Şeyit-Xanum Alişewağa Dağıstannı Xalq şairi degen aburlu at berildi. Qutlaybız!
BARBIZ, QUMUQLAR! Men hali neçik yırlarman — Yolğa qara, Yol boş tügül Xalq bara! Baş yeller yerlegen bayraqday Qaharlı göñül... Bar yaqdan, bar yaqdan, bar yaqdan — Barbız! — dey, Qumuqlar — barbız! — dey, — bugün! Başalmanlar biçip — biçimsiz qoyğan, Barakallasız — sıyınğan, toyğan, Arqalardan artlanğanlar atlağan Şu Ata topuraqnı Şu Ana topuraqnı Ata-babalar amanatlağan Başğartmağa başdan, ayaqdan — Bugün, qumuqlar, barbız bar yaqdan! Men hali neçik yırlarman — Sessiz ötgen yıllar seslenip, Sülçelerdey batıp eslege, Yañıdan yañırıp atları — Ayğazisin, Ullubiyin esgerip, Ölçewsüz oyda özden er başlar, Yara-yara-yara bizin yürekler... Hayt! — degende, Wayt! — dep, atlanıp, İnbaşlanı tayap inbaşğa, Bileklege çatap bilekler Birbiz — bir-birewden arekler, Barbız — bar! — bolmağa gerekge! Men hali neçik yırlarman — Ananaylar bugün azmanlı, Aylanamda xalqım bazmanlı, Ruhlanğan yürekler Rasdır, yuwuqdur. Şu Ata yaqlar Şu Ana yaqlar — Buzlar urup, Qısğan suwuqlar, Boranlardan ötgen buyuqmay, Bugün bizbiz, bizbiz qumuqlar — Betge-bet turup Büdüremey yaqlar! Ata-babalanı amanatın — Topuraqnı har abatın, Haylek yırı bulan halalayın, Yası bulan alham sahatın — Halal etgenleni aburun yaqlar, Sıysız getgenleni hürmetin saqlar Bugün bizbiz, bizbiz qumuqlar! Men hali neçik yırlarman — Yolğa qara, Yol boş tügül Xalq bara! İnbaşlar tayap inbaşğa, Şu Ata topuraqdan Şu Ana topuraqdan İñ başlap — Abat alğan bizin ayaqlar! Har abatında Şu Ata yerni Şu Ana yerni — Ata-babalanı qanı wa teri, Süyünçleri bulan sıralı sırı. Hızılğan yolları — qaytmasğa geri. Yazılğan yazıwday Qazaqnı yırı: «Oylağa dönüp tunuqlar...» Yürekler taşıp taşğınday Çıqğan bugün barı qumuqlar — Özek başına Bar yaqdan, bar yaqdan, bar yaqdan! Ata-babalar amanatlağan Şu Ata yerni Şu Ana elni Başğartmağa başdan, ayaqdan — Qumuqlar barbız, barbız bar yaqdan!
QUMUQLUQ — DÜR SENİ DE QISMATIÑ... (göñürewlege döngen göñül) 1. ...Qonaqçıl xalqım meni, qonaqçıl! Qaş geril, qulaç açıl — Aslamdan qazan asıl, Asıldan xamur basıl, Molundan tepsi qurul, DOLUNDAN HİSGE BURUL: «Aç gelgenni toydurhan! Geç gelgenni qondurğan!»... ...Qonaqçıl xalqım meni, qonaqçıl: Görmeylidir gözleriñ — yürek açıp, Yörmeyleydir sözleriñ — haqıl çaçıp, Alhamsızğa siñdirgensen aşıñnı, Salamsızğa iydirgensen başıñnı, Sıysız etdiñ qatın-qızardaşıñnı, Gelejegin satdıñ, atdıñ yaşıñnı, Yer qalmajaq qondurma Ölgende — sıntaşıñnı... 2. ...Suwuñ yanıwun basdırğan, Sesiñ qulağın asdırğan — Kim de taptadı seni, Kim de yeledi. Ter tökmegen, San sökmegen, Yerni sıylap çökmegen — Tartınmay tirligiñ eledi. Yeslik yetme — yesiñ yoqday, Çança bizdey, bata oqday — Artılmay erligiñ — küledi Mısğıl-mısğıl çüyüp yüzün... ...Qumuq tüzüm. 