«Qazaq majlisden» görünüşler (18.11.2012)
Yırçı Qazaqnı pamätnigini aylanasına
Ör Qazanışdağı 2 nomerli şkolanı muallimleri
Töben Qazanış inçesanyat şkolağa yürüygen yaşlar
Yırawlardan birinçilik Latip Şayıpowğa berildi
Xalq, ayroqda birleşgen xalq – o ullu güç. Kiyiz qazıqnı da yerge ornatıp bola yañız güçlüler. Xalqnı xalq wa güçlü etegen busa onu haqıllı, pahmulu wa qattı qahruman ulanları-qızlarıdır. Olay ör wa er kesler aldın bizin aslularıbızda az bolmağan. O haqda aytğanda, meselemawullu (haligi Atlanawul) Yırçı Qazaq birinçilerden bolup degenley göz alğa gelip toqtay.
Süyünüp, süyünüp getesen bizin milletni esi wa alimligi qolay qastlı wakilleri, yanın salıp yatmay, öz zamanında Qazaqnı yaratıwçuluğunu wa yaşaw yolunu haqında maʼlumatlar toplap, kitapların çığarıp, oğar pamätnikler yasatıp ... özüne teñi yoq Yırçıbıznı arabızğa aslam etip qaytarma amal etgeni sayalı. Alimleribiz Alimpaşa Salawatow, Kämil Sultanow, Salaw Aliyew, Qadır Abdullatipow wa özgeleri Qazaqnı yır yaratıw wa qısmat sırların xalqıbızğa bir qadar açıp, çeçip berdi.
Sıpatı-sını başğa yimik, bu dünyada har adamnı qılığı, qısmatı başğa bola. Qısmat yağın alğanda, Yırçı Qazaq orazlı da dür, oñmağan da dür. Nege ekenni de qısğaça aytayım.
Ullu pahmunu Yaratğanıbız kimge busa da bermey. Pahmu pay tiygen yağın alıp aytğanda, Qazaq neçaqı bola busa da orazlı. Qısmatını qatğaqlığın göz alğa tutup söylesek, ol tüzelmegenleni biri. Aytağanım, ol tez dewür yazğan altın satırlar bugün yazılğan yimik zamandaşlı da dür, tüz de, ahamyatlı da dür. Tek tersliklege tebinip yır yazğan qahrumanıbız qısğa wa qıyınlı ömür sürgen. Çink de yamanı – onu, esge tüşgende, üstüne çıqmağa qaburu bulan sıntaşı yoq. Tek ol xalqıbıznı özdenlerini yüreklerinde yer tapğan wa esinde yaşay.
Noyabrni 18-nde, qattıgün, Atlanawulda Qazaqnı esge alıwğa bağışlanıp ötgerilgen bayram da şoğar bir açıq şahatdır.
Şo gün Atlanawul şkolağa xıylı xalq cıyılğan edi. Qırdan gelgen qonaqlar da köp edi.
Bayramnı cıyın payı başlanğınça xalq Yırçı Qazaqnı pamätnigini aylanasına cıyıldı wa şonu orun tübüne gül çeçek baylamlar saldı.
Soñ adamlar şkolanı ullu zalında yerleşdi. Cıyınnı açdı wa yürütdü Buynaksk rayon administrasyanı kultura bölügünü yolbaşçısı, şair Ruquyat İrazutdinowa. Ol bugün Qazaqnı hürmetine cıyılğan çaqı yoldaşlağa barakalla bildirdi. Artda «Temirxan-Şura» degen ansamblni ortaqçıların biyime ortağa çaqırdı. Olar başlap sabur, soñ çalt soğulğan maqamlağa göre «Men öktemmen qumuq xalqım barına» degen yırnı yırlay turup, qarawçulanı tazza qurçun qandırıp biyip aldılar.
Q.Abdullatipow, ortağa çığıp söyley turup, bulay dedi:
– Bugün xalq cıyılıp Ullu Qazağıbıznı salamat wa saw küyde esge alağanına men bek şatman. Adamnı özünden soñ esdeligi yaşay, eger xalq onu esgere tursa, oğar atap bayramlar ete busa. Qazaq – o yañız pasih şair tügül, bizin milletni taza esi, namus-yahıbıznı da ölçewü. Dağı da qoşsam – tügesilmeygen can, ruh azığıbız. Ol özün ayamay zamannı wa o zamanğı bay-biy taypanı tersliklerine tebinip yır yazğan wa aytğan qahruman şairibiz. Xalqnı yanı bolup çalışğanı sayalı çaqsız kimbildi de etilgen. Şonu uçun da xalq onu asıray wa unutmay...
Soñ özü Qazaqnı naslularını eki wakili Alimpaşa wa Qazaq Qazaqowlar, xalqnı aldına çığıp, bu bayramnı etmege küy tapğanlağa wa maclis-bayramğa gelgenleni barısına da haq yürekden razilik bildirip söylediler.
