Kamil Aliyew
Bu material hali-halilerde Türk Dünyasında Günlük Haberler degen İnternet saytnı tilewüne göre hazir etilgen wa şo saytda yerleşdirilgen edi. Enni bizin saytda da yerleşdirebiz.
Anadaş «Yoldaş» gazetni baş redaktorunu qulluqların kütegen Kämil Aliyewni atı Dağıstandan ötüp türk dünyasında da tanıwlu. Ol ilmuda da öz soqmağın salğan tarix axtarıwçularıbıznı birisi. Gazetge yolbaşçılıq ete turup da ol, alğa barıwnu yolların tañlap iş tuta. Şo yaqdan alğanda, ol qumuq milletni madanyatına, tarixine wa gelejek yaşawuna canı awruyğan adamlarıbıznı birisi. Bugünlerde onu bulan yoluğup, «Yoldaşnı» qısmatı haqda bayanlıq almağa imkanlıq tuwulundu.
– Kämil Mahammatsalihowiç, anadaş gazetibizge yolbaşçılıq etegenigiz 9 yıllağa yuwuq bola. Gazetni işine tüşünmege tınçmı edi? Şo haqda ne aytmağa bolasız?
– Gertinden de bu yıl 24-nçü aprelde 9 yıl bitejek. Bir yağından aytsam, tınç edi. Birisi yanından alıp qarağanda, şolay aytmağa da bolmayman. Nege tügül meni bu işge çıqğança aldağı işim curnalistika bulan baylawlu tügül edi. Şondan alda 23 yıllanı boyunda men paçalıq qulluqlarda işledim. Şo sayalı curnalistika mağa yuwuqdan tanış tügül edi.
Baş redaktornu işi köbüsü halda yolbaşçılıq etiw bulan baylawlu. Gazetni başın tuğan soñ, gazetge bir maqalä da yazmay turup bolağanlar da yoluğa. Men busam yazmasam turup bolmayğanlardanman. Şo yaqdan alğanda, gazetni işine gelgençegi qulluqlarım yazıw iş bulan baylawlu edi. Soñ da, sizge de belgili küyde, Dağıstan paçalıq uniwersitetde ilmu tarmaqda da çalışğanman. Aytağanım, yazıw iş, axtarıw iş meni uçun yañılıq tügül edi.
Bu qulluqğa girişgençege, tınç wa çetim tiyegen yollar bolmay qalmadı. Birinçi yıllar curnalistikağa baylawlu xıylı dokumentler, adabyat bulan tanış bolmağa tüşdü. Tek hali de men özümnü curnalist hisap etmeymen. Har işni de özüne xas öztöreçiligi bola. Baş redaktornu qulluğu haqda aytğanda, özüñ özüñe yes adamsan. İş zamannı paydalı qollawğa da, gazetni işine baylawlu imkanlıqlağa da tolu yes bolup bolasan. Aldağı qulluqlarımda qalğan bolğan edim busa, artdağı 9 yılnı içinde etilgen çaqı iş qolumdan çıqmajaq edi dep aytıp bolaman.
– Birinçi yıllar neden ilham alıp işley edigiz?
– Gazetde işleygen adam ruh yaqdan bay bolmağa tüşedir. Şo meselde oxuwçulağa taʼsir etip bajarmağa gerek. Maʼlümat beriw qurallağa dörtünçü hakimyat dep çi aytıla. Men oylaşağan küyde, gazet hakimyatnı da, camyatnı da arasında baylawluğun boldurağan qural. Özüne getgen yıl 95 yıl bitgen gazetde xıylı-xıylı naslular işlep getgen. Xalqnı ruh yaşawuna, madanyatına, adabyatına wa özge tarmaqlarına qoşum ete turup, gazetibiz milletibizni uniwersitetine aylanıp bitgen desem yañılış bolmasman. Gertiden de, ana tilde çığağan gazetibiz uniwersitet kütegen qulluqnu etip yürüy. Baş redaktor bolup gelgende, şo borçnu ör darajada kütmek meni aldıma salınğan borçlanı birisi boldu. Bulay alğan zamanda milli gazetlerde xalqını qısmatına, milletine canı awrumayğan, şoğar saw ömürün qurban etmege süymeygen adam işlep bolmay. Aradan zaman getgen soñ gazet uçun da, milletiñ uçun da ne iş etgenmen dep oylaşmağa gereksen.
– Qaysı yolbaşçını da yañı qulluqğa tüşgende, işni yürütegen yañı qaydaları bolmay qalmay. Siz neden başladığız?