3. ...Sürülmegendey sagalar puslu-göbüklü, Yürümegendey sabanlar terenden xarşı, Çayqalmağanday buday toq, qılçıq başlı, Al qızıwlu erkin körükde Göpüre bişmegendey ekmegi, aşı, Yaratğanda sepmegendey adamurluqnu Bu yerlege, asrulardan asil qumuqnu Bolmağanday ya ormanı — ornu-orunu — Yetti yatlar gelip yeslik eterdey Qırılıp bitdikmi biz, xıtanıbız orulup?!.. ...Ana yerim! Watanım! — dep, neçik sağa aytayıq — Almay busaq seni ayap, aralap, Bolmay busaq seni yaqlap, qoralap, Gün sayın xordalaşıp, yol qoyağan xorluqğa Qalarmı birew sama qumuğumdan qorluqğa?!.. 4. ...Yessiz qalğan yerim — Yersiz qısmatım, Tarqalamay qayğı, dert, Gün sayın artıp. Tarlana, sınığa esim, Qarlana, qarlığa sesim, Ana Yerim! Yaralmağan busa yaray gene arqayın yesiñ — Topurağıñdan iylenip wa yasalıp, Yantaymajaq yan salıp, Yançılmajaq taptalıp Güyege talatmajaq Sür börkün, yün qaptalın... ...Başalman qalğan yerim — başbawsuz, Taşlanğan tökmey terin — taş yawsun... 5. Töleleri quyularday qazılğan, Tığırıqlar oyuwlarday hızılğan, Tartılmasğa yaraları sızlayğan, Tengirinden tügenmeslik yazılğan — «Teñliürtum» yağalatıp ötegen, Türk tamuru yer qarnında börtegen Qumuğummu bugün, qumuğum?! Teñlilerin teñ görmege bilmeygen, Teñli yerin geng görmege bilmeygen, Terezeden tın yerine göz ilmeygen, Kökge çüyüp çuñlap tüşme qoyağan, Köplep çaçıp, çirkip bişme qoyağan Qumuğummu bugün, qumuğum?! Tonarların toraytdıra, şaşıta, Toğayların oraytdıra, taşıta, Torğayların tor atdıra, aşata, Tolğuwların çır tüplerde boşata, Talayların xır çetlerde yaşata Qumuğummu bugün, qumuğum?! Üyürge saylandırıp çer tügüllerin, Çüy-çüyre aylandırıp çenli günlerin, Tilbirlep paylandırıp Teñli günlerin, Çubuqlap çınıqğanın, Qamuçulap qatğanın, Yawluqlap sınıqğanın, Yamuçulap satğanın Yaw — dosuna, yatğa — yuwuq Qumuğummu bugün meni — bu qumuq?! 6. ...Qawşaldıq — Kağızlanı kah arzında tawşaldıq, Qaynar qazanlarda qaynaldıq, Awuzlarda sağızlarday çaynaldıq — İçqına içler güye, qıynaldıq... ...Toğasladıq temir yollanı, Taş yollanı taşıp tolturduq. Tawşanlı qolçuq-qollanı Qorquwun quwduq. Qatın-qızıñ maydanlarda olturduq — Açlıq bildirip!... Tamağan töleleni zañında Oçaqğa qazan ildirip — Teñlikge tirlik urluqlar uwduq, Teñliürtnu tuñuç tañında — Yañıdan tuwduq!... 7. ...Qurmanıñman — Xalqım! Barmaqların çomup qanıma Mañalayların tamğalay... ...Ana Yerim — talqın, Ata kögüm — qalqan, Türklügüm — qalqğan. İnanğanlarım — göbükdey qalqıp, Tayanğanlarım — buzday tayğalay, Barmaqların çomup qanıma — Mañalayların tamğalay... ...Xalqım — qurmanıñman. 8. ...Yasalmağan bolğan almas-yaqutlu — Tajım tot basğan. Yer salmağan bolğan Qalma umutlu — Taxım yansaw, ot basğan... ...Xalbat üyüm buzulup, sürlügüp çökdü, Xum-xuwat sınıp sınığı. Qañalı qapularım — dırbaydı, Gözlerim — buz, burçaq tökdü, Yüregim yaralı, öksüz sınığa — Haydadılar tabun-tabun atlarımnı, Günümden uçğunlar çarpıla taydı... ...Qaytarığız meni qanatlarımnı — Makanımnı halek sesin sezemen! Qaytarığız meni qanatlarımnı — Tañlawumda güyük iyis ezemen! Qayğırışlı qaraw burawlay yelkem — Tarixleni sürgen talayı, erke Enni qayğıda, dertde, azarlı ülkem... ...Tajım — tot basğan: ...Taxım — ot basğan. 