Moskwada yaşayğan 27 yıllıq Ramazan Alpawutownu atı art waqtide qumuq masʼalalağa baylawlu köp esgerile. Ol qumuq wa orus tillerden qayrı, iñilis, nemis, türk tilleni de bile, arap wa fransuz tillerde söylep bajara. Moskwa oblastdağı wa Borağandağı qumuqlanı milli madanyat awtonomyaların registrasya etme aylanıp tura. İnternetde «Feysbuk» degen sosial setde açılğan «Kumıkskiy protest» degen bölükde başğa harakatçı yoldaşlar bulan birge qumuq masʼalalanı dünyağa malim ete. Şo muratda xalqara çaralarda da ortaqçılıq ete.
– Ramazan, lap aldın özüñnü haqıñda bir neçe söz aytsañ ariw bolar edi. Oxuğan, işlegen yerleriñ? Qaysı türlü camyat işlerde, proyektlerde ortaqçılıq etgensen?
– Assalamu aleykum wa marhaba! Men borağanlı qumuqlardanman, yurtumda orta şkolanı bitdirgen soñ, Moskwadağı tış ülkeleni tillerini institutunu xalqara politika fakultetinde oxudum, soñ Güntuwuşnu üyreniwnü institunda aspiranturanı bitdirip, hali dissertasya yaqlawğa hazirlik görüp turaman. İlmu işim Germanyada yaşayğan türk gelginçilerini german camyatğa giriwünü haqında. Artdağı beş yılnı uzağında Rossiyanı regionların ösdürüw ministerliginde köbüsü Yewropanı xalqara qurumlağa wa paçalıqlağa baylawlu proyektler bulan maşğul boldum. Hali türlü-türlü xalqara konferensiyalarda ekspert hisapda Rossiyanı az sanawlu milletlerin yaqlap ortaqçılıq etemen.
– Sen boynuña alğan qumuq milli madanyat awtonomyalanı oñarıw işler ne bolup tura?
– Men oylayğan küyde, bizin milli wa madanyat awtonomyalarıbız Dağıstannı özünden qayrı, qumuqlar yaşayğan har-bir yerde qurulmağa gerek. Men bilegen küyde, qumuqlar Dağıstanda bir küyde de az sanawlu xalq hisapda tügül, olar — respublikanı öz topurağındağı iñ aslu milletlerini birisi. Olay bolğan soñ, bu prosesden Dağıstan taya, amma saw qumuq xalq uçun etilinejek Federal milli madanyat awtonomyada, kağızda bolmasa da, işde ortaqçılıq etejek. Men bilegen küyde, awtonomyalar başlap Mıçığış, Temirqazıq Osetya respublikalarda, Moskwada, Moskwa regionda, Aştarxanda, Stawropolyede wa qumuqlar turağan özge yerlerde qurulmağa gerek. Halige Borağandağı wa Moskwa oblastdağı qumuqlanı awtonomyaların registrasya etme qarap turabız.
Açıq söz aytmağa dağı şulay tiyişli yeri bolmas. Qumuqlar, bizin tañalabız qumuq tañala bolğanın süye busaq, bugün tañala uçun işlemege gerekbiz. Turuğuz, uyanığız, bizin zakonlağa göre öz ixtiyarlarıbızdan paydalansaq da, o da az tügül. Biraz harakatçı boluğuz, yuxusuramağız! Yaşlarığıznı anatilden ayırıp, orus, iñilis tilleni üyretmegiz. Öz menligiñni saqlap, tarixiñni, tiliñni tolu küyde bilmeseñ, yat ellerde teñ darajalı adam bir de bolmassan. Bizin sawut — haqıl, bilim, harakatçılıq, çolaqlıq tügül!
– Sen Yewropa Sowetini Az sanawlu xalqlanı tillerini wa region tilleni haqındağı xartiyasına baylawlu işleygeniñ de bir neçe yıllar bola... Şo talaplar kütülsün uçun ne tarıq? Şolar yaşawğa çığar dep umut barmı?
– Bir başlap barı da milletleni qurumları özler o Xartiyanı gerekligin wa oğar Rossiya girgenni süyegenin bildirme tarıq. Paçalıq öz xalqları uçun yaşay, xalqlar paçalıq uçun yaşamay. Olay bolğan soñ, paçalıqnı borçu — bizin ixtiyarlanı taʼmin etmek, bizin borçubuz — paçalıqğa bizin talaplanı yetişdirmek. Bizin (xalqlanı) tawuşları açıq eşitilmese, paçalıq başğa qast etmes. Men añlayğan küyde, Xartiya bizge açıqlıq berejek: til masʼalada paçalıqnı borçları nedir, xalqlanı borçları nedir — şonu ayan etejek.
– «Feysbukdağı» «Kumıkskiy protest» degen proyekt neçik başlandı? Şoku bugüngü halına ne bağa beresen?
– Qumuq tawuşnu birew de eşitmeygen sayalı, dağı küy tapmay, biz «Qumuq protestni» İnternetde yazağan qumuq blogerler açdıq. Onu muradı — dünyağa qumuq masʼalanı açıq bildirmek, qumuq sesni eşitdirmek. O sayalı köp xalqara ekspertleni wa curnalistleni cıydıq. Biz masʼalanı belgileybiz, soñ ne yerde neni bilme gerekni görsetebiz. Qalğanın olar özler «qazıp» taba, soñ basmalardan o maʼlumatlanı çığara. Orus tilde çi neçik de, iñilis, nemis, türk wa fransuz tillerde de olay köp zat belgili boldu. Mekenli añlağız, bu proyekt qumuq masʼalanı çeçmek uçun qurulmağan, o masʼalä barnı dünyağa bildirmek uçun tuwulunğan. Masala, Tarğu masʼalanı saw dünya bildi, Yewropalı az xalqlanı federal birligi özünü rezolüsyasında Tarğu zonadağı qumuqlanı sürgün etilgen xalqlağa hisaplamaqnı borç etgen. Başında, biz oylağan küyde, proyekt arta, şoğar har gün yañı-yañı adamlar qoşula. Birleri, paydası yoq dese de, tek özler şo proyektden ayrılmay, o da proyektni ahamyatlığın görsete. Onda camyatçılarıbız da bar.
