Alimlik atğa yes bolğan adamlarıbızdan birleri halige axtarılmay qalıp turağanına yüregibiz açıtıp gete. Amma bulay yanaşıwnu haliden soñ da qoyup turmağa çı birdoqda yaramay. Özleni alimlerin, ruhanilerin, yazıwçuların, şairlerin wa maşğurluqğa tiyişli bolğan pahmulu özge adamların bilmeygen-tanımayğan millet özünü tarixin-yolun da tas eter. Tarixin tas etgen millet busa özünü menliginden-özdenliginden quru qalır wa özge xalqlanı arasında da abursuz görüner.
Qumuq şairleni, yazıwçulanı haqından bir neçe kitaplar yazılıp, hay neçik busa da, az-köp degenley olar belgili. Tek har türlü ilmu tarmaqlarda zahmat tökgen wa hali bussahatda da çalışıp turağan alimleribizni haqından artdağı yıllağa yerli bir kitap da yoq bolmaqlığı içiñni buşdurmay qalmay edi. Neçik alay da, artdağı bir neçe yıllardan berli şo tarmaqda etilip turağan işler yüregibizni az-köp busa da solq ete. Kitaplardan, atın tutup aytsam, şolar — misgin Ağaw Axayewni "Qumuqlanı belgili alimleri" degen kitabı (1999 y.), İzmulla Hajiyewni "Znamenitıye kumıki" wa "İzwestnıye kumıki" degen atlar bulan basılğan kitapçaları (1997, 1999 yy.), ayroqda Kämil Aliyewni redaktorluğunda etilgen "Kumıkskiy ensiklopediçeskiy slowar" (2009 y.), hali bussağatğı waqtide basıp çıharmağa hazir etilip turağan ullu ölçewdegi "Ensiklopedya kumıkskogo naroda" degen kitap wa özgeleri. Olay kitaplanı oñarma çı tezdenoq da zaman bolğan edi.
Bu maqalada bizin alyaqda yaşağan alimleribizden birisini — dörgelili Nazir apendini haqından axtarıp cıyılğan materiallardan xabar berme süyemen.
Belgili dağıstanlı alim-arabist Mahammatsayit Sayitow (1902-1985 yy.) özünü bizin bulanğı laqırlarında: "Qumuqlanı arasında iñ de bilimli alim dörgelili Nazir edi", — dep köp kerenler esgere bola edi. Olay ekençin, Nazir kim bolğan wa ol qaysı ilmu tarmaqlar bulan maşğul bolğan eken dep, 80-nçi yıllarda axtarıwlar yürütmege girişdim. Negetügül de, o waqtige Nazirni haqında yazılıp çıqğan ayrıça bir sama da maqalä yoq edi. 1989-nçu yılda, qumuq xalq awuz yaratıwçuluğundan dissertasya iş yazmağa hazirlenip turağan dörgelili cahil ulan Makaşarip Hamzatow kömekleşip, Mahaçqalada yaşayğan Haci Mahammatowda (Nazirni inisi Abusayitni ulanı) bir giççirek kitapça tabuldu. Onu dörgelili Nazir öz qolu bulan 1933-nçü yılda arap harplar bulan qumuq tilde yazıp oñarğan. Kitapçada onu özünü üyahlüsünü, ata-anasını, tuxum-taypasını haqında, özü tuwğan wa başlap yaşap turğan yurtu Dörgelini wa sawlay Dağıstannı tarixinden maʼlumatlar berile.
Başlapğı axtarıwlarıbıznı natijasın cıyıp-toplap, Nazirni haqında birinçiley yazılğan maqalabız, 1990-nçı yılnı may ayında o zamandağı "Lenin yolu" degen gazetde "Maşğurluq tiyişli alim: Dörgelili Nazirni haqından maʼlumatlar" degen at bulan basılğan edi. Soñ, bir neçe yıllar ötüp, professor A.R. Şixsayitownu maqalaları orus, iñilis wa nemis tillerde basıldı ("Dagestanskaya prawda", noyabr 1992 y.; Muslim Culture in Russia and Central Asia from the 18th to the Early 20th Centuries. Vol. 2. Berlin, 1998. Pp. 39-61).
Nazir hijratnı tarxı bulan 1308-nçi yılnı ramazan ayında, demek, 1891-nçi yılnı aprel yada may ayında Dörgelide anadan tuwğan. Atası Mahammat-haci de ilmudan payı bolğan adam ekenligin köp maʼlumatlar isbatlay.
