı alayıq. Maʼnası çı neçik de, qapyası da qıyışmayğan sarınlar köp bar. Har naslu özünü yaşağan dewüründe gelejek nasluğa cawaplı bola. Yoğese, gelejek naslulağa qoymağa bolağan bay warisligibiz tas bolup qalmaq bar.
Yır xaznanı ahamyatlığı haqda ayta turup, RF-ni at qazanğan çalışıwçusu, professor Abdulqadır Abdullatipow özünü pikrusun arağa çığardı.
— Yır yürekni qomuzu, xalqnı can azığı bolup toqtay. Şo — xalqnı qayğısın da, süyünçün de, dertin de, quwançın da güzgüde yimik görsetegen bir ullu güç. Yırnı kürçüsün salğanlanı arasında töbenqazanışlı atı elge tanıwlu birinçi kompozitor, şair, yazıwçu, dramaturg, aktör wa rejissör Temirbolat Biybolatownu atı ayrıça yerni tuta. Taza qumuq maqamlar wa yırlar yañız bizin milletni dazularında toqtap qalmay. Şo yırlar sawlay dünyanı aylanıp, aldınlıqnı alıp gelegen gezikler köp. Tek şolanı bir keren de qumuq maqam ekeni aytılmay. Misal uçun, qumuq biyiw dep bir keren de aytılmay, dağıstan lezginka dep aytılıp tura. Yañız Dağıstanda qumuqlarda bar üç tawuş bolup aytılağan yırlar.
Ne etmege gerek degen soraw arağa çığa. Şulay yoluğuwlanı, yaş naslunu arasında yır bulan baylawlu konkurslanı bolğan çaqı köp etmege gerek.
Getgen asrunu 50-nçi yıllarında Madanyat ministerliginden xor qurmaq dep tapşuruw berile. Şo yıllarda «Dağıstannı yırları wa biyiwleri» degen ansamblni çeber yolbaşçısı bolup işleygen belgili qumuq kompozitor Nabi Dahirownu yolbaşçılığı bulan Çarada rayonda ergişileni xoru qurula. Şo işni başına alıp yürütmege Tatam Muratowğa tapşurula. Şolay, Dağıstanda birinçi xornu qumuq milletni görmekli wakili qurğan bolğan. Ondan soñ arağa çıqğan xorlar bizin milletni merdeşinde qurulğan.
Xumtorqali rayonnu Üçgent yurtundağı inçesanyat şkolanı oxuwçuları yolbaşçısı Zahir Soltanow bulan yır bayramda bir neçe qumuq küyleni qarawçulağa taʼsir etegen küyde soqmağa boldular.
Şo güngü yoluğuwda DR-ni peçatğa wa maʼlümat qurallağa qarayğan ministri U. Hajiyew de yırlar tas bolmasın uçun barıbız da qast etmege tüşegenibizni haqında ayta turup, bulay dedi:
— Bugün cıyılğanlar qumuq milletge, madanyatğa, adabyatğa yüregi awruyğan adamlar. Har adam milleti uçun qolundan gelegen işni yaşawğa çığarsa, alğa bağıp abat alınajağı gerti. Gelejekde yır xaznabız unutulmasın uçun, qumuqlanı yır madanyatını ensiklopedyası çığarılsa, şo işge ullu qoşum bolar dep esime gele. Bu işge alimler, muzıkanı axtarağanlar qurşalmağa tarıq. Qolubuzda bar güçnü qollap, etip bolağan işleni yaşawğa çığarmağa gerekbiz.
Bayramnı sıylı qonaqlarını arasında qarabudahgent yurtdan gelgen Dağıstannı xalq artisti Şawlux İbadullayew ahlüsü Anaw bulan Yırçı Qazaqnı sözlerine göre oñarılğan taqmaqlanı usta küyde yırlamağa bajardılar. Leningentde turağan Hajimurat Abdullayew busa ahaçqomuznu qılların çartlatıp aytğan küyler yır bayramğa öz renkin qoşmay qoymadı.
DNS RAN-nı baş ilmu qulluqçusu, alimHasan Orazayew esgi bırınğı yırnı ahamyatlığı haqda aytıp, gelgenleni tergewün tartdı:
— Getgen asrunu 60-nçı yıllarındağı belgili yırawlar A. Qaplanownu, Z. Aleskenderownu, A. Hajiyewni tawuşlarına bek sahınıw bar edi. Bugün şolanı eşitmege bolğanıma bek şatman. Men axtarıwlar yürütegen qolyazıwlanı arasında da bırınğı yırlar yazılıp tabıla.
Filologya ilmulanı kandidatı Ağarahim Soltanmuratow da özünü oyların aytdı:
— Yır yañız kür yaşawnu, yönkülüknü alamatı tügül. Nege tügül, lap qıyınlı dewürlerde de ata-babalarıbız yırnı qollağanı belgili. Yırçı Qazaq da xalqnı dertin yırdan taba arağa çığara bolğanı açıq. Yırnı eki yanı bar: bir yanından — yır, maqam, soñ teren maʼnalı söz bolmağa tüşe. Mağa,tilni üstünde işleygenime göre, haligi sarınlardağı söz qollanağan küyü bek taʼsir ete. Maqamı bar sarınlanı söz maʼnası tas bolğan demege yaray. Şoğar tergew berilmeygeni görünüp tura. Ösüp gelegen naslu bulan işlemege tarıq degen oy arağa çıqdı. Bussahatğı oxuwçulanı arasında pahmuluları yoq tügül.