– Art waqtide qumuq camyat işlerde canlanıw başlanğannı sen de, özgeler de esgerip turasız. Şo işleni barışını sen razi wa razi tügül yerleri qaysılarıdır?
– Bir başlap, razi tügül yerim — qumuqlanı politika çolaqlığı, camyatnı harakatçılığı, aktiwligi biraz köp bolup tura busa da, olar hali bussahatğa az. Rossiyada neçe miñ qumuq yaşay, amma esgerilgen awtonomya quruw prosesge az sınawu seslene. Bizin milletge örden baylıqlar, masʼalalanı çeçegenler tüşejek dep yada bizin uçun gelip birew onu etejek dep turma yaramay. Bizbiz öz qısmatıbıznı yesi, bizbiz öz elibizni sanları, bizbiz qumuq milletni gelejegin qurağanlar. Bizin awaralanı bizge birew de tüşürmegen, olar biz özübüznü özübüz tutmağanğa bolağan balahlardır.
– Moskwada qumuqlanı, başğa xalqlar bulan teñleşdirgende, halı neçikdir?
– Osal, Moskwada epsiz köp qumuq yaşay, ariw yerleni tutğanları da az tügül. Amma biz birçe cıyılıp başğa xalqlardan ayrı milli qurum etmege süysek de, başğa dağıstan milletlege qarşı bolabız dep toqtaylar. Bizin milletni masʼalaların, öz qısmatın, öz hayın oylamay, başğalanı köp oylayğanda yimik bola.
– Seni camyat, milli işler bulan maşğul bolmaqlığıñnı ne yimik sebepleri, dalilleri bar?
– Öz milletime yüregim awruyğandan, gelejek awletleribiz qumuq küyünde qalğannı süyegenden, qumuq millet dünya ölçewlerde öz yerin özü tutğanın süyegenden. Takrarlaw bolsa da, birdağı aytayım, men Yewropada köp bolğanman wa başğa tillerde de qatnaşaman, hallaşaman, tış ülkeli milletler sen öz tarixiñni, tiliñni bilmeseñ, seni özlege teñ adamğa sanamay. Bizin milletni köp kemçilikleri bar, olanı taşlap, özübüzge özübüz inanmağa wa tayanmağa zaman gelgen.
– Seni qarawuñda, dağıstan qumuqlanı ne yimik osal wa güçlü yerleri bar?
– Gertisin aytsa, qumuqlar barı da yerde bir küyde, olanı köp bilimli ulanları bar. Amma o alimleribiz sovet zamanlardan berli öz awletlerin qumuq tilge üyretmekni gerekmeygen zatğa sanağandır. Qumuqça bilmey, bilmege de süymeygenlik kemçilikdir, haqıllılıq tügül. Bizin madanyatnı, tarixni, milli adatlanı biz bilmesek, biz kütmesek, kim küter, kim üyrener? Cahilleni aytsaq, qızlar qarqaraların aça, madanyatlı wa modernli bolabız, yewropalıbız dep esine gele, amma Yewropada qızyaş başlap bilim ala, boyawlar olarda birinçi yerde tügül. Bizde erkek yaşlanı bilimge berilgenleri bek az, olar haqıllı bolmağa qast etegenleni de artmağa qoymay.
Bizin gelejegibiz «ağaçlıqda», geçegi klublarda, sawut tutup atıltıwda tügül, bizin güçübüz — bizin tamurlarıbızda wa milletni artdırıwda, ösdürüwde. Aldağı dewürlerden berli qumuq bolmaq bilimge, artıwğa, ösüwge, edepge baylawlu bolup gelgen.
– Mıçığışdağı wa Osetyadağı qumuqlanı yaşawundan dağıstanlı qumuqlağa paydalı bolar yimik ne başğalıqlanı aytıp bolasan?
– Bizin, borağanlılanı, adatlağa qattı baylanıwubuz bar, bizin camyatıbız adatlı, qumuq edepni dazusundan çıqmay. Bizde ana til köp qollana, bizin oxuw ojaqlarda qumuq tilge wa adabyatğa bek tergew berile. Ana tilde söylemek ayıp tügül, başğa tilde söyleseñ, çıqğan yeriñni esiñe salmay da qoymas.
Qumuq cahillege tilewüm bar: tilni, dinni, madanyatnı, tarixni biligiz — osuz siz siz bolmassız, olar bolursuz. Bizin gelejegibizni biz qurmasaq bolmay, öz milletni yürekden taydırmay, öz anağıznı yimik süyügüz. Şeyit-Xanumnu şiʼrusunda yimik «Uyan, tur, qumuq xalqım!». Bugün bizge yañız Abusupyan Akayew yada Yırçı Qazaq bolmaqlıq tamanlıq etmey, bizge gerekli milli xasiyat olanı bir simbiozudur. Qılıçlı Qazaq wa bilimli Abusupyan, budur bugünge tiyişli hal.
«Yoldaş», 16-11-2012