İbadulla Haciew
İzdatelstwo
Abusupyan
2013
Tiraj – 1000 ekz. 280 str.
© İ. Aciyew
© İzdatelstwo "Abusupyan"
Konsultant — Xabiy Alxanaciyew
Qumuq tilni qardaş sözlerini sözlügünü hajatlığına şeklik yök. Bu sözlüknü tiziwçü salamatlığından özün sayaw muallimimen dep töben bağalasa da, sözlügünden wa onu gazet-jurnallardağı maqalälarından ol canlı qumuq tilni yaxşı bilegenni, ana tilini bugüngü halına yüregi awruyğannı wa onu ömürün qoruw wa ösdürüw uçun öz qoşumun etmege hazirligi ayan bolup tura.
Ol özü de til alimi tügüllügün bizge aldanok malim ete. Şo sebepden balma yaray bu sözlügü kemçiliklersiz tügüllügü de. Köbüsü halda şo nuqsanlıqlar onu tiziminde wa texniçeskiy, özlügünden yiberilgen, xatalar yoluğağanlıqdadır. Umumi küyde bahalağanda, yani bizin qarawubuzda, bu sözlük paydalı iş dep sanamağa yaray. Halige yerli bolmağan bu qumuq tilini sinonimlerini sözlügü mutalim yaşlar, muallimler, prepodawateller wa ana tilin süyegen geng oxuwçular uçun da asuwlu qulluq etejegi ozokda hak zat.
A. M. Haciew, filologya ilmulanı doktoru, professor.
Qumuq kitaplar çığarağan "Abusupyan" degen izdatelstwo 2012-nçi yılnı noyabr ayından tutup iş göre. Abusupyan Akayew (1872-1931) – atı aytılğan alim, yarıqlandırıwçu, yazıwçu wa camiyat çalışıwçu. Ol qumuqça, özü yazıp da, başğa tillerden göçürüp de, 40-dan artıq kitap çığarğan wa olanı xalqnı arasıpda yayıp yürügen. Abusupyan Akayewni sıylı atı qoyulğan izdatelstwo onu yolun uzatma boynuna alğan.
Baş söz.
Maʼnadaş sözler – sinonimler dep awaz yaqdan aytılışı (maxracı) bütünley başğa, tek maʼna yaqdan bir, ne de yuwuk sözlege aytıla. Masala: ariw – gözel, adam – insan, yer – topuraq wa bulay da başğaları.
Maʼnadaş sözler til baylığını belgisi, alämatı, onu bulağı. Olar bulan paydalanıp, biz söylewübüzde, yazıwubuzda bir maʼna añlawnu, pikrubuznu türlü-türlü yanların, renklerin añlatmağa, bermege bolabız. Şonu isbatlamaq, dalil etmek uçun yañız bir misal geltirip qoysaq da tamanlıq etejek. Misal uçun "prostoy" degen söz rus tilde adamnı gelişli qılığın, zatlanı, maddalanı san yağın, masʼalälanı, tarçıqnı (problemanı) qıyın, tınçlı darajasın wa başha türlü maʼna renkleni bere, añlata. Enni şo söz bizin qumuq tilde de şo borçlanı ne darajada kütegenlikni teñleşdirip qarayıq:
Prostoy çelowek – prostoy adam: sayaw, aqpeyil, aşkere, açıq, gelişli, qıyışıalu adam wa b.
Prostaya zadaça – prostoy masʼalä, misal, tınç, yeñil, çalt, awarasız çeçilegen masʼalä, misal;
Prostaya materya – prostoy qumaç, uçuz, sıysız kumaç, mal (towar).
Prostoye delo – tınç, yeñil iş, kulluq.
Prostıye otnoşenya – açıq, yuwuq, tanış, issi, gelişli, añlawlu adam aralıq, baylawluqlar. .
Prostoy narod – qaraxalq, işçi-sabançı.
