Bizin qumuq millet özünü ömür boyunda, yaşaw quruluşunda bay tarix toplağan. Politika, ekonomika, madanyat tarmaqlarda Dağıstannı başğa milletlerini arasında bayraqçı bolup gelgen. Demek, xonşu paçalıqlar, iñ aldın Aresey bulan yuwuq aralıqlar, sawdüger baylawluqlar tutup iş görgen. Onu ekonomika wa madanyat ösüwün üyrengen. Türkiya, İran wa özge paçalıqlar bulanğı baylawluğun, aralığın da üzmegen.
Qumuq wilayatda ömür süregen xalqıbız özünü zahmatğa berilgenligi bulan da ayrılğan. O topuraqnı işletiwde, yani, aşlıq, owoşlar, yemişler, baxça kulturalar ösdürüwde, qara tuwar wa uwaq mallar, quşlar saqlawda da birewnü de özünü aldına çıqma qoymağan. Şo yağından sawlay taw wilayatlanı da saqlağan. Asgerlik pahmuda da, tış duşmanlağa qarşı yabuşuwda da oğar teñ gelegenler bolmağan. Tarix şonu köp kerenler isbat etgen. Şonu bizin millet, tezgi, lap bırınğı zamanlanı esgermegende, feodal dewürde de, kapitalizmden abatlanıp, sosialist dewürde ömür süregende de isbatlağan.
Hali, ülkede qaytara qurum alışınğanda, demek, rınok ekonomika ömür sürme, kapitalizm qurulma başlağanda, aldınlıqnı alıp yürügen milletibizni pahmusuna, bajarıwluğuna, qattılığına ne bolup qalğan? Olar tas boldumu yada söndümü? Yoq, tas bolmağan, ne de sönmegen. Tek şolanı qollap, tüz wa asuwlu paydalandırıp bajarmayğan bolup barabız dep aytma yaray. Enni biz, aslu halda getgen naslularıbıznı qoççaq, yaratıwçu wa igit işleri bulan öktem bolup, töşübüzge de qağıp, maqtanıw bulan dazulanağan bolup turabız. Tüz, şolar bulan maqtanma da, öktem bolma da gerek. Tek şo tamanlıq etmey, şondan iş de toraymay. Şo maqtanıw, öktem boluw bulan yanaşa, ata-babalarıbıznı şo işlerinden ülgü alıp, bizin milletge xas daimgi sipteçilikni, ösüwnü yolundağı harakatçılıqnı qaytara boldurmaqnı qastın etme gerekbiz. Şonu uçun bizge güç de, pahmu da, bajarıwlu harakatçılıq da yetişe. Yañız yañı imkanlıqlanı axtarmaq, şolanı tapmaq, haqıqatda işde usta küyde paydalandırmaq qala.
Qumuqğa känt qıyışmay
Yaşaw-turuş tarixini barışında känt etiwge boysınmağan, taza özden qılığı bulan ömür süre gelgen milletibizni bir-bir wakillerini awzundan artdağı 15–20 yılnı boyunda kantlı sözleni köp eşitegen bolup turabız. Nege? Ne sebepden? Şoğar kim ayıplıdır? Bu suallağa bir-eki söz bulan cawap bermege tınç tügül. Bizin pikrubuzda, sawlay ülkeni xalqı yimik, qumuq millet de örden gelegen yolbaşçı tapşuruwlağa amin bolup, oğar umut baylap ömür sürgen. Özünü qısmatın özüne çeçme imkanlıq bolmağan.
Ülkede qurum alışınıp, şonu uçun yol açılıp, bir türlü çaralar görme başlağanda da, şo yolnu qırqağanlar, çetim etegenler köp boldu. Artı gelmey de qaldı. Başğa bir-bir milletler, bizden aldınlıq etip, qaytarılmayğan nesya aqçalağa yes bolup, ayaqğa turdu, banklağa, özge türlü paçalıq mal-matahğa yeslik etdi, yañı yaşawnu qaydalarına da bizinkilerden ese tez tüşündü demege yaray. Şolluqda, har türlü sipteçilikler qolubuzdan çıqdı.
