29 yıllıq Mahammatrasul Nabiyewiç Abdullayew Mahaçqaladağı «Wısokiye texnologii» degen medisina sentrda neyroxirurgiya bölüknü zaweduüşiyi. Ol 2000-nçi yılda ata yurtu Töben Qazanışdağı orta şkolanı bitdirip, bir yıldan Dağıstan medisina akademyağa tüşe. Şo ör oxuw ojaqnı qızıl diplomğa tamamlap, Kiyewde Neyroxirurgiyanı institutunda ordinaturada bilim alıwun uzata. Şonda oxuy turup, «añliyskiy standartda» işleygen çastnıy (ayrı yeslikdegi) neyroxirurgiya klinikada zahmat tökme başlay. Bu yılnı fevral ayından tutup, haligi işinde.
R.Garunow: — Mahammatrasul, neyroxirurgiya medisinanı lap da qıyın tarmağı dep hisaplana. Şo kasbunu saylamaqlığıña ne sebep boldu?
M.Abdullayew:- Men yaş zamanda qızardaşım arqasüyegindegi grıjasından qıynalıp, yürüp bolmay qalağan gezikleri de bola edi. Birew de kömek etip bolmay edi. Men ösgende, şo awruwnu qolay etegen wraç bolajaqman dep yüregime tutdum. Medinstitutğa oxuma tüşgen soñ, gelejekdegi kasbuma yaxşı tüşünme süyüp, men birinçi kursdan beşinçi kursğa yerli sudmedekspertizada işlep turdum. Oxuy turup, işleme qıyın edi busa da, işlegen şo 4 yılım mağa bek paydalı boldu. Meni haqımda «Yoldaş» gazetde de yazğan edi.
- Neger baylawlu?
- Kaspiyskide paradda bolğan atıltıwnu yerinde bizin patologoanatom bölükge, ölgenleni sanların cıyıp, bir yoruqğa geltirmek uçun köp iş etme tüşdü. Sudmedekspertizanı yolbaşçısı şo işdegi meni ortaqçılığımnı ayrıça esgergenden qayrı, barakalla bildirip, «Medisina Dagestana», soñ sizin gazetge de yazğan edi...
Neyroxirurgnu kasbusunu haqında aytğanda, şo käsbu qıyın bolğandan qayrı, adamnı sawluğun da ala wa wraçnı tez qart da ete. Aytsam inanmajaqsız, meni özüme şu çağımda 9-10 keren operasya etilip tura. Şolay ekenge, Yewropada neyroxirurg — lap da köp aläpa alağan wraç. Rossiyada busa, aldan berli neyroxirurglar 40 yılından soñ operasya etme başlaylar. Meni haqımda da Mahaçqaladağı sentralnıy bolnisada işleygen sınawlu neyroxirurglar: «Giççinew yaşdan neyroxirurg bolamı?!» — dep söyleyler. Meni xatirim qalmay. Olanı şolay üyretgen. İlmu, texnologyalar şaylı alğa getgenine de, yañı-yañı qurallar çığıp turağanına da qaramaylı, olar esgi alatlar bulan, köp yıllanı uzağında şo bir üyrengen küyünde işlep turalar. Özler kömek etip bolmayğan awruwlar mağa gelme başlağan dep de olanı xatiri qala. Ne etme gerek, olar xıylı yıllar konkurensiyasız işlep üyrengenler, hali qıyın bolup tura. Bizde hali de wraçnı başında aq tükleri köp bolğan sayın, ol bek bile dep hisap eteler.
- Kiyewde neçikdir medisinanı halı?
- Paçalıqnı medisinasındağı hal şonda da bizinkine oşay. Tek onda ayrı yeslikdegi medisina bek öse. Onda dağı da konkurensiya güçlü. Men işlegen «añliyskiy standartdahı» klinikada operasya etmege ixtiyar almaq uçun, bir neçe yıllar qarap üyrenme gerek edi. Meni bulan birge onda Yewropanı paçalıqlarından gelip işleygenler köp edi. Onda bizdegi paçalıq medisinada yimik, aqça berip, tanışlıq-bilişlik bulan, pelençeni-tügençeni qardaşı, ullu hakim yibergen dep işge almay. Men geçelerimni tañ qatğança oxup, günlerimni operasionnıy zalda yibere edim. Mağa ondağılar: «U Rasula w nedele 8 dney», — dey edi. Şolaylıqda, men 6 aydan operasya etme ixtiyar aldım. Grıjağa etilegen şo operasyada awruwnu gesgenden soñ 5 minutu meni ixtiyarımda edi. 5 minutdan soñ, aslu xirurg gelip, operasyanı uzatma gerek edi. Meni nasibime, xirurg dağı da 5 minutğa geçigip, operasyanı da yeñili qarşı bolup, men onu 10 minutdan bitdirdim. Xirurg gelip, anesteziolog oğar: «Ariw tigegen zamanına geldigiz», — degende, ol inanıp bitmey edi. Nege tügül, olay operasyalağa sınawlu xirurglar da 3-4 sahatdan artıq zaman yiberegen gezikler bola edi. Şondan soñ meni atım aytıldı. Mağa dağı da qıyın operasyalanı berme başladı. Lap da qıyın başmayğa etilegen operasyalanı da ötgerme tüşdü.