Bu misallağa asaslanıp, men birdağı keren sizin pikruğuznu şulay hasilge geltirmege süyemen: muna yañız şu misal bulan da xıylılar "yarlı" deygen qumuq tilibiz ullu rus wa özge tillerden kem de, yarlı da tügüllügü ayan, bayan bolup tura. Tilibizde "prostoy" degen rus sözüne sıñar (analogiçnıy) munçaqı maʼnadaş sözleribiz de bar da ekençi, şo söznü awzubuzdan tüşürmeyli, "prostoy da, prostoy" dep, qanığıp da qalğanbız. Üstewüne, tilibiz yarlı dep, öpkelenmege de uyalmaybız. Bizin tilibiz biräñız da yarlı tügül, iñ de yamanı: onu bilmeygen, bilmege de süymeygen, öz ana tilibizni sansımylı sögegen biz özübüz yarlıbız wa millet ruh yan dan zayıpbız.
Qumuq tilibizni dazusuz baylığın açıq isbatlayğan birdahı bir misal geltirmege tilim qıçıta – haygew (durak) degen sözübüznü yıgırmadan da artıq maʼnadaş çerleri bar: abdal, awam, awan, awliya, albah, añlawsuz, axmaq, badaw, boşbaş, başsız, buzuq, deli, duwana, duna (d. s.), haqılğa muq, hanqaw, yelbaş, malxuya, taqa, taqabaş, temtek wa bulay da başğaları. Muna bu sözleni yeñil haygewlükden tutup, awur muqluqğa yerli adam buzuqluğunu har-bir töben, orta, ör daraja renkleri söylewçüge de, yazıwçuğa da öz pikrularını har-bir yağın açmağa da, añlatmağa da geng, erkin imkänlıqlar bere.
Enni esgeriwlege (primeçaniyelege) çığayım.
Bu sözlükde men taza qumuq maʼnadaş sözler bulan yanaşa rus-qumuq, yuumuq-arap sözleni, maʼnadaş sözler hisaplap, çalmüklep beregenimi sebep maʼnasın açma, añlatma süyemen. Bir xıylı rus wa arap sözler, qumuq tilibizde teñileri de bar turup, söylewübüzge, yazıwubuzğa (basma alätlağa) girip, temenleşip toqtağan, olardan qutulma da, qaçma da küy yoq, geç de geç. Tek şolanı ornunda tilibizde taza qumuq sözler barnı bilmeygenler bilsin, qollama qarasın degen muratdadır. Masala: sut – aqtik, aqtigi; okean – deriya; soorujeniye – imarat; waza – surayıl; krınka – ürtü, sütlük; ekonomika – maişat wa başğaları.
Arap tilden aldan berli gelgen, tilibizge siñen bir xıylı sözler bar wa art waqtide de dağı da çalt da, köp de tilibizge qoşulup, onu ösdürüp de, bayıtıp da tura: muʼciza – hayran, tamaşalıq; aruz – stixoslojeniye; hikmat – fizika; istiläh – termin; ilham – ruhlanıw; qanun – toqtaşğan, bekleşgen (zakon) wa da şulay köp-köp başğalarıdır..
Rus wa özge tillerde de şo analogya (sıñarlıq) erkin yuoyde qollana, paydalandırıla. Misal uçun: antologya, almanax – sbornik; avangard – peredniy, peredowoy; awtopark – maşinnıy park; analogya – rawnoznaçnıy; awtoruçka – samopises; biografya – cizneopisaniye; agent – predstawitel; agentura – razwedka dep, bulay miñler bulanğı latın, iñilis wa başğa tillerden gelgen sözler rus tilni sinonimikası sözlügünde erkin berile. Demek, olar rus wa bir xıylı gelginçi, yat sözler bulan tenge-teñ paydalanalar, bu "awruw" barı da tillege xas awruw. Rus etimologiçeskiy sözlügün tergewlü axtarıp qarasañ, ondahı türk-qumuq sözleni köplügüne hayranlı qalasan. Onda yañız "a", "b" harplar bulan başlanağan qumuq-türk sözler 300-ge yuwuq bar, olanı barı da busa 1000-den oza.