Nazir özü tuwup ösgen ata yurtunda, soñ Parawulda, Töben Qazanışda wa Gubdende oxup, dewürüne göre qıyışağan yaxşı bilim de ala. Muallimlerin esgerip aytsaq, misal uçun, ol qazanışlı Abusupyandan qayrı da, gubdenli Qazanup degen belgili alimni aldında köp zaman oxuğan. Qazanup özü oxutğan 300-den de köp şakirtlerini-mutalimlerini arasında Nazirni ayrıça zakiligin, artıq pahmululuğun esgergen. Onu bulan birçe oxuğanlardan İlyas, Abuyusup, Qaqa-Mahammat, Abat, Asgender degenler belgili. Atası Mahammat-haci (Nika-Mahammat) özünü ulanı alğan bilimge-ilmuğa razi qalğan. Buğar baylawlu ol Nazirni bilim darajasın "dünyadağı lap ullu wa teren Bahru-Muhit degen deñizge" teñleşdirgeni köplege belgili. Soñ da, özünden soñ şolay alimligi bar awletni qoyup getegenine, ol özünü paydalı bilimleri bulan elni camyatı uçun da, üyahlüsü uçun da yaşaw tabajağına inanğan.
Nazir özü yazıp oñarğan asarlar neçaqı köp sanawda bolğan ekenligi halige belgisiz. Özünü wasyatında ol: "Men ölsem, meni kitaplarımnı satmağız, ahlülerde oxuyğan adamlar bolur, inşaʼ. Ariw saqlağız, payda alağan adamlağa berigiz", — dep buwarsa da, netersen, onu warisi-ulanı yaşlayın tez geçinip qalmaqlıqdan busa yaray, kitaplanı awadan payı har kimge paylanıp, eki yaqlağa çaçılıp qalğan. Misal uçun, onu xas kitapxanasındağı materiallanı birlerin biz harakanlı Mahammat Nürmahammatowda, giniçuqlu Mahammatsayit Sayitowda, dörgelili Arslanali qadide, Nazirni inisi Abusayitden qalğan ulan Haci Mahammatowda gördük. Olardan başğa adamlarda da saqlanıp bar busa da yaray. Bir-bir qolyazmaları (yada olanı kopyaları) — Rossiyanı İlmular akademyasını Dağıstan markazındağı ilmu arxiwni fondlarında saqlanıp da bar. Kitaplanı birleri hatta yıraqdağı Taşgentge de yetişgen, birleri parawullu Abdulwahap qadide wa dörgelili Şixi-Cammalutdinde, Tarğuda yaşap turğan Mahammatali degen dargili adamda qalğan dep maʼlumatlar da bar. Artdağısı Taşgentge göçüp getegende Nazirni xıylı kitapların onda özü bulan alıp getgen.
Nazir apendini asarlarından iñ de görmeklisi wa maʼlumatlısı arap tilde yazılğan "Nuzhat al-azhan fi tarajim ulama-i Dağistan" degen qolyazıwlu kitapdır. Onu arapça atın qumuqçağa göçürüp aytsaq — "Dağıstannı alimlerini tarjumağallarından (biografyalarından) gönlülnü seyiri" demek bola.
Munda eki yüz yigirmadan da artıq dağıstanlı alimni wa şairleni tarjumağalları (biografyaları) haqından aytılğan, asarlarını atları esgerilgen, olardan birlerini şiʼruları misallar etilip de görsetilgen. Bu kitap halige yerli Dağıstanda biografya canrda yazılğan asarlanı iñ de ullusu wa tolu maʼlumatlısı dep hisaplana. O Dağıstannı ilmusunu tarixin üyreniwge görmekli qoşum. Nazirni bu asarını üstünden hali bussahat Tarix, arxeologya wa etnografya institutdağı Güntuwuşnu üyrenegen bölügünü sınawlu ilmu qulluqçusu, professor, tarix ilmulanı doktoru Amri Şixsayitow axtarıw işler yürütüp tura wa onu arapçadan orus tilge de göçürüp, basmadan çığarmağa hazir etiw bulan maşğul. Ol da Nazirni bu asarın ayrıça ör darajada qıymatlay. 1989-nçu yıl Mahaçqalada orus tilde çıqğan "Dağıstannı XVIII-XIX asrularda yaratılğan yazıwlu esdelikleri" ("Pismennıye pamätniki Dagestana XVIII-XIX ww.") degen kitapda dörgelili Nazirni asarlarından alınğan bir-bir materiallar esgerile (A.R. Şixsayitownu, S.M. Zabitownu, D.X. Hajiyewanı maqalalarında), şolay da, filosofya ilmulanı doktoru, professor M. Abdullayewni "Mısliteli Dagestana" degen kitabında (2007 y.) wa bu maqalanı awtoru yazğan "İstoriçeskiye soçinenya Dagestana" degen kitapda (2003 y.).
