Köbüsü oxuw ojaqlarda yimik, Ana tilni xalqara gününe bağışlanğan bayram Endireydegi 2-çi nomerli şkolada da ötgerildi. Xıylı yıllar yerli kolxoznu predsedateli bolup turğan maqtawlu Alixan Alixanownu atı qoyulğan bu şkola – Xasawyurt rayonda lap da cahil oxuw ojaq. Açılğanlı 15 yıl bolağan şkolanı kollektivi de aslu halda cahillerden toplanğan demege yaray. Quruluşundan tutup bu oxuw ojaqğa RF-nı Bilim beriwünü hürmetli qulluqçusu Muratbek Arslanaliyewiç Aydemirow yolbaşçılıq ete.
Ana tilni günün belgilemege dep, oxuwçu yaşlar mekenli hazirlik görgen ediler. Yañız klaslar, kabinetler tügül, hatda koridorlar da qumuq tilge, adabiyatğa, madaniyatnı çalışıwçularına bağışlanğan stendler, tamgazetler, çaqırıwlar bulan bezendirilgen. Ana tilden wa adabiyatdan dars beregen ör kategoryalı muallim Badyaxan Abduraşidowna Tamayewa sınawlu, öz işin bilegen wa süyegen, şo süyüwnü yaşlağa da siñdirip bajarağan pedagog. Ol iş yoldaşı Marjanat Kämilowna Mamayewa bulan birçe oñarğan «Ana tilni şat bayramı» gertiley de bayram boldu. Bir sahat zaman neçik getgeni de bilinmedi. Yaşlanı yırlawu, şiʼru oxuwu, biyiwü cıyılğanlanı bek kepine geldi. Atqaynı «Til üyretgen tırnawuç» degen şiʼrusun, A. Salawatownu «Ayğazi» degen pyesasındağı bulqanı wa özgelerin yaşlar xas giyimi wa tiyişli görünüşler de bulan ssenirowka etip, artistlik pahmusun da görsetdiler.
Nürqız Ümmetgereyewna Absalamowa yürütgen 10-nçu klasda Caminat Kerimowanı «Tul qız» degen poemasına göre salınğan giççirek pyesanı busa başğa şkolalarda görsetmek uçun da taklif etme yaray. Aytılğan şairibizni Ullu Watan dawnu temasına bağışlanğan şo poemasına göre «Faşizmni üstünden sud» degen ssenariyni busa, yerli şkolanı zawuçu Ziyarat İzbullayewna Bagatowa yazğan. Bu inssenirowkanı igitleri: Şair Caminat, Tul qız, sudnu Predsedateli, Zasedatelleri, Faşizm, Şahatlar. Görünüş gerti sudda yimik: har igitni rolüna göre giyimi, olturağan, söyleygen yerleri. Sudda arağa salınğan «Faşizmni işine» qaralıp, onu yüzü açıla. Predsedatelni taklifine göre, zasedateller faşizmni geri uralar wa sud şo qara balah dağı qaytıp gelmesin dep qarar çığara.
Dars bitgen soñ Ziyarat İzbullayewna bulan laqır etebiz.
– Faşizmni temasına köp aytılğan, yazılğan, görsetilgen. Busa da, sizin oğar etgen «suduğuz» qarawçu uçun yalqıwlu tügül edi. Şu dars yaşlar uçun da paydalı bolur dep esigizge gelemi?
– Faşizmni teması bugün yañı küyde göterile. Rossiyada da, başğa ülkelerde de neofaşizmni bayrağın göteregenler köp bolup bara. Şonu zaralın yaş nasluğa añlatma gerekbiz. Men özüm tarixden dars bere busam da, qumuq tilni, adabiyatnı köp süyemen, oxuyman. Yaşlanı da ana tiline, watanına, milletine süyüwün, aburun artdırmaq uçun çalışaman. Caminat Kerimowa – men köp süyegen şairleni biri. Onu «Tul qız» degen poeması mağa bek taʼsir etgen edi wa şoğar göre giççirek ssenariy yazdım. Yaşlar oynağan küyge men özüm de razi qaldım.
– Ana til wa adabiyat darslağa yaşlanı yanaşıwu neçikdir?
– Şo darslağa bizin direktorubuz Murat Arslanaliyewiç bek tergew bere. Muallimleribiz Badyaxan Abduraşidowna, Nürqız Ümmetgereyewna, Marjanat Kämilowna – sınawlu, cawaplı wa öz işin süyegen käsbuçular. Olanı oxuwçuları rayon wa respublika olimpiadalarda har yıl aldınlı yerleni alalar. Bizin şkolanı bazasında sınaw almaq uçun çaq-çaqda rayondağı ana tilleni muallimlerini seminarları ötgerile. Ondan qayrı da Xasawyurtdağı pedkollec bulan da bizin tığıs baylawluğubuz bar: studentler ana tilden wa adabiyatdan pedpraktikasın bizde ötgereler. Dağı da bu yıl Badyaxan Abduraşidowna ana tilleni muallimlerini arasında yürülegen «Uçitel goda» degen respublika konkursda ortaqçılıq ete. Ana tilni wa adabiyatnı kabineti klassikleribizni portretleri, bar çaqı metodika wa görsetiw alätlar wa suratlar bulan yasandırılğan.
Ziyarat İzbullayewna bulanğı bizin laqırğa ana tilni muallimleri de qoşula. Olar bir tawuşdan yaşlar ana til wa adabiyat darslanı köp süyüp bilme de qarayğanın esgerdiler wa şo yolda qarşılaşağan bir neçe kemçilikni aytdılar.
Birinçiley, başğa şkolalarda yimik, munda da uçebnikler(ayroqda başlapğı klaslar uçun) yetişmeygen.
Ekinçiley, muallimler uçun barı da tarıqlı bolağan metodika kitaplar yoq.
Ondan qayrı da, qumuq tilni yañı terminologyası yaşlanı bilim alıwunda çetimlik tuwdura.
Olar ayrıça esgergen dağı da bir masʼalä – şonça yıldan berli şkolanı aktowıy zalı yoq. Şo sebepden köp paydalı işler etilmey qalıp tura. Şo masʼalä tiyişli qurumlanı aldında bir neçe kerenler de göterilip tura, tek halige çeçilejek zamanı da belgisiz.
Ekinçi Endirey şkolada bolup, biz çığarğan hasiller:
- Bu şkolanı pahmulu, yaratıwçu wa dos pedagogika kollektivi wa tarbiyalı wa cah oxuwçuları bar.
- Yaşlarda ana tiline wa milletine baqğan yaqda süyüw wa bilim almağa qast bar.
- Ana tilni muallimleri öz işin wa oxuwçuların süyegen adamlar.
- Ana tilni bayramların yılda bir keren tügül, çalt-çalt ete turma gerek.
- Aslusu: paçalıq wa qıñır hakimler ana tilleni de, muallimleni özleni de neçaqı qıyıqsıta busa da, bizin xalqnı ruhu hali de sınmağanı yaş naslubuzdan görüne. Şo ruhnu sınma qoymaylı, bekleşdirip, artdırmaq – yañız muallimleni tügül, barı da camiyatıbıznı (lap aldın – ata-analanı) borçu bolma tüşe.
- Qumuq ruhnu, qumuq tilni uyası – bugüngü şkolalarda.