1375-nçi yılda İspanyada etilgen bu esgi kartada Altın Orda şaharlarını (wilayatlarını) arasında Qıbla-Günçığış Kawkazda Kaspiy deñiz yağasında Tarğu da Derbent de görsetilgen. Bu zat bizin tamaşa etdirme tüşmey. Nege tügül de, tezgi orta asrulardan berli de ispanyalılar wa bütün maripatlı yewropalılar bu yanlarda yañız bu şaharlanı (wilayatlanı) bile bolğanlar. Bulay bir tarixi maʼlumatlar bular bulan da bitip qalmay... Töbende o haqda aytıla.
Orta asrularda İspanyada etilgen wa Günçığış Yewropa, Kawkaz bulan Sibirni topuraqların qurşayğan kartalanı birisi "Katalonya atlası" dep belgili bolğan kitapğa gire. Şo kartanı 1375-nçi yılda ağa-ini Awraam wa Yaxudi Kreskesler etgenler.
Rossiyada bu atlas özünü etilgen zamanından 500 yıllağa yuwuq zaman getip, 1873-nçü yıl, birinçiley basmadan çıqğan.
"Katalonya atlasına" o dewürnü belgili paçalıqlarına, hukumdarlarına, olanı tabiligindegi (qolundağı) şaharlarına, deñizlerine, özenlerine, yollarına baylawlu maʼlumatlanı toplağan kartalar gire. Kartalarda görsetilegen yerleni atları o zamanğı latin-ispan terminleri bulan berile. Misal uçun, Günçığış Yewropanı topuraqları katolik-xristan dünyasına "Sarmatya" degen atı bulan belgili bolğan. Şo sayalı Altın tax paçalıqnı, yani Altın Ordanı xanı Canibek (hukumdarlıq yürütgen yılları: 1341-1357) "Katalonya atlasında" "Yambek, senor de Sarmat" dep görsetilgen. Şo kartada şartlı qaydada Canibekni kelpeti de suratlanğan. Bu da, Altın Orda xanlarını, mekenleşdirip aytğanda, Canibekni, birinçiley etilgen suratı dep aytma yaray.
Altın Ordanı topuraqları "Sarmatya" degen atı bulan "Katalonya atlasından" qayrı özge tarixi asarlarda da yoluğa. Misal uçun, 1517-nçi yılda polşalı tarixçi Matwey Mexowskiy latin tilinde yazğan "Traktat o dwux Sarmatyax" degen kitapda da bu topuraqlağa "Sarmatya" degen at qollana.
Xan, taxda, but üstüne but salıp, olturğan, onu bir qolunda alma (türk hukumdarlanı esgiden berligi paçalıq belgisi, har türlü tawarixler şahatlıq etegen küyde, xazar hukumdarlarına da "altınalma padişahları" dep aytıla bolğan, olanı warisleri hisaplanağan qumuq hukumdarları şawxallanı saylayğanda da "altın alma" qollana bolğan), özgesinde busa, — xannı örbeligisi (skipetr) bar. Onu qırıyında bayrağı bulanğı xansaraynı, şaharnı işarası görsetilgen. Bayraqda da tolmağan aynı (busurmanlıqnı belgisi, belgili bolğanı yimik Uzbek Xannı (1312-1342 gg.) dewüründe Altın Orda da islam paçalıq dini etilip qabul etilgen) wa xannı damğasını suratı biline.
Kartada şu kepdegi kelpetde berilgen şaharlar Altın Ordanı topuraqlarını dazuların görsete. Tergewge layıqlı zat da şudur. Kartada suratlanğan xristian, busurman wa özge hukumdarlanı kelpetleri Canibekni kelpetin takrarlamay. Canibek xannı başındağı börkü, opurağı, mıyıqları wa saqalı özgelenikinden ayırıla, onu betgelişinde (göleminde) de moñoloid tipge oşatağan xas belgiler yoq.