Olay demek, ozoqda, bizin milletni barı da bajarıwlu adamları paysız qaldı demek tügül. Tek, sanawubuz az yimik, özge milletleni bajarıwlu adamları bulan teñleşdirgende, olay wakilleribiz de köp az. Şolar da, aslu halda sawlay milletni hayın etiwden ese, özleni xas paydalarını hayında. Baylığını aslam payın da qulluqda göterilmek, şo qulluğu bulan da baylığın birden-bir artdırmaq uçun paydalandıra. Tüzü, yañı baylarıbıznı arasında xalqnı paydasına «seket» çığarağanları da, «rahmulu» işler ötgeregenleri de az-köp busa da qarşılaşa. Şo da yerli parlamentlege deputat etilip saylanmaq yada yolbaşçı qulluqlarda göterilmek uçun bir-bir yurtlarda mecit, zyarat qurmaq, şkolağa qoşum bina işletmek uçun qol yalğawda his etile. Yada bir-bir yarlılağa, kasiplege, saqat adamlağa un, şeker wa özge türlü sursat beriw bulan dazulana. Bu yoruqda bir uruwda etilegen kömek bulan milletibizni içinbuşdurağan masʼalaların çeçme bajarılmayğanı sabiylege de añlaşıla. Bizin milletni busa bussahatğı waqtide bek ahamyatlı masʼalaları bar.
Kürçü gerek
Dağıstan Respublikanı Hukumatını Predsedatelini qulluğunda respublikanı wa Qumuqnu paydasına asuwlu küyde işlegen wa çalışğan Abdurazaq Mardanowiç Mirzabekowdan soñ, ör yolbaşçı qulluqlarda olturğan haylı bir qumuq sama bolğanmı yada barmı? Tek bolğannı çı neçaqı da süyebiz. Şonu uçun, ozoqda, kürçü salınma gerek. Şo kürçünü maʼnası nedir? Respublika ölçewdegi haligi ör yolbaşçılarıbıznı arasında, özünü xas çinownik qaydalarından ese, respublikanı wa xalqıbıznı hayın örge salıp çalışağan wakilleribiz bolmağan soñ, gelejekde şonu hayın etme tüşegeni añlaşıla.
Haligi bir-bir ör qulluqlarda olturğan wakilleribiz şo masʼalağa öztöreçe yanaşa. Demek, olar respublika, şahar, rayon ölçewlerdegi ör yolbaşçı qulluqlağa özleni warislerin belgilemekni wa belgiletmekni hayın ete. Respublikanı wa milletini hayı busa yağada qala. Eger şo warisleni, gertiden de, yolbaşçı qulluqğa layıqlı wa «awur arbanı tartma» pahmusu da, bajarıwluğu da, güçü de yetişe busa, oğar birewnü de qarşılığı bolmas. Amma, ör qulluqnu nehaq yelep, onu özleni beline qısdırar darajadağı añlawlu, bilimli, pahmulu ulanlar yağada qala busa, şolay yolbaşçıdan bir zamanda da bir payda da bolmağan, ne bolmajaq. Şo sayalı, tiyişsiz warisleni görsetginçe, tiyişli ulanlanı hisabına kürçü salma gerek.
Demek, biz gazetibizni betlerinde bir neçe kerenler götergenik yimik, milletibizni pahmulu cahil wakillerin, bizin ülkeni wa tış paçalıqlanı yaxşı ör oxuw ojaqlarına oxuma baqdırıp, tiziw kasbuçular hazirlemekni çaraların görme tarıqbız. Şo yoruqda hay etmekni qastın göregen bir-bir alimleribiz barı da süyündürmey bolmay. Tek onu yaqlayğanlar bolmayğanı talçıqdıra.
Dünya ölçewde degenley yaxşı belgili alim, ekonomika ilmulanı doktoru, professor, akademik Hamit Ahmatowiç Buçayew – şolay alimleni birisi. Belgili küyde, Qorqmasqalağa yuwuqda federal ölçewde tereze şişa çığarağan ullu zawod işlenme başlanğan. Şonu uçun köp kasbuçular da hajatlı. Şolay kasbuçulanı da respublikada H.Buçayewni qastı bulan qurulğan Xalq xozäystwo institutu hazirley. Bu zawodnu kasbuçuları, işçileri yaxşı alapalar, zahmat haqlar da alajaq dep göz alğa tutula. Şo sayalı, iñ aldın öz milletini hayın etip, Hamit Ahmatowiç özünü yolbaşçılığını tübündegi institutda oxutmaq wa käsbu bermek uçun iñ başlap qumuq rayonlarda, ayroqda şo zawod özünü territoryasında qurulağan Xumtorqali rayonda bola, onu başçılarını, bilim beriw uprawleniyesini, şkolalanı direktorlarını, muallimlerini kömekligi de bulan cahil ulanlanı bu institutda oxuma qurşamaqnı qastın ete. Tek onu yaqlayğanlar da, şo çaqırıwğa seslenegenler de bolmay. Ol şolay harakatnı Babayurt rayondan tutup, Qayagent rayonğa yerli de uzata. Tek şo rayonlarda da onu yaqlama, çaqırıwuna seslenme süyegenler qarşılaşmay. Soñ oğar ne etmek qala? Başğa milletleni wakillerin qabul etmek bulan razi bolmaq qala.