- Birinçisi. Gazetibizni yañı konsepsiyasın, strategyasın, hazirledim. Gazet özünü oxuwçuları uçun Tünegünden bugünge wa Tañalağa sapar Yoldaş bolma gerek edi. Har zaman qarawullanağan wa oxulağan gazet bolma gerek edi. Muna şu yolnu tutdum wa bugünde de yürütemen.
Men har zamanda da aytğanman enni de aytaman: haligi biz yaşayğan yañı informatizasya dewürde inqılapça yañı informasya sistemalarda öz yerin (menligi dep aytayıq) tapmağan qaysı busa da bir xalqğa, bir milletge tarixni tışına taşlanmaqnı qorqunçu tuwğan. Biz şonu aldanoq añlap iş gördük. Özge milli gazetlerden köp alda bolup (2005-nçü yıl) öz İnternet saytıbıznı qurduq, İnternet camyat birleşiwlerinde (feysbukda) öz yeribizni belgiledik. Natijada auditoryabız gengleşdi, gazetni, curnalistleribizni aburu artdı. 2012-nçi yılda «Qumuk ensiklopedya sözlüknü» tolumlaşdırıp, 2-nçi keren çağardık. Gazetge bulay yanaşıwlanı, qıymatlawlanı camın moskwalı professor Qazbek Soltanow (Dünya adabyatlarını axtarıw institutnu ilmu qulluqçusu) şulay sözler bulan çığardı: «Xalqnı atından söylemek ixtiyarnı tilep alma bolmay, onu uçun işlep, işge berilip qazanıp bola... Haligi «Yoldaşıbız» şo ixtiyarnı özünü har günlük cawaplı işi, xalq uçunğu halal qulluğu bulan qazandı»...
- Milli gazetleni ornun, aradan zaman getip, İnternet tutajaq degen oy da bar…
- Bar, ozoqda. Tek men şo iş bizde, Dağıstanda, yuwuq arada bolup biter dep inanmayman. Bütün Dağıstan, bütün xalqıbız internetge 100 prosent qurşalıp bitgen soñ bolmaq bar şo iş. Taşdırıp aytğanda, bugünge «Yoldaş» gazet – xalqıbıznı iñ de ullu auditoryasın, geng qatlawların qurşayğan birgine-bir kağız informasya qural. Halige şoğar yetegeni dağı yoq dep taşdırıp aytma da yaray. Haligi formatında, halında, ne milli (dağıstan) telewideniye, ne radio, gazetibiz kütegen qulluqnu onu darajasında kütmey, kütme de qaramay.
– Saytnı haqında oylarıbıznı uzata turup aytğanda, gazetde çıqğan maqalalar yerleşdirilegenden qayrı da, dağı ne bölüklerden paydalanmağa bola?
– Biz İnternetsiz qalğan busaq, haligi taʼsiribiz, güçübüz bolmas edi. Gazetni oxuwçularından qayrı da, İnternetni betinden taba «Yoldaşnı» yoldaşlarını sanawu da köp boldu. Bizin xalqıbıznı sanawuna göre alğanda, har aynı içinde paydalanağan adamlar 30-40 miñge tarmaşa busa, o ullu güç bolup toqtay. Gazet milletni ruh yaqdan bayıqdırağan uniwersiteti busa, İnternetni betindegi saytıbız bilimli bolmağa süyegenler uçun akademya bolup toqtay. Nege tügül yaşawubuznu qaysı tarmağından da bay material yerleşdirilgen dep aytmağa bolaman.
– «Yoldaşda» çığağan maqalalar bir neçe sahifalanı tübünde çığa. Şolanı oxuwçulağa qaysı bek taʼsir ete?
– Maʼlümat bölügü onça ruhlandıra dep esime gelmey. Nege tügül şo yaqdan İnternet, telewideniye bulan biz yarışğa çığıp bolmaybız. Politikanı, ekonomikanı, madanyatnı, tarixni betin açağan sahifalarıbız oxuwçulanı tergewün tarta dep aytmağa yaray. Şoğar gazetni redaksiyasına gelegen sesleniwler de şahatlıq ete.
– «Facebookda» «YOLDASHLIQ» degen «Yoldaşnı» yañı beti bar. Oxuwçularıbıznı şonda yerleşdirilgen maqalalağa, göterilegen temalağa seslenegen küyüne neçik baha beresiz?