– Qazaq Yer yimik bereketli, Kök yimik erkin kes, Qazaq dese, Köknü biylep, bezep barağan quş tabun göz aldıma gele. Şolanı sıdıra arasında bir-ekisi, güçsüzlenip, köp az bolup aradan tayıp qalsa, sıdıra siyrekleşe wa artda tolumlaşıp da qala. Tek şairlik tabundan tezde Qazaq tayğan sıdıra hali de boş. Nege tügül, onu yerin, ornun tolturarday pahmu halige dağı yoq. Şonça ullu pahmubuznu, Qazaqnı deymen, bir qızbaylar kimbildi etgenler, tek olar onu xalqnı esinden çi taydırıp bolmağanlar. Onu qaburu, sıntaşı yoq ekeni bizge bek yaman tiye. Tek ol bizin yürekleribizni töründe...
Ol sözün tamamlay turup özüne xas küyde çartlatıp, şiʼrudan bir baytnı göñünden yerine yetişdirip aytdı.
«Yoldaş» gazetni baş redaktoru K.Aliyew:
– Qazaq öztöreçeligi bulanğı bir, tek pir şairibiz. Qazaq az esgerile degen meselde etilegen betlewleni men qabul görmeymen. Onu haqında alimleribiz, yazıwçularıbız bolağan küyde maqalalar, kitaplar yaza. Axtarıwlar dawam etile. Es etgen busağız yaray, bizin gazetde de pelen zatnı görgende Qazaq şoğar ne aytar edi eken, ne baha berer edi eken degen sorawlağa göre art-artından maqalalar çığıp tura. Artdağı 10 yılnı içinde İnternetde de Yırçıbıznı haqında köp aytıla, – dey turup, şairni atı, xatı da esgerilip, ata yurtunda tör yerde, şu yurtda atı ölmes pahmulu şair Qazaq tuwğan wa yaşağan... bir bağıylı stella salsa ariw bolur edi ekenni esgerdi.
Qarabudağgentden gelgen qonaqlanı başın tutğan, millet işlege tüp ögüzdey yegilip yaşayğan Umsalimat Butayewa, özünü söylewünde bulay paydalı bayramnı awaraların alıp aylanıp qıyın tökgen yoldaşlağa barakalla bildirdi wa özlerde, Qarabudağgentde Qazaqnı esdeligine cıyınlar wa özge çaralar har yıl yañılmay ötgeregenni aytdı. «Biz, qumuqlar, barlığıbıznı, baylığıbıznı şulay sıylama wa elge malim etmege dağı da bek belsenmege tarıqbız, bizden soñulağa ruh yaqdan waris pay bolup tiysin uçun...», – dedi ol.
Pahmulu wa belgili şair Badrutdin Mahammatow, Qazaqnı pahmulu darajaları ölçewsüz ullu ekenin esgere turup: «Meni Qazaqdan ayrılğan zamanım yoq. Ol yaratğan asarlar meni can yerimni açıtdırğan. Asgerge barağanda meni sırtımdağı dorbam özgelenikinden xıylı awur edi. Onu içinde yol azığımdan ese can azığım – kitaplarım köp edi. Şolanı arasında Qazaqnı yırları aslu yer tuta edi.., – dey turup, ol özü deñiz asgerde qulluq etegende, köp geçeleni yuxusuz ötgerip, özü «Qazaq bulan yoluğuw» degen poemanı yazğan küyün xabarladı.
– Esimde bar bir arada Qazaqnı maya cıyağan wa seket etilegen fondu bar edi. Hali şo yoq. Şonu «tiriltegen» küynü etmege gerek, – dep, Badrutdin dağı da bir neçe maʼnalı taklifler berdi.
Atlanawuldağı «Qazaq majlisge» Botayurtdan da köp qonaqlar gelgen edi. Olanı baş wakili hisapda şondağı şkolanı direktoru Marat Hajiyew özüne söz bergeni sayalı raziligin bildirdi wa bu işni awaralarını awur yanın alıp aylanğan Atlanawul şkolanı qumuq tilden dars beregen muallimi Aynutdin Aselderowğa, yurtnu baş hakimi Qazaq Musalayewge wa rayonnu hakimyatına barakalla sözler bağışladı.
Qazaqnı fondun yaratıwnu haqında munda göterilgen masʼalağa cawap hisapda rayonnu kultura bölügünü başçısı Ruquyat İrazutdinowa – Ustarxanowa rayon Qazaqnı fondun yañırtıp qurmaq uçun çara görejegin wa Qazaqğa bağışlanıp yazılğan çaqı şiʼrulanı cıyımın kitap etip basmadan çığarmağa qast etme toqtaşğanın bildirdi.
Bu gezik cıyınnı baş wa özek maʼnası ağaçqomuz çertegenleni wa Qazaq ruhlu bırınğı yırlanı yırlayğanlanı yarışğa salıp tergemek, lap bajarıwlulanı arağa çığarmaq edi. Şolanı çığış-hünerlerine qıymat bermek uçun 5 adamdan birikgen töreçiler tör yağağa çığıp olturup, birini artı bulan biri çığıp qomuz çertegenlege wa yır aytağanlağa tıñladı.