9. ...Qawşaldım — Qalmadı dağı güçüm-quwatım Hitinip alğa alma abatım, Göterme qolum — Al menden bayraqnı tartıp, Çalt! Uzat yolum! Qumuqluq — menidey Dür seni de bir qısmatıñ! ...Günü gelgende kütmegen borçnu — Gün sayın hukmusu artar... 10. ...Yuwşanıñman seni, Yuwşanıñ! Urunup alatolpanday Gümüş yalınlı iyisi — Tañlawuñ aççı-tatli tamşanır, Tarsaytdırır yetti babañdan hisiñ, Taşıtar qaynar talpınlı qanıñ, Tiriltip sırın bırınğı sesiñ Tamaqğa tirelir canıñ — Yuwşanıñman seni, Yuwşanıñ! İyisle! Wayahsız, tüyünüwsüz yas etip, Başdan-ayaq çaysın aççı-tatli, tuzlu gözyaşıñ — İyisle! Unutup bugünüñ Çarday aylansın duwana başıñ, Qaytır öz eliñ, Öz tiliñ — İyisle! Şıbışlar şuwşuwuñ, yaşdağı, Sen oyğan qamuşdan gesip. Qaytarır özeniñ, Talañ, tañıñ, axşamıñ, Dewürden — dewürge döne gelegen Qumuqluq hisiñ, Şu yerge, şu elge yesiñ — Qaytarır sağa yuwşanıñ, İyisle! ...Yuwşanıñman seni, yuwşanıñ! 11. Tegin tügül bu şeklik — hızarlay, Çiysınlıq çırmala gebindey ap-aq, qıynay, azarlay — çıdamlığım çartlay, aqıraman: Canım-qanım meni — Qumuq xalq! Axır tınışımday canbazarlı — Şahatlıqğa Seni çaqıraman. Topuraqğa inanaman, Ana Yer — özekleyin tamur-tamur çatalğan, uwuzlayın siñen asil qılıq — sarisi tañlawumda, ernimde, yetmiş yetti babalardan atalğan — Yerdey etme qoymajaqğa yerinde Canım-qanım meni — Qumuq xalq! İnamlıq ber mağa, inamlıq. Buwarıwlar bere — buwarıp, Töre gesip çığıp getgen sözüne, Ömür süregenik — getmesmi nehaq?! Özden tuwğan erler — öz elin öksüz qoymajaqğa tuwarıp İnandırt meni, men sucda qılağan Özüne Canım-qanım meni — Qumuq Xalq! Qarağız mağa — qarağız! Aldığızda ereturaman Taw-taşday qatıp — gerekde — ulan, gerekde — qız... Biçimimde biçip qolum buraman, Harisi — can awurtdurup, yürekge batıp, es — his — yah uyatıp, ortağa çığarar tartıp — sözler tapmağa ruhlu, haq, cıyaman barı güçüm — quwatım: Saq tügülmen — saq! Senden xatım, atım, İnandırt, tileymen Özüñe, Canım-qanım meni — Qumuq Xalq!... 12. Gözlerimni aq yawluq bulan baylağan Xalq, cıyılıp, güp-güp bolup qarağan Mağa olar aq yüzlü. Yol — tayağım saylağan, Men astalap barağan, Aq hızlı, qara tamğalı, Qıñırmı, tüzmü?... Qara tügül giygenim — O gölentkim meni. Yawluğumnu buççaqları burulup Yelge açılsa, Mağa, alınğan belgige, Bir-birine urunup Qoşsa işara — aq, Qara işara — taymaq, Xum-xuwaç bolup çaçılsa — Olanı töbe etip Qabuzdurup yallatar, YAğağanday, har alağan abatım, Talpınğanda tüşüp getgen Meni neçe, neçe qanatım... 13. Alğasayman, Çaltlıqda örlenemen, Har kanzige Mingende — türlenemen. Toqtamağa tüşgende, Hassi bolaman, hassi, Tabanlarım bişgendey, Yalın uruna issi. Kanziler sabur, sabur, Men nege alğasayman? Oylarımnı eleklep, İylep, küylep bir hawur, Umut künne yasayman... Batğıç başğa Muna yetişdim, yetdim, Artğa qaramay burulup. Güllelengen, çartlağan Tamğa qap-qara taşdan Betge-bet qaldım urunup... ...Özlügümden — oğar süyeldim, Başım iyeldi, Bügüldü belim, Tamurları tartılıp üzülgendey — Qartılladı tizler... ...Eltmey bolğan meni — meni üyüme O batğıç, o kanziler... 