- Dağıstanğa qaytmaqlığıña ne sebep boldu?
- Bir yıl yarım alda men Dağıstanğa gelgende, atam-anam aytıp, watanıma qaytma toqtaşğan edim. İşge baylawlu bolup, Askerxanownu klinikasına bardım. Hamit Raşitowiç, meni köp yaş görgen bolma yaray, almadı. Bu yılnı başında Mıçığışnı başı Ramzan Qadırownu atından onu tış işlege qarayğan wakili mağa : «Sağa klinika da açabız, barı da sen aytağan qurallanı da alabız, üy de, maşin de berebiz», — dep, meni razi etgen edi. Men onda barma yolğa çıqğanda mundağılar telefon söylep: «Mıçığışda 800 miñ xalq yaşay, Dağıstanda — 2 million 500 miñ. Şondağı şartlanı barın da boldurajaqbız. Atañ-anaña da — yuwuq», — dep, dağı da patriot hislerime de tiydirip, razi etdiler. Men munda gelgende, H. Askerxanow da çaqırma başladı. Tek mağa ari-beri göçüp aylanma oşamay edi.
- Soñ boldurdumu aytağan şartlarını barın da?
- Känt, arz etip yürüme süymeymen. Barı da men aytağan qurallanı alsa wa mağa işleme purşaw etmese, qalğan zatğa men razimen. Tüzün aytsa, gelgenli 5 aynı uzağında meni işim tügül qurum masʼalalar bulan maşğulman. Bizin bölüknü dağı yerlerde yoq yañılığı — munda trawmatologya wa neyroxirurgiya operasyalar birçe etilejek.
- Nege?
- Hali köp awtoawaryalar bola. Şolanı natijasında adamnı bir yeri sınğandan qayrı, başmayı da xozğala (soträseniye mozga), arqasüyegini grıjası da çığa. Şo awruwlanı birisi bulan da adamnı ari-beri eltme yaxşı tügül. Meni trawmatolog qurdaşım da bulan şu bölükde birçe işleme toqtaşğanbız.
- Lap köp qarşılaşağan diagnoz qaysıdır?
- Arqasüyekni grıjası bulan gelegenler epsiz köp. Yañız Dağıstandan tügül, Mıçığışdan, İñuşetyadan da awruwlar köp gele. Men Kiyewde işleygende de şu üçde respublikadan gelgenlerden özümnü operasyalarım uçunğu haqnı tış paçalıqlardan gelgenlerden yimik tügül, Ukrainada yaşayğanlardan yimik alağan küyde etdirgen edim. Mıçığışlar wa iñuşlar meni dağı stanlılardan artıq tanıymı eken dep de esime gele.
- Bugün sağa Kiyewde yimik «britanskiy standartda» işlemek uçun ne zat yetişmey?
- Bussahat başmayğa, skoliozğa operasyalar etmek uçun tiyişli qurallar alınıp bitmegen. Kasbuçular da yetişmey. Muna men tañala bek qıyın operasya etme gerekmen. Şolay operasyalarda üç xirurg ortaqçılıq etme gerek edi, meni busa bir assistentden qayrı kömekçim yoq. Demek, mağa eki-üç kerenge qıyın bolajaq.
- Yaxşı xirurg, wraç bolmaq uçun ne tarıq?
- Birinçiley, adam özünü kasbusun süyme tarıq. «Men kasbumnu süyemen»,- degen bulan bolup qalmay, barı da oyuñ, haqılıñ şoğar bağıp, işiñe tolu küyde berilip, fanatik bolmasañ, sen yaxşı wraç tügülsen. Men bir-birde iş yoldaşlarımnı arasında, masxara etip: «Neyroxirurgnu eki qatını bolma gerek: birinçisi — kasbusu, ekinçisi — üydegisi», — deymen. Dağı da, yaxşı wraç bolmaq uçun yaxşı bilme, oxuma gerek. «Men wuznu bitgenmen», — dep turma yaramay, har gün oxup, dünyadağı barı da medisina yañılıqlanı bilme gerek. Qıynalmasa, üstünlük gelmey.