– «YOLDASHLIQ-nı» açılmaqlığı neçaqı da yaxşı boldu. Gazetni birdağı bir tınışı açıldı, yañı ağım berildi dep de qoşar edim. Gazetni oxuwçularından ese «Facebook-dağılar» tartınmay oyun aytıp bolağan yanından, haligi yaşawğa qarawların alıp qarasaq da, ör darajadağı adamlar. Gazetni oxuwçuları orta çağındağı naslunu wakilleri. Şonda busa, aslu halda, yañı oyları bulanğı cahiller qurşalğan. Ozoqda, barı ortaqçılar bir yimik degen oydan bek arekmen. Nege tügül dazuları salınmağan dep neni de yazıp qoymağa da qayırmayğan, adamnı menligine tiyip yazmağa tartınmayğan, adamnı sansımay söylemege hazir yoldaşlar da bar. Şolanı darajasına tüşmese yaxşı dep de oylaşaman. İnternetde gazetni şo beti açılğanlıq meni bek quwandıra. Nege tügül aradan bir ay da getgençe 200-ge yuwuq adam qurşaldı. Şolanı arasında bütündünyada yaşayğan qumuqlar, özge türk milletleni wakilleri bar. Şonda yerleşdirilegen maqalalar wa özge maʼlümat seslendiriw tuwdura busa, iş alğa bar dep aytmağa yaray. Olay demek yañız şo bet bulan yaşamaq demek tügül. Zamanıñnı da ayap, paydalı maʼlümat ala busañ, İnternetni qollamağa tüşe.
– Milli gazet bolğan soñ, ana til de saqlanmağa gerek. Şo masʼalanı neçik çeçmege bola?
– Tilni masʼalası ne zamanda da itti salınğan. Sawlay dünyadağı tilleni alıp aytğanda, bizin qumuqlar yimik az sanawlu xalqlanı tilini masʼalası yada ör, yada kör bolmaq masʼalsıdır. Onu yaxşı añlama gerkbiz. Eger de millet özün millet küyde saqlamağa süye busa, birinçiley tilin, madanyatın, adat-qılıq yolların tas bolmağa qoyma tüşmey. Getgen asrunu 60-nçı yıllarında da neger tarıqdır milli tiller, bolğan çaqı tez rus tilge göçsek, biz alğa barajaqbız degen say oylar bolğan. Tek şoğar qarşı çıqğanlar da bolmay qalmağan. Hali de ana tilge çataq salıp yürüygenler bar. Tek boş xıyallanı artı gelmes dep oylaşaman.
Aldağı günlerde Dağıstannı prezidentini qulluğuna belgilengen R. Abdullatipow bulan bolğan yoluğuwda da şo masʼalä göterildi. Ol bizin har bir yaqdan da men sizin bulan bolajaqman, milli tilleni, madanyatnı qarawsuz qoymağa tüşmey degen sözleri meni bek süyündürdü. Getgen asrunu başında, milli tillege bir yaqdan da yaqlaw tabılmayğan zamanda da, tilibizni de saqlap, şoğar tiyişli çaralar da görüp, camyat yaqdan harakat görsetip gelgenbiz.
Birdağı meni tamaşa qaldırğan halnı aytmay getip bolmayman. Özge türk tilleni arasında qumuq tilni alıp aytğanda, inqıllapdan aldağı yıllarda 400-den de artıq kitap çıqğan. Bu işde hukumatnı yanından bir sama yaqlaw tabılmağan. Milletni içindegi teren añlawlu, bilimli wa xalqına berilgen adamlar şo borçlanı özleni boynuna alğan — milletni haqıl darajasın görsetegen bir misal. Şolay millet bolup gelgenbiz. Hali de tuwarıp qoymağa tüşmey. Har millet özünü qısmatına özü yes bolmağa gerek.
1917-nçi yılğı inqıllapdan soñ 10 yılnı içinde qumuqlanı harakatı bulan köp iş etilgen. Şo güç bulan getgen asrunu 50-nçı yıllarına yerli «tınış» alıp turğanbız.
– Bugünnü alıp aytğanda, gazetni aldında ne masʼalalar toqtağan?
– Gazet çıqmağa başlağanlı, şonu aldına salınağan masʼalalar bar küyünde qalğandır dep esime gele. Meni hisabımdan «Yoldaşnı» aldına salınağan eki masʼalä bar. Birinçisi, xalqğa Dağıstanda, Rossiyada, dünyada bolup turağan ahwalatlardan muhkam maʼlümat bermek. Nege tügül bolğan çaqı köp maʼlümat bulan tanış bolğan adam dünyanı yelemege bola degen sözler bar. Ekinçisi, oxuwçularıbıznı arasında, sawlay milletibizde bugüngü yaşawğa, tarixge wa özge türlü tarmaqlağa, gelejegine baylawlu durus pikru añlaw yaratmaq, milletibizni arasındağı tatıwluluqnu ösdürmek, milli ruhubuznu saqlamaq. Bir zatnı añlama gerekbiz biz. Pikir yaqdan geri qalğan milletlerde ullu üstünlüklege yes bolmaq bek qıındır, baliki de imkansızdır… Bar güçübüznü xalqıbıznı pikrusun uyatıwğa baqdırma gerekbiz…
– Yaş naslunu wakillerin gazetni oxuwçuları etiwde ne yollanı tañlamağa gerek dep oylaşasız?