1960-nçı yıl Moskwada ötgerilgen Güntuwuşnu axtarağan alimleni 25-nçi xalqara koñresinde M-S.Sayitow "XVIII-XIX asrularda arap tilde yaratılğan dağıstan adabyat" degen temağa göre çığıp söylegeni belgili. Ol özünü söylewünde geltirgen köp sanawdağı wa ötesiz qujurlu maʼlumatlar Sovet Soyuznu har yerinden cıyılğanlanı çı neçik de, şolay da tış ülkelerden gelgen xıylı alimleni de ajayıpğa qaldırğan: tamaşa tügülmü dağı — şunça giççirek Dağıstan degen wilayatda alyaqda onça da köp alimler bolğan eken. Amma M-S.Sayitownu şo dokladı, aslu halda, dörgelili Nazirni esgerilgen ullu asarındağı maʼlumatlarına arqa tayap etilgenligin daliller bulan görsetmege qıyın tügül ekenni taşdırıp aytma sebepler bar.
Nazirni şo "Nuzhat al-azhan fi tarajim ulama-i Dağistan" degen asarında qaysı alimleni haqından aytıla? Olardan bir neçelerini atların sama misalğa alıp esgereyik: derbentli Mirza Cabrayıl-beg Süpehri, Sirajuddin Suleyman al-Lakzi, Harkasnı yuwuğunda gömülgen qadarlı şayıx Aselder-haci, qaziqumuqlu Ullu Ali-şayıx, qoduqlu Mahammat, obodalı Şaʼban, usişalı Dawut, qaziqumuqlu Camalutdin, derbentli Mirza Kazembek, ötemişli Qazimahammat şayıx, uradalı Murtazali, harakanlı Sayit, sohratlı şayıx Abdurahman Suğuri, qaqaşuralı (atlıboyunlu) türkçü Abdurahman, cüñüteyliler Genje wa Ayup, yaxsaylılar Başir wa Yusup, endireyliler Taşaw-haci wa İdris apendi, köstekli Abubakar — XI asrudan XIX asruğa qadar zamanlarda yaşağan xıylı dağı da özgeleri.
Ölçew yaqdan alıp qarasaq, alyaqda ömür sürgen o alimleni, şayıxlanı, adipleni haqında yazılğan maʼlumatlar bir yimik tügül, gengleşdirilip yazılğanları da bar, qısğaça esgerilip qalğanları da bar. Misalğa Nazir apendi Erpeliden çıqğan Musa şayıxnı haqında yazğanın geltiremen: "Ol Osmanlı eline hijra etip getgen wa İstambulda makän tutup qalğan. Onda naqşubandi tariqatnı şayıxı İsmat al-Yanyawiden ustazlıq darajanı alğan. Artda esgerilgeni busa — Abdullah al-Makkiden, bu da — Xalid al-Bağdadiden şayıxlıqnı ijazasın alğan. Musa şayıx Osmanlıda bolğan ilqılapdan soñ (demek, 1908-nçi yıldan soñ. — H.O.) geçingen".
Tema yaqdan alğanda, kitapda esgerilgen alimler, ilmunu wa adabnı har türlü tarmaqlarında çalışğanlar — fiqhu, tariqat (tasawwuf), taraka, grammatika, astronomya, matematika, poetika, adabyatlıq, suluk (qılıq, etika), mantıq (logika), medisina, leksikografya, qolyazıwlanı ariw xat bulan göçürüw (kalligrafya), tekstlege bayanlıqlar yazıw wa özge predmetler bulan maşğul bolğanlar.
Nazirni esgerilgen asarı getgen asrunu 20-30-nçu yıllarında yazzılğan. Onu tekstin 1953-nçü yılda harakanlı M.Nürmahammatow göçürüp alğan qolyazma bar ekenligi de belgili. Onu fotokopyası busa Dağıstan ilmu markazını esgi qolyazmalar cıyılğan fondunda saqlana. İñ de aslusu, bu ullu asar 2004-nçü yılda arap tilde, onu nemis tilge göçürülgeni de bulan birçe, Germanyanı taxşaharı Berlinde basmalanıp, 460 sahifalıq ayrıça bir kitap bolup çıqdı: Muslim Kulture in Russia and Central Asia. Vol. 4: Die Islamgelehrten Daghestans und ihre arabischen Werke. Nadir ad-Durgilis (st. 1935) Nuzhat al-adhan fi taragim \'ulama\' Dagistan.