Üstünlük gelgeni neçik biline dep soraw bolsa, awruwlar seni axtarıp gelegeninden, olar özlege sen operasya etgenni süyegeninden biline. Yewropada awruwlar özleni axtarmayğan wraçlanı işde uzaq saqlamay. Onda işni san yanına wa sanawuna birçe qarala. Yılda 100 operasya etgen adam yaxşı xirurg dep hisap etile wa onu starşiy xirurg etip belgiley. Kiyewde işleygende meni bir yılğa Yewropanı paçalıqlarına stajirowkağa yibergen edi. Men o paçalıqlanı klinikalarında yañı zat görmedim. Barı da yerde — şo bir «britanskiy standart». Wraç, qart bolup, awrup yada erinçek bolup, osal işleme başlasa, onu uzaq saqlamay, tez işden taydıra. Şolay yanaşıw wraçlağa baqğan yaqda rahmusuzluq yimik görüne busa da yaray, amma awruwlağa, kliyentlege baqğan yaqda rahmuluq, abur etiw bola. Şo sayalı onda işine nemqoray yanaşağanlar bolmay. Konkurensiyanı şo yaxşı yanı da bar.
- Mahammatrasul, sen medisinada da, yaşawda da yañılıqlanı, ör texnologyalanı qollamaqnı yanısan. Dağıstanda şo yañılıqlanı yol alağan küyü neçikdir?
- Bizde hali de paçalıq medisinanı tarmaqları esgi küyde işleyler. Moskwadan yiberilegen bir-bir medisina apparatlanı qollap bolmayğan yerler de bar. Dağıstanda bir-bir baş wraçlar bücetni aqçasın özleniki yimik göre. Bolnisalar tiyişli qurallar, alatlar bulan taʼmin etilmey. Hatta operasionnıy zallarda da barı da tiyişli qurallar yetişmey.
- Üstewüne, paçalıqnı bolnisalarında barı da zat tegin dep ayta busa da, köbüsü geziklerde şolay tügül çü.
- Onu kim bilmey? Bir-bir operasyalağa şo bolnisalarda bizinkinden artıq aqça da alalar. O çu añlaşına, tek olar şo aqçanı üstünden özlege yañı tarıq-gerek alatlanı da almaylar çı.
- Medisinanı gelejegini haqında ne oylaşasan? Bugün yaşlar medisina wuzlağa tüşegen küyleni de, olar oxuyğan küyleni de bilebiz. Bir-bir haligi wraçlanı aldına barma da qorqunçlu.
- Men de bitdim Mahaçqaladağı medakademyanı. Bir bilim de almay bitgen studentler köp edi. Olardan neçik wraçlar bolajaqnı barıbız da bilebiz. Tek oxuyğanlar da bar edi, az busa da. Bizin akademyanı bek bay bibliotekası bar. Oxuma süyegenler, özbaşına oxup, teren bilim alıp bola. Wraçnı kasbusun haq yürekden süyegenler şolay etme de ete edi. Bay ataları aqça berip oxutağan qızlanı köpleri ariw küyde bay yerlege erge barsa, soñ wraç bolup işleme de işlemeyler. İşlese de, bilmeygen wraçlanı üstüne gelegenler az bola. Paçalıqnıki tügül klinikalağa busa olaylanı alma da almaylar.
Barı da zat şkoladağı bilim beriwden başlanma gerek. Rossiyada medisina da, bilim beriw de hawayın. Men, misal uçun, yaşlar şkolada oxuyğanı uçun haq töley busa yaxşı edi dep oylaşaman. Hawayın, tegin yada uçuz zatnı adamlar xadirin bilmey.
- Qumuqlarda «Uçuz etni yiligi tatımas» dep de şolayğa aytğandır. Tek olay etse, yaşların şkolağa beregenler kemijek çi.
- Süymeygenler hali de yibermeyler yaşların. Yaxşı oxuyğanlanı bara-bara cıyıp, ayrı bir klas etme de yaray. Yaşları osal da oxup, aqçası da getip başlağanda, ata-analar olar yaxşı oxusun uçun yollar izleme başlajaq.
Medisina busa bulay da asta-asta paçalıqnı hisabından tayıp, hakğa işleygen qaydağa çığıp tura.
- Mahammatrasul, seni lap ullu umutuñ nedir?
- Meni ullu umutlarımnı aslusu — Dağıstanda sponsorlanı kömegi bulan ayrı neyroxirurgiya klinika açmaq. Şonda, awruwlanı halına-küyüne göre, uçuz bahadan operasyalar etmek. Arqasüyekde türlü-türlü awruwları bulanğı adamlar gün sayın arta. Men şolanı barına da yeñillik berip, qolay etme bolsam, özümnü nasipli adamğa sanar edim.
- Wollah, Mahammatrasul, neçe de asil wa adilli muratlar tutğansan yüregiñe. Şo muratlağa yetmege sağa sawluq da, çıdamlıq da, nasip de yorayman.
- Barakalla.
«Yoldaş/Wremena», 10-08-2012