– Soraw durus salınğan. Bugün şo masʼalä tınç çeçmege bolağan iş dep esime gelmey. Nege? Gazetni İnternet saytı da görsetip turağanı yimik, qumuq tilde salınğan maqalalanı oxuyğanlar rus tilde yazılğanlırı bulan tanış bolağanlardan ese xıylı kem. Aslu sebebi nedir? Haligi cahil naslu adabyat tilni gazetni oxup wa añlap bolar darajada bilmeyler. Bu bir yanı. Birdağı yanın da aytmay bolmayman. Artdağı 20 yılnı içinde Dağıstan respublikanı Xalq cıyınına «Ana tilleni haqındağı» zakonnu proyekti hazir etilip berilgen busa, qabul etilmegen. Şoğar sebepler de türlü-türlü. Aslusu, Dağıstandağı milletleni şoğar baylawlu haysızlığı his etilmey qalmay. Zakon çıqsa, onu yolunda yürümeygenler açıqdan görünüp qalajaq edi. Şo sayalı, köbüsü şkolalanı yolbaşçılarına ekinçi oxutuw programmalağa çıqmağa yol açıla. Eger de barı da şkolalar programmanı örde esgerilgen qaydasına çıqsa, ana tilde çığağan kitaplanı, gazetleni kim oxup bolajaq? Misal uçun, «Qarçığağa» yazılağanlanı sanawu da şonu açıqdan görsetip qoya. Cahilleni qurşamağa süye busaq, gelejekni göz alğa tutup, tiyişli şartlar yaratıp iş görmege gerekbiz.
– Gazet bulan tığıs baylawluq tutup, aslam qoşum etegen yoldaşlarıbıznı atların esgersegiz ariw bolar edi.
– Şo yaqdan gazetibiz bay demege yaray. Moskwadan Anatoliy Korkmasow, Kazbek Sultanow, Belorussiyanı Grodno şaharında yaşayğan Wikentiy Tarkowskiy, Amerikada İlmutdin Abdulagatow wa özge paçalıqlardan bizin gazet bulan baylawluqnu üzmey çalışağanlar bar. Bu aralıqlar «Yoldaş» gazet oxulağan maʼlümat qural ekenine şahat bolup toqtay dep aytmağa süyemen.
– Gelejekni göz alğa tutup, gazetni işine, oxuwçulağa ne yoramağa süyesiz?
– Sorawğa cawap bergençe, bir maʼlumatnı arağa çığarmağa süyemen. Qırımtatarlı yarıqlandırıwçu, belgili syasatçı, 1883-nçü yıl Baxçisarayda birinçi bolup ortaq türk tilde «Terciman» gazetni çığarğan İsmayılbek Gasprinskiyni atın esgermey qoyup bolmayman. Ol gazetni logotipini tübüne: «Bu gazet qırım tatarlar, qazanlılar, uzbekler, qumuqlar, qazaxlar, noğaylar uçun çığarılağan gazet» dep yazğan. Çığağan maqalaları busa, awtorlar yazıp oñarğan tilinde (o zamandağı dialektlerde) çığa bolğan. Ol 1912-nçi yılda Kairge barğan zamanda interwü beregende aytğan sözleri bir oxuğanda, esimde qalğan: «Bizin milletdegi (türklerdegi) haysızlıq, girişimsizlik (inertnost) bizin milletni bitdirejek», — degen bolğan. Har millet özünü qısmatına yes bolmasa, gelejegi yarıq bolar dep aytmağa qıyın. Olay demek nedir? Bugününe, gelejegine, gazetine, madanyatına yes bolmaqnı añlata. Bizge şolay bolmağa tarıqnı yaşaw özü görsetip tura. Qısmatına yes bolğan millet yaşay. Gazetde işleygen qulluqçulanı birinçi borçu busa, şo hisleni, ne türlü qaydaların qollap da, oxuwçularıbıznı uyandırmağa, seslendirmek bolup toqtay.
– Bugüngü laqırıbız paydalı boldu dep oylaşaman. Sizge barakalla. Gelejekde gazetge örlüklege yetişsin dep yoramaq qala.
– Siz de saw boluğuz.
Bayanlıq alğan Bariyat Ölmesowa, Anjiqala (Mahaçqala)