Bu kitap eki alimni harakatı bulan etildi — dağıstanlı arabist A.R. Şixsayitownu wa nemis arabist M. Kemperni. Demek, Nazirni asarına tış ülkeli alimleni de layıqlı tergewü bar. Munu bulan alimni dünya ölçewdegi maşğurluğuna şahra yol salındı dep aytmağa yaray. Getgen yıl A-Q. Abdullatipownu wa L.Şabayewanı awtorluğu bulan çıqğan "Srednewekowaya literatura kumıkow" degen kitabında dörgelili Nazirni yaratıwçuluğu qumuq adabyatnı tarixinde görmekli warislik hisapda görsetile.
Dörgelili Nazir arap tilni özünü ana tilinden qalışmayğan darajada bilegen wa köbüsü halda arap tilde yazağan alim bolğan. Onu asarlarından birdağı bir neçelerin esgereyik: "Al-Fajr as-sadiq" ("Gertilikni tañ yarığı") — 1925-nçi yılda yazılğan, "Ad-durr al-bahiya fi şiat ar-rahmat" ("Rahmuluqnu bahalı inci bürtükleri") — 1930-nçu yılda yazılğan bolma yaray, "İrtiyah al-akbad bi-nakşaf al-asnad fi ilm at-tac-rih" ("Anatomya wa xirurgiya ilmulardan söyleygen asar") wa "Amsilat ila istilah ahl al-hadis" ("Hadisleni gertiligin bildiregen misallar") — 1923-1924-nçü yıllarda yazılğan.
Nazirni bir neçe maqalaların Dağıstanda sovet hakimligi üst gelgen soñ Buynaksk şaharda 1925-1928-nçi yıllarda Abusupyan Akayewni redaktorluğu bulan arap tilde çığarılğan "Bayan al-haqaiq" ("Gertilikni ayan etiw") degen curnalnı sahifalarında da tapma bolabız. Olanı temaları: şariatğa göre topuraqnı işletiwnü haqındağı masʼalalar, zulmuçuluq wa azatlıq, tiştaypalağa görsetilegen qalımnı ölçew darajası, paqır-misginlege şariatnı gözünden qaraw wa özgeleri. Curnalda awtornu atı arapça qayda bulan — "Nazir afandi ad-Durgali at-Tunayi" dep görsetile.
Özünü özençili asarlarından qayrı, dörgelili Nazir başğa awtorlanı kitapların da göçürüp alıp, xas kitapxanasında saqlağan bolğan. Misal uçun, qazanışlı Abusupyan Akayew arap tilde yazğan "Burhan al-qatiʼ fi isbat as-saniʼ" ("Yaratğannı bar bolmaqlığına şeklikni dağıtağan dalil") degen asarnı ol 1923-nçü yılda göçürüp alğan. Hali bussağat bu qolyazma Rossiyanı İlmular akademyasını Dağıstan markazında saqlanıp tura. Esgerilgen küyde, munda onu dağı da qolyazmaları bar. Misal uçun, hijratnı 1342-nçi yılında Nazirni Abusupyanğa yazğan kağızı.
Nazir özünü döwüründe yaşağan zamandaş alimler bulan baylawluq tuta bolğan. Ol özünü muallimi Abusupyan bulan qurdaşlıq da yürütgen, onu yanına Töben Qazanışğa köp kerenler bara-gele bolğan. Olay da, qaziqumuqlu belgili alim Zamir-Ali (Ali Kayayew) bulan da yuwuq bolğan. Ol da Nazirni wa onu atası Mahammathajini yanına Dörgelige gele bolğan. Olar din wa ilmu tarmaqlardan bir-biri bulan xıylı laqırlar-suhbatlar yürütgenler.