Zawod qurulup, o işge salınğanda, onda da erkin alapalar da alıp, başğa milletleni wakilleri işleme başlağanda, yani, geç bolğanda, bayağı küyde, bizinkiler: «Barı da yerleni başğa milletler yelegen, bizinkilege yer yoq!» – dep känt etme başlajaq. Tek şoğar özübüzden qayrı, heç gişi ayıplı tügülnü busa hisapğa almajaqbız. Şolay yanaşıwğa özübüz mingen butaqnı gesegen küy bola, dep aytmay, başğa yoruqda neçik qıymat berirsen?!
Şolay yanaşıw bulan, ozoqda, respublikanı wa milletibizni gerti hayın etegenleni bolduruwğa kürçü salma bajarılır deme qıyın. Eger bizin yañı baylarıbıznı, madarı bar özge wakilleribizni arasından xarjın qızğanmay qol yalğayğan çomartlarıbız bolsa, bu masʼalanı çeçme umut bar. Pahmulu, oxuwğa cigerli cahilleribiz busa har yurtubuzda da tabılır. Şu işni yoruqğa salma bajarılsa, bugün-tañala bolmasa da, birisigün sama respublikanı ör yolbaşçı qurumlarında elini, xalqını, öz milletini gerti hayın etegen A.M.Mirzabekow yimik patriot ulanlanı arağa çığarma bolurbuz. Şolluqda, Qumuqnu tarçıqlı masʼalaların çeçiwge de boluşluq etme bajarılır dep esibizge gele.
Aslu masʼalä
Bussahatğı waqtide Qumuqnu lap içinbuşdurağan, haleklendirip turağan aslu masʼalalanı birisi – topuraq masʼalä. Topuraqnı satıwğa salıwnu masʼalasın Dağıstannı başçısı götergende, şo birden-bir örçüdü. Nege dese, respublikanı aslu baylığı – topuraqlarını, sabanlıqlarını köp payı – Qumuqtüzde yerleşgen. Şo baylıq satıwğa salınsa, minalı yerlerinde az sanawlu xalqğa aylanğan Qumuq özüne adarşay bolajaqnı bek yaxşı bile.
Bu zakonnu güçge giyirmekni qastın etegenler prostoy adamlanı hayın etmeygeni añlaşılmay tügül. Neçik çi, haligi yañı baylar, ayroqda çinownikler topuraqlanı geng maydanların satıp alıp da bitgen. Enni olağa şonu zakon bulan bekleşdirmek qala. Yani, topuraqnı satıw zakon yolu bulan bekleşdirilse, olar, may içgendey bolup, paraxatına tınış alajaq. Şolay neçese yıllağa ijarağa berilgen yada göçüwül haywançılıq uçun paydalandırılağan topuraqlar da qoldan çığajaq.
Hal-hayğa yaşayğan yurtlulanı topuraqnı satıp alma bir güçü de, imkanlığı da yoq. Demek, olar yañı yer yesileni aldında qazaq turma borçlu bolajaq. Qazaq (erkin) yaşaw qurmaq bir-bir batır ulanlağa xas bolğan busa da, yalçı bolmaq – qumuq qılıq tügül. Şo sayalı topuraq satıwğa salınsa, özden qılıqlı qumuqlanı halı yaxşı bolmajağı belgili. Bu masʼalanı yoruqlu çeçmek, yani, topuraqnı gerti yesilerini paydasına çeçmek uçun iñ başlap o topuraqlar kimniki ekeni toqtaşdırma gerek dep qumuqlar göteregen masʼalanı tergewge alma tüşe.