Men de şo sebepden bir-bir rus-qumuq sözleni tarcuma hisapda tügül, sinonimler – maʼnadaş sözler yimik bergenmen: aktivist – harakatçı; par – pus; telo – san; rol – asuw, ahamiyat wa bulay da başğaları.
Bizin bir-bir gazet, jurnal qulluqçular (jurnalistler), yazıwçular şo awruw bulan artık tarıqsız, yersiz awruyğan gezikler köp bolup bara, yani rus tilge tiyişsiz bek yawlar, artıq amıraqlar. Misal uçun tilibizde, xalqıbıznı awuzundan tüşmegen birneçaqı sözleni habas taşlap başlağanlar: cah,cigerli, harakatlı – aktivnıy; maʼnası – znaçeniye; kürçü, temel – fundament:, makän – kray; üyür – çlen; siyasat – politika; qadağa – weto, zapret; madaniyat – kultura; maripat – prosweşeniye, sivilizasya wa bulay da başğaların. Teren oylaşsaq, şo sözleni tilibizden bütünley çığarsak, bizin öz, xas millet madaniyatıbız da, maripatıbız da, adat qılığıbız da bolmağanday bolmaymı? Bolaçı. Yani biz öz anatilibizni söndürsek, millet menligibizni de söndirejekbiz. Şondan sak bolma borçlubuz, qumuklar!
Soñ da bir-bir sözleni yazılışını eki qaydasın (variantların) bergen gezikler de yoluğar: assi – hassi, pikru – pikir, kakas – kankas, orunbasar – ornunbasar, puşurlanıw – puşğurlanıw, tawşan – tawjan wa b. Bular dialekt başğalıqlanı hasili.
Oxuwçular uçun bu sözlügüme birdağı bir esgeriw etmege tiyişli göremen. Bir-bir sözleni maʼnadaş çerlerin beregende, süyseñ de, süymeseñ de degenley, şo sözleni maʼnaların tolu, bütünley ayan etmek, açmaq uçun omonimleni de (aytılışı bir, maʼnası busa başğa sözleni) bermeseñ bajarılmay, olanı birdağı yan maʼnaları yaşınıp qala. Adabiyat añlawu yoq, til ilmuğa yıraq oxuwçular olanı eslemey qalmaqlıq da bar, amma muallimler, yazıwçular, til alimleri olanı eslejekge şeklik yoq. Misal uçun: at – adamnı atı; at – minegen at; al – açık qızıl; al – aldı, al beti wa da bulay başğaları. Bular sinonimler tügül – omonimler, köp maʼnalı sözler – polisemya. Bulay geziklerde söznü sinonimler ayanlıq gübü 1, 2,3,... dep bitgen soñ, şo omonim sözleni de qardaş maʼnaları (;) işaralardan soñ berile, şoğar tergew etigiz!
Birdağı bir bayan esgeriwüm de şulay: qumuq maʼnadaş sözlege bolğançaqı rus sinonimlerin de bermege qast etgenmen, şonu sebebi de şulay: birinçiley, bu sözlügüm iñ başlap muallimlege, mutalim yaşlağa kömeklik muratda tizilgen, soñ da busa, öz ana tilin unutup barağan, onu osal, rus tilni busa yaxşı bilegen naslu wakillege paydalanıwunda oñaylıq göz alğa tutulğan.