14. ...Alığız papaxların erleni, Başlarığızğa basıp giyigiz, Üyler çökmejek — yer terbenip, Qızyaşlağa «xars!» — Biyigiz qumuq qızlar, biyigiz! Tobuqdan tur, ayaq uçlarıñ tik bas, Erençe atıl, çayqap töş gerip, — İrişxatlı bir-birewnü teberip Biyigiz qumuq qızlar, biyigiz — göñül açar xıyallağa yol berip... ...Erkekler yağadan bağa — yatlarday, Siz yol bermey tügül, buwarıp, Millet sırın — yabağılı atlarday Taw-tüzlege yayıp qoyğan tuwarıp... ...Gün sayın tarqala, tas etebiz — tas, Bizge xas — xasiyat, öz qılığıbız! ...Esirik edebibiz, İşğınsız ilığıbız, Qurup qalğanday qaralay — Tamurubuz, miyibiz?!... Canıbıznı cazalay, yüregibiz paralay Biyigiz qumuq qızlar, biyigiz!... ...Maqsuman da yalqmağan, qawşalmağan Yılqısın saqlay, qoralay — Uru-tonawnu quwa... Minküllüge süyüwü tawşalmayğan — Gene xınjalnı basa, Azreyilge soramay, Aq töşüne Ayxanım... Yar qısa, suwlar buwa — Qırqqızlanı, yırtğıç çeriw aralay, Gözel sanın, gül canın Taşğa tışla! — dep, tiley Tengirine Tizden çögüp. YAhın sındırıp, sögüp — Yaşamas ömürüne, Qırq da qız taşğa döne Tayanıp bir-birine... ...Abdullanı abayı da At çapdırta canmuqamda yaşına, Tığırıqda yıltınlay qanlı hızlar... Ol abayı hali de Taşıyğan gözyaşına — Bizin dewürnü cuwa... ...İnçe belli, nazik hisli Ayqızlar Yañı qaliplerde quyulup tuwa... Atalardan arslan tuwğan «Ayğazimni» bulqası Auksyon, yarmakü: Ahım, yahım, ruhum, yırım, Sırım — sansız satıla. «Ananayım!» — alıslarda, munda — dakü-dalakü! Yar yoq, tam yoq — tayamağa arqasın, Dewren qalğan baytallarday Gülqızlar — Batmaqlıqda başalman atıla da, atıla... ...Kepi gele xalqıbıznı, xars ura — Sızğırığız, ikramlı san iyigiz, Yetti yatlar yandırıp külep tura, Erenlerdey biyigiz qumuq qızlar, biyigiz, biyigiz... 15. ...Baliki, bu yır da tügül, şiʼruda göñüllerim güydüregen Har oyda, har pikruda — göñürewlü ahlı xat, Quwup hisler harasat — Canğa quwun saldırağan, İşim qoldan aldırağan, Tülüm-tüşüm qaçırağan Çawuşday — qıçırağan... ...Ne darman o — ağu, ölet Kim bergen, kim aşatğan?! Xalqnı esin yutdurup — Asrular dol yaşatğan Barlığın unutdurup, Barın-yoğun utdurup, Batırlıqğa taş atğan... ...Meni asil Qumuğum, Xaznam, altın urluğum — Tamurları qurup bara teregiñni! Uyat — uyalt öz-özüñnü Xozğap-qapaslap urup, Bil — özüñe İlk özüñ geregiñni! Taselgençe büs-bütün — Qawumuñ — qısmat hızıñ, Artıña bir baq burluğup — Allahisen! Allah salsın yüregiñe! ...Qabartğan tizin-tobuğun Sağa yalbara turup — Seni qızıñ. 16. Allahımdan soñ — sucda qılağan Xalqım, bugün seni qızıñnı Şeklik yüregin uyalağan — Talmawlu çırmalap yol hızımnı. Mıxlar urup butum, qolumnu Dar ağaçğa dars uçun asğanday — Öya, öya tüzüm bulan oñumnu, Sorawsuz solğulatıp solumnu Cin çeriwler qapultunlap basğanday, Kim siñdire bu şeklikni qanıma Kim ahuwlay ekmegimni — aşımnı, Kim yağıp, kim ot sala canıma, Azarlayğan kim, xalq, qızyaşıñnı?! Kimden göreyim, neden bilmeymen — göñülümnü gürenleygen suwuqnu?! Allahıma tizden çögüp tileymen: — İnandırt! — dep, — Barlığına qumuqnu!
*