Xasawürt rayonnu Xamawürtunda turağan belgili arğançı Wazipat Kukuyewa yır bayramğa özünü «Yıllar» degen sarının aytıp qoşum etdi. Ondan soñ söz alğan DR-ni inçesanyatını at qazanğan çalışıwçusu Bammatxan Adilxanow bırınğı qumuq küyleni usta küyde, qarawçulanı qurçun qandırıp soqmağa boldu.
Töben Qazanış yurtda har ojaqda bir käsbu yürüle dep aytmağa yaray. Bayramda ortaqçılıq etmek uçun şo gün Töben Qazanışdağı inçesanyat şkolada muallim bolup işleygen Mahammatzapir Şuhayıpow wa yırçı Şaraw dep el arada tanıwlu Şaraw Mejiyewni ulanı İzamutdin Mejiyew özleni yır aytıwda wa ağaçqomuz soğuwda ör ustalığın görsetmege bajardı.
Buynaksk rayonnu Töben Cüñütey yurtuna qumuqlanı yır haylegi dep aytıla gelgen. Sawlay elge belgili bolğan qızardaşlar Balaxanım wa Nyarxanım Muratowlanı atları, olanı erqardaşı Tatamnı, soñ da olardan soñ gelegen naslular Bariyat, Sanyat Muratowalanı, Burliyat İbrahimowanı atları milletibizni öktemligi bolup toqtay. Yır bulaqnı taza süzük suwundan ilham alıp, pahmusu bulan arağa çıqğanlanı birisi Dağıstannı at qazanğan artisti Ruslan Zahirowğa ağaçqomuz narısta çağından berli tanıwlu. Bayramda ol yurtlusu Xasaw Dayipow aytağan «Gök kapot» degen lirikalı sarınnı yırladı.
Xasawürtdağı pedagogika kollejni dars beriwçüsü Niʼmatulla Dalhatow, belgili kompozitor kapirqumuqlu Edilxan Kazimow özleni qurç wa yarıq tawuşları bulan olturğanlanı tamaşağa qaldırağan küyde yırlar aytdılar.
Yol bitse de, yır bitmey degenley, şo güngü bayramğa berilgen zaman neçe de tez getdi. Har adamğa teren taʼsir etmey qoymajaq bu yoluğuw tamamlana turup, Dağıstan paçalıq pedagogika uniwersitetni adabyatğa qarayğan kafedrasında işleygen, filologya ilmulanı kandidatı Saida Mahammatowa milletni tarixinde yırlanı neçik ullu ahamyatı barı haqda aytdı wa bulay yoluğuwnu ötgergenlege raziligin bildirdi.
«Yoldaş» gazetni baş redaktoru Kämil Aliyew bayramğa gelgenlege barakalla sözler ayta turup, bulay dedi:
— Bugün bek maʼnalı yoluğuw boldu demege yaray. Gertiden de, bugün yır ağımdan qayrı da, maʼnalı sözler, oylar arağa çıqdı. Qumuqlar — bay tarixi, teren tamurları bulanğı, ullu madanyatı bulanğı xalq. Tek yañız söylep turğan bulan bir masʼalä da çeçilmeygeni barıbızğa da açıq. Şo sayalı har adam öz milletine bolağan qoşumun etmege tarıq. Yırı bolmağan, gimni bolmağan millet — millet tügül. Eger biz awletleribizni qumuq ruhda tarbiyalay busaq, olağa birinçiley bırınğı taza qumuq yırlanı üyretmege gerek.
Bayramnı hasillerin çığara turup, Maymusat Qorqmasowa bulay dedi:
— Dünya sınawunda xıylı xalqlar, paçalıqlar tarixge dönüp, unutulup getgen. Bussahatğı dewürde biz, qumuqlar, milletibizni saqlamağa süye busaq, geligiz, öktemligibizni, cıynaqlığıbıznı yeñip, alğa bağıp abat alayıq, milli syasatnı oylaşıp pikru alışdırayıq. Tarix unutulağan iş tügül, şo gelejekge sınaw bolmağa tüşe. Har zaman özge milletlege de ülgü bolup gelgen madanyatıbızğa tergewnü artdırayıq. Dört de yaqda tolğan tonawçulağa qarağanda, madanyatnı yolunda çalışağanlanı işi tergewnü tartağan kasbulardan sanala. Şo sayalı gelejek naslulağa çaqırıw etmege süyemen, madanyatıbıznı yolunda teren bilimler almağa qast eteyik. Madanyatıbız bay, tek şonu kürçüsüne tüşüp axtarağan kasbuçular yetişmey.
Şo gün qumuqlanı yır xaznasına baylawlu yazılğan kitaplarından toplanğan wıstawka da bar edi. Yañı yır tolqun bergen bu yoluğuwnu har ortaqçısına kitap sawğatlar tapşuruldu. Eki sahatdan da qolay uzatılğan yır bayram Mahammatzapir Bahawutdinow ağaçqomuz soğup aytağan «Arslanlar ayğa-günge atılsa» degen yır bulan tamamlandı.
Suratlanı çığarğan R. Hajiyewa wa S. Adilow.
«Yoldaş», 19-04-2013