Axır sözümde, barı da sayaw, maripatsız, tek ana awuz tilin yaxşı bilegenlege wa ana til, adabiyat dars beregen muallimlege, til alimlege bek tilegimdir: sözlügüme seslenmey qoymağız, yañılışların, nuqsanlıqların gazet-jurnallanı betlerinde tartınmaylı, betgörüşnü artğa teberip, tanqıt gözden ötgerip yazığız. Xatirim bir mısqal da xatirim qalmajaq, neqadar durus da, ariw de görejekmen. Şonu sebebi de ekidir: birinçisi – men til alimi tügülmen, pensioner sayaw muallimmen, şo sayalı da yañılışlar, xatalar yibergen yerlerim de bolmay qalmas; ekinçi sebebi – Allah buyurup, şu sözlüknü ekinçiley çığarma tüşse, Siz görsetgen kemçilikleni göz alğa tutup, kämilleşgen sözlük oñarmağa umutluman, qastlıman. O da özüm uçun tügül, barı da qumuq oxuwçu maxlüqğa paydalı, hajatlı iş bolur dep oylayman.
Tanqıtçılağa aldanoq raziligim bulan men pensioner-muallim Haciew İ.B.
Sözlükge göre oylarım.
Har sözlüknü de aslu muradı – adamnı til baylığın ösdürmek, bay etmek, adam özü bilmeygen sözleni maʼnasına mekenli küyde tüşündürmek.
Qumuq tilibiz bek bay til, tek yaşawnu har gündey almaşınıp barağan ağımına göre bizin tilge de özge tillerden köp sözler girgen wa girip terbey.
Başlap olar qumuq sözler bulan birçe, yanaşa qollanıp yürüy, amma, zaman gete turup, özge tilni taʼsirine tüşüp, öz ana tilibizdegi bir-bir sözler az qollanağan bolup soñ-soñ busa tilibizden bütünley çığıp da, unutulup da qala.
Bizin qolubuzğa tüşgen bu sözlük canlı sözleribizden qayrı, bir xıylı qumuq sözleni unutulğanların da esge sala wa olanı añlatıw maʼnaların tüz, durus qollamağa ötesiz kömek ete.
Qumuqça-orusça, orusça-qumuqça wa orfogragrafya sözlükleribiz bolğan bulan da, qumuq sözleni maʼnadaşların beregen sözlügübüz yoq edi. Hali şolay sözlük qolubuzda.
Bu sözlüknü awtoru İbadulla Haciew etgen iş – bek qıymatlı wa ullu sawap iş. Bu – bir yılnı, beş-on yılnı yemişi tügül, adamnı saw ömür boyunda etilgen qumuq xalqına süyümlü sawğatı.
Sözlügünde awtor har qumuq sözge maʼnadaş sözlerin görsetip tamanmaylı, onu maʼnasın orusça da bere. Üstewüne orus tilde de bir söz bulan tügül, onda da maʼnadaş sözleni uyası bulan bere.
Şolaylıqda awtor süyümlü qumuq tilin çi neçik de, orus tilni de yaxşı, teren bilegeni ayan bolup tura.
Awazdaşlağa da (omonimlege), bir awazlı tek köp maʼnalı (mnogoznaçnıye) sözlege de awtor haylı yanaşa. Har awazdaş, köp maʼnalı söz mekenli küyde añlatılğandan qayrı da, olanı özleni maʼndaş sözleri de berile wa bir-bir geziklerde şo sözler bulanğı birikgen söz tağımlağa (frazeologya oborotlağa) yerli görsetile.
Hasilinde, söznü maʼnasına terenden tüşünmege bolmaylı qalmaysan.
Men Kostek orta şkolada qumuq darslanı beregen muallimmen. Az yazsam da, şiʼrular, xabarlar, maqalälar yazaman, orus tilden qumuqçağa şiʼrulanı göçüremen. Meni yimik muallimlege, tarcumaçılağa, yazıwçulağa bu sözlük köp kömek etejegine şeklik yoq. Ayrı bir çet söznü açıq añlamağa süygende, alıp qarap bilmege qoluñu tübünde bulay qıymatlı sözlük bar busa, ondan ullu payda bolamı?!