Başlap ortağa Ördegi Qazanışdan İbrahim Umarow degen ulan çıqdı. Ol qomuznu «tillendirgen» küynü zaldağılar uşatdı, yaxşı xars da urdu. Onu artı bulan kompozitor Bammatxan Adilxanow ağaçqomuznu, «sığıp suwun alıp» çertip qıyın qazaq maqamnı tıñlap toyup bolmas yimik ariw çaldı. Xasawürtdan gelgen İsa Bahawow, qomuz çertip «Esnegende esge gele zamanlar» degen yırnı (A.Hajiyewniki) çalğan küy cıyılğanlanı qurçun qandırdı. Ol dağı da arğan soğup, Qazaqnı yırın da ariw yırladı.
Töben Qazanışdan İzamutdin Mejiyew, Buynakskiden Sirajutdin Mahtibekow, Atlanawuldağı inçesanyat şkolağa yürüygen yaşlar başında muallimi Sirajutdin Mahtibekow, Qazanışdağı inçesanyat şkolasında işleygen Mahammatzapir Şuhayıpow wa ol üyretegen oxuwçu yaş Dawut Camalutdinow, Atlanawuldan Sirajutdin Xalimbekow qomuz soğuw yarışda ortaqçılıq etdiler.
Soñ yırawlağa gezik yetişdi. Dağıstannı at qazanğan artisti Toturbiyqalada turağan Latip Şayıpow «Men qazaqman» degen yırnı, maqam soqdurmaylı göteregen yerin ariw göterip, soğağan yerin sozup çartlatıp degenley yırladı, qarawçulanı güçlü xarsın da qazandı.
Ör Qazanışdağı 2 nomerli şkolanı muallimleri Gülzar Sadrutdinowa, Zazabiyke Atahajiyewa, Bikeabay Absalamowa, Zulfiya Mutay-Hajiyewa, Patimat Nürmahammatowa, Zaynutdin Nürammatow başında şkolanı direktoru Haci Alisoltanow da bulan xor bolup yırlağan bırınğı yır zalda olturup tıñlağanlanı bek kepine geldi wa qurçun qandırdı.
Qazaqnı yırlarından köpnü bilegen atlanawullu ulan Hüseyn Hajiyew Qazaqnı uzun bir yırın bek ariw tawuş bulan yırladı.
Xalimbekawuldan Ataw Atayew özü qomuz çertip, öz yanından çığarıp yırladı. Cürini çleni, kompozitor Niʼmatulla Dalhatow (Toturbiyqaladan) başlap N.Batırmurzayewni şiʼrusun qomuz soğup bek ariw añ bulan yırladı. Soñ akkordeon soğup da bir yır aytdı. Şonu bulan qomuz çertiw wa yır aytıw yarış tamamlandı. Cüri oy qurma, hasil çığarma getgen arada bolğan tanapusnu waqtisinde A.Zalimxanow, K.Kazimow özler Qazaqğa yazğan şiʼrulanı oxudu. Soñ til alimlikden yaxşı añlawu wa payı bar Hanipa-Kapirqumuqlu Qazaqnı haqında maʼlümat az degen toqtaşdırıwlağa özü razi tügül ekenin, onu barı yaşaw maʼlumatı şiʼrularını içindegi sırlarda isbatlanğannı, onu har kaliması bir cawhar, bir maqam ekenni esgerip, Qazaqnı köp axtarıp çalışğan, kepsiz bolup bu bayramğa gelip bolmağan Salaw Aliyewden «Qazaq majlisni» barı da ortaqçılarına salam berdi.
Cüri hasilleni çığara turup xıylı qaldı. Sebebi – qomuznu ariw çertegenler de, yır aytağanlar da köp edi. Cürini başçısı Q.YÜ.Abdullatipow birinçiley qomuz çertme ustalığı barlanı yarışında birinçi yer B.Adilxanowğa tüşgenni añlatdı.
Örqazanışlı İ.Umarow 2-nçi yerni, İsa Bahawow3-nçü yerni qazandı.
Yırawlardan birinçilik L.Şayıpowğaberildi. Ör Qazanışdağı 2 nomerli şkolanı muallimlerini xoruna 2-nçi yer tiydi. Tamaza Sirajutdin Şañereyewge 3-nçü yer berildi. S. Mahtibekow yolbaşçılıq etegen atlanawullu yaşlanı ağaçqomuz ansambli üçünçü yerge yes boldu.
Yırçı Qazaqnı bayramında sawğatlı yerleni alğanlağa, darajasına göre diplomlar, ağaçqomuzlar, Y. Qazaqnı suratı wa onu asarları yerleşdirilgen kitaplar tapşuruldu.
Hasili, «Qazaq maclis» qanat yaydı. Enni şonu har yıl dağı da muhkam etip ötgermege toqtaşılğan.
Yırçı Qazaq – ullu poezyanı gertiden de sönmeygen şawlası. O haq zat!
Abdulla Buglenli, DR-ni madanyatını at qazanğan qulluqçusu.
«Yoldaş», 30-11-2012