Nazir özü geçingençe aldın bir aynı uzağında (ramazan ayda) bek güçlü küyde awrup turğan. Dörgelili yuwuğu Cawri-Mahammat onu görmege dep üstüne gelgen zamanda, Nazir: "Awrup ölejegime çi heç qıynalmay edim — ol Allahnı amrusudur. Men başğa zatğa qayğıraman. İlmudan-bilimden içimni tolturğan edim. Tek netersen, olanı xalqğa tolu küyde barın da berip-yetişdirip bolmadım, yañız şoğar men bek qıynalaman", — dep aytğanlığı xalqnı awzunda hali de söylenip yürüle.
Gertiley de, ol mutalimlik-şakirtlik yürütgen yıllarda neçaqı ne bilim bulan için toltursa da, ondan soñ ömür sürgen dewürler, 20-30-nçu yıllar, bolşewikleni qıyıqsıtıwçu hakimyatını tübünde qalıp, arap ilmulanı xalqğa tiyişli küyde yetişdirip bolarday dewürlermi edi dağı?! O gerti alimler uçun neçe de qıyınlı yaşaw ötgerme tüşgen 20-30-nçu yıllar edi çi! Tarğudağı "Dörgeli-awulunda" yaşap turağan zamanda onu, arap tilni bile wa busurman ilmulanı yaya degen bahana bulan, bir-bir yerli hakimpaw taypalar gerek çaqı da köp qıyıqsıtıp turğanlar. Axırı da, ol orta çağına yetip de bitgençe, sawluğun tas ete...
Dünyadan getgen dağıstanlı alimleni esdeligine bağışlanıp yazılğan bir poemada, onu atı bulay esgerile (poemanı awtoru — dörgelili Abdulhamit degen gişi):
Bu satırlarda da, Nazirni din kitaplar, ilmu-bilim bulan köp maşğul bolğanlığı, onu ilmuğa tolu halda berilgen adam bolmaqlığı usta küyde kelpetlene.
Atası Mahammathaji bir neçaqı zamanlar Tarğuda qadi bolup işlep turğan, soñ Dörgelige qaytıp getgen. Onda geçingen soñ, ulanı Nazirni de tarğulular çaqırıp, ol da Tarğuda köp yıllar qadilikni wa muallimlikni yürütüp turğan. Onu qızları Xadijat wa Razyat (geç. 1971 y.) Tarğunu qaburlarında gömülgenler. Allah olağa rahmat etsin! Razyatdan qalğan tuxum qardaşlarını talihi de Tarğu yurt bulan baylanğan: awletleri — Abdurazaq (Ağalay), İsmayıl, Musalutdin, Uşğuyat, Racap. Nazirni qızardaşı Napisat (1911 y. tuwğan) Mahaçqalada yaşadı.
Mahammathajini ulanı Nazir (onu familyası Mahammathajiyew dep yürülgen) Tarğudan özünü ata yurtu Dörgelige barğan zamanda awrup geçingen. Onu sıntaşında görsetilgen tarx — hijrat bulan 1353-nçü yıl. Nazirni qızardaşı Napisat bizge xabarlağanğa göre, ol oraza ay bitip, artındağı gün ölgen. Demek, Nazir 1935-nçi yılnı 7-nçi yanwarında, cumagün, gerti dünyağa göçgen. Allah rahmat etsin! Onu sıylı cennetlege Allah tüzlesin! Dörgelini qaburlarında Nazir apendi özünden üç yıl alda ölgen anası Patimatnı (Batanı) qaburunu qırıyında, ekisi de yan-yanaşa gömülgen.
Nazir özünü köbüsü halda dinni temalarına bağışlanğan asarların, o zamanğı dağıstanlı alimler yaratağan aslu tilde — arapça yazğanın üstde esgerdik. Onu atı da, yazğanları da az adamlanı, arabist alimleni arasında belgili küyünde qalıp tura. Tek haligi dewürde, bizde orus wa ana tilleni ahamyatı artğan. Oğar göre de, Nazirni asarların arapçadan qumuq wa orus tillege tarjumalap, kitaplar etip basmadan çığarıp haligi oxuwçulağa, dinahlülege wa ilmu qulluqçulağa olanı geng küyde belgili etse, Dağıstannı ilmusunu tarixin axtarıwda bek layıqlı qoşum bolar edi. Dörgelili Nazirni ilmu warisligini, yaratıwçuluğunu üstünden şo küyde mekenli işler yürülse, muna şo zamanda, alimni özünü maşğurluğuna halige yerli yol salınğan darajası, xalqnı arasında geng küydegi maşğurluğu, belgililigi dağıdan-dağı artıp, oğar tiyişli küyde ör bağa berilejek.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş/Wremena", 28 yanwarä 2011g.