Soñ da, bu bek cawaplı işge respublikanı ör yolbaşçı qurumlarındağı qumuq wakiller harakatçı küyde qurşalma wa baş qoşma borçlu. Eger olar respublikanı da, Qumuqnu da paydasın hisapğa ala busa, bu bek hajatlı wa cawaplı masʼaladan baş qaçırma gerekmey. Baş qaçırsa, aburdan tüşejegin de göz alğa geltirsinler. Topuraqnı satıwğa salıwğa baylawlu masʼalada alimleni, ekspertleni arasında hali de bir pikruğa geliw yoq. Tek qarşılanı yanı awur tartağanı belgili. Çinkdesi, masʼalanı DR-ni Prezidenti sala bolğan soñ, har daim de yimik üyrençikli küyde, natija onu pikrusunu kürçüsünde çeçilme bola. Masʼalanı xalqnı arasına salıp oylaşmaq taklif etilse de, har daim de yimik, masʼalä, referendumlanı hasillerini peşesinde, xalqnı pikrusu heç zat bolup qalmaq bar.
Bir-bir analitikler, ekonomistler, alimler hisap etegen küyde, bu masʼalanı bugüngü şartlarda götermek hali de tez. Baliki, gelejekde göz alğa tutma yarajaq. Enni biz xalqnı pikrusuna, eger oğar açıqdan tüz yanaşıw bolsa, neçik qıymat berilejekni wa yanaşıw bolajaqnı gözlep toqtağanbız.
Nege işleme süymeybiz?
Oruslanı aytıwunda yimik, suwda batılağannı qısmatı özünü qolunda degenley, enni bizin milletni qısmatı da özünü qolunda. Demek, hakimyat qurumlanı alda yimik ayrı-ayrı milletleni, kollektiwleni, güpleni çetim masʼalaların çeçmekni tiyişli darajada hayı etilmey bolğan soñ, har milletge özüne hay etme tüşe. Başğalar şo yoruqda iş göregeni neçese yıllar bola. Biz busa hali de es tabıp bitmegenge oşaybız. Bayağı, ör hakimyat qurumlağa umut etip üyrengen alımıbıznı dawam etebiz.
Başğa qurumda, başğa dewürde yaşayğanıbıznı göz alğa tutup çalışma gerekbiz. Şo sayalı bırınğı wa bek hajatlı sınawubuznu qaytara dawam etme, yani, başğalardan artda qalmaylı, etek çalıp, bel bügüp zahmat tökme, asuwlu işleme gerekbiz. Tek halige, nege busa da, işleme süyegenibiz görünmey. Şoğar ayrı-ayrı adamlanı baw uçastkalarını, bir-bir rayonlarda, ayroqda, Xasawürt rayonda, tozulğan kolxozlardan, sowxozlardan ijarağa alğan ayrı-ayrı uçastkalarını barlaq basıp turağanı şahatlıq ete. Bizinkileni bir payı, baw uçastkalarında owoşlar ösdürgünçe yada ijarağa alğan yerlerine terek, yüzüm borla salağannı wa özge türlü yurt xozäystwo ösümlükler boldurağannı ornunda bazarlarda alış-beriş etmekni oñaylı göre.
Başğa milletler busa ter tögüp işley, qazana. Xıylı yıllar alda pamidor, xıyar ne ekenni bilmegen, olar qayda ösdürülegenden de añlawu bolmağan milletler, Qumuqtüzge göçürülgenli, şo owoşlanı qumuq yurtlağa eltip sata. Bizinkileni köbüsü deme yaray, Babayurt, Xasawürt, Qızılürt, Xumtorqali rayonlanı bir-bir yurtluları, özleni topuraqların başğalağa ijarağa berip paydalana. Qorqmasqalalılar Sarixum barxanda açılğan qayır karyerden paydalana. Esgerilgen özge rayonlanı wakilleri busa bazarlarda dolana. Şonu üstewüne de, bizin topuraqlarıbız qoldan çığıp bara dep qıçırabız. Çığarmasa, çıqmay!
Bar-yoq topuraqlarıbıznı sama asuwlu paydalandırayıqlar, hürmetli qumuqlar! Biz çi topuraqnı işletiwge başğalağa ülgü bolup, yol görsetip gelgenbiz. Biz erinçek de tügülbüz, tek işleme öktemlik etebiz. Amma qatınlarıbıznı, qızlarıbıznı, ulanlarıbıznı başğa milletleni kafelerinde, ullu tükenlerinde, zaprawkalarında işletme çi öktemlik etmeybiz. Xasawyurtda qurulağan ullu yaşawluq üylerde işleygenler de qumuq ustalar. Geligiz, şo güçnü, ustalıqnı Qumuqnu yaşawun oñarıwğa baqdırayıq!
Milletibiz tarığan çetim masʼalalanı neçik çeçme gerekni haqındağı oylarığıznı, pikrularığıznı, takliflerigizni qarawullaybız!
«Yoldaş», 09-11-2012