Şo baylıqnı erinmey, arımay-talmay bizge toplağan, meni özüme de dars bergen muallimime uzaq ömür, qattı sawluq yorayman!
Onu sözlügün tutğan har-bir adam oğar haq yürekden barakallasın bildirjekge inanaman.
Qumuq tilni usta bilegen, öz xalqın köp süyegen, onu gelejegin oylayğan bizin şulay adamlarıbız bar çaqı, tilibiz de, milletibiz de ölmes-sönmes, neqadar yaşnar wa özüne yañı güç alar dep oylayman.
Supuyaxanım Biybolatowa – Kostek orta maktapnı muallimi.
Sinonimler – maʼnadaş sözler
A
Aba – ruhanini üst opurağı, xalät (sutana).
Abay – 1. aba, apa, apay, ajay (babuşka); 2. abay, abay qatın – cenşina, soprowojdayuşaya newestu w dom cenixa w den swadbı.
Abat – qadam (şag).
Abdal – awam, awliya, añlawsuz, axmak, albah, deli, duwana, duna, haygew, haqılğa muq, badaw, meñirew, boştaqa, taqabaş, boşbaş, buzuq, temtek, yelbaş, hanqaw, malxuya, qağı, qaqbaş, sarsaq, saptaqsız (durak, glupes, glupıy, bestoloç i t.d.).
Abdallıq – axmaqlıq, awliyalıq, haygewlük, temteklik (glupost, bestolkowost).
Abdalsuw – az, biraz, yeñil abdal, awliya (pridurakowatıy, glupowatıy).
Abdıraw, abdıramaq – 1. abdıraw, adaşıw, eser-meserlik (rasterätsä, rasterännost); 2. abdıraw, ajayıp, hayran, muʼciza boluw (porajatsä, izumlätsä, udiwleniye, izumleniye).
Abjahal – 1. Abujahal – busurman dinde cahillikni, bilimsizlikni, xamlıqnı atası (w musulmanskoy religii praroditel newejestwennıx, neuçey, oluxow). 2. abjahal – taccal, duşman, naalat, balah (zloye, swirepoye, lütoye, cestokoye straşilişe, despot, çudowişe, monstr).
Abzar – qabaq, qapu, mülk (dwor, stroyeniye); abzar-üy (podworye); abzaryağa – qapu al, baw, baxça (pridworye).
Abi – abiy, abim, ağaw (dädä).
Abrek – qoçu, qaçaq (izgoy, begles, bandit).
Abunaçı – yazılıwçu (abonent, podpisçik).
Abur – sıy, hürmet, ixtibar (uwajeniye, poçöt, priznaniye).
Aw – 1. aw – tor (set, newod); 2. aw – miyama aw (pautina); 3. aw – uyat, awrat, çatara (motnä, pax).
Awadan (yanı) – aslam, mol yanı, köplük (bolşaya çast, preobladaüşeye bolşinstwo).
Awadanlıq – aldınlıq (preimuşestwo, liderstwo).
Awaz – tawuş, ses (zwuk, golos).
Away qanlı – bir qanlı, bir qarınlı (yedinokrownıy, yedinoutrobnıy); away tuxum, bir tuxum, taypa (odin rod, yedinıy klan).
Awam – awamlıq (örde abdal degen sözge qarağız).
Awara – 1. awara, hay, awur, qıyın iş, qıynalıw, qulluq, harakat, balah, qayğı, talaşıw (zabota, obuza, trudnost, täjest dela); 2. awara, purşaw, çetimlik, oñsuzluq (pomexa, pregrada, zatrudneniye).
Awwal – 1. iñ başlap, başında, iñ alda (snaçala, sperwa, perwonaçalno, prejde wsego, perwım dolgom); 2. awwal zaman, azal, aldın, bırın, qadim zaman (ranşe, prejde, w prejniye, starıye wremena, izdawna).
Awgust – turşu ay, şawwal ay.