"Katalonya kartasında" bizin tarixibiz uçun iñ ahamyatlı zat nedir desegiz, munda görsetilgen yerleni, Altın orda şaharlarını atları. Buğar baylawlu bulay zatnı da esgerme tüşe. O dewürnü geografya (kartografya) ilmusunu merdeşlerine göre, ülkeni taxşaharını atı sawlay ülkeni atı, ondağı wilayatlanı baş şaharlarını atları da wilayatlarını atları etilinip de qollana bolğan. Misal uçun, Katalonya kartasında "ullu Ana Edilsuwnu boyundağı" topuraqlağa munda "Sarra" ("Saray -K.A.) dep at berilgen. Onu bir başğa xatında da "Sarra" ülkesi Borğardan (Bulğar) Urgençge yerli uzatıla dep yazılğan. Ağa-ini Pisiganileni kartasında da Altın Ordanı topuraqları "ullu Sarra (Saray-K.A.) ülkesi" degen sözler bulan belgilengen. Munda tamaşa etdiregen zat da şudur. Bu kartada mundan soñu dewürlerde merdeşlenip qalajaq "tatar", "Tatarya" yimik atlar heç qollanmağan, amma "Kumanya" degen ülke busa görsetilgen.
Kartada görsetilgen Tarğunu wa Derbentni ayta busaq (haligi Dağıstannı territoryasında başğa bir şahar (wilayat) görsetilmegen), bular ekisi de, kartadağı özge şaharları da yimik, şaharnı suratı (işarası) bulan belgilengen.
Demek, Tarğu bulan Derbent, aldağı dewürlerde yimik, bu karta yaratılğan dewürde de yewropalılağa wa bütün dünyağa belgili bolğan. Bulay bolğanda, bu tarixi faktdan (maʼlumatdan) biz bulay bir mekenli hasil de çığarma borçlubuz.
Tezgi orta asrular dewüründe (IV-IX asrular) gun-xazar paçalarını, soñğunda da qumuq şawxallarını taxşaharı bolup gelgen Tarğu (Semender) Altın Orda paçalığını dewüründe de (XIII-XV asrular) Temirqazıq Kawkazdağı özünü ne administrativ-politika, ne de ekonomika, madanyat rolün tas etmegen bolğan dep aytma bolabız. Şoğar "Katalonya atlası" mekenli küyde bir dalil geltire. Orta asrulanı umumi tarixin yaxşı üyrengen Ewliya Çelebi "Şaxr-i Azim, şaxri qadim Tarğu!" (zalim bir wa bırıñı şahar Tarğu!) dep de ne haq yazmağan çı.
Kartada şulay yerler belgili etilgen:
I. Ülkeler.
- Kumanya (Cumania) — haligi Ukraina bulan Qıbla Rossiyanı topuraqları
- Gazarya (Gazaria) — bu at bulan haligi Qırım görsetilgen
- .
- Allanya (Allania) — haligi Rostow wa Wolgograd boylar
- Bulgarya (Bulgaria) — haligi Weñriyanı topuraqları
- Türkiya (Turchia)
II. Wilayatlar (şaharlar).
- Borğar (Borgar) — haligi Qazan boylar
- Sitara (Sitara) — haligi Samara boyu
- Culat (Culat de Sarra) — Altın Ordanı taxşaharı
- Tana (Azow)
- Kafa
- Anapa
- Sugdeya (Sırxat, Sudak)
- Aştarxan (Acitaraca)
- Tarğu (Tarchu)
- Derbent
III. Özenler
- Tanais — Ana-Dol
- Edil (Edil) — Edilsuw
- Kapa — Qobansuw
- Tiric — Terik (Terek)
IV. Deñizler
- Saray wa Baku deñizi (Mar del Sarra e de Bacu) — haligi Kaspiy deñizni atı.
Hasilikalam, "Katalonya atlası" tarixibiz uçun beregen ötesiz ahamyatlı maʼlumatlanı bir gesegi muna şulay.