Xadir geçe
Qumuqlar Xadir-geçe bola dep inana. Eger Xadir-geçe tuwğanda kim üç zatnı tilese, şo üç de zat şossahat bola dep inana. Tek Xadir-geçe tuwğannı bilme tınç bolmağan. Onu, köbüsü, özenge qarap bilme bola bolğan, nege tügül, onu suwu birazğa toqtap qala bolğan, deyler. Şonu uçun da Xadir-geçe tuwğannı tirmençiler köp bile bolğan — bayağı, tirmen toqtap qala çı.
Ondan qayrı da, qumuqlarda bulay inanıw bolğan: eger kimni başı ullu busa, şo adam haqıllı bola.
Bir keren bir qatın tirmen tartıp turağanda, tirmentaşlar birden toqtap qalalar.
- Xadir-geçe tuwdu, xudayıma ne tileyim eken?! — dep, qatın alğasap oylaşma başlay. Bu qatınnı busa bir giççi yaşı bolğan. Ol haqıllı bolsun dep, barı da xalqdan haqıllı bolsun dep, anası:
- Yaşımnı başı ullu bolsun! — dep, tiley.
Şonu aytıp bitgendoq, yaşnı başı tirmentaş çaqı bolup qalğan, dey. Onu görgen qatın, bek qorqup:
- Huya, huya, giççi bolsun, giççi bolsun! — dep tiley.
- Yaşnı başı şossahat yımırtqa çaqı bolup qala. Munu görgende busa, qatın dağıdan — dağı bek qorqup:
- Huya, aldağı küyünde bolsun! — dep, yalbarıp yibere. Yaşnı başı da aldağı küyünde bolup qala. Şolayına şo qatın Xadir-geçeni puçuna yibergen, deyler.
"Sen qalğan ediñ qul dep aytmağan!"
Bir yarlı gişi bolğan. Ol özü de qullardan bolğan. O gişini adamları da atın aytma da aytmay, "hey, qul" dep ayta bolğan l ar.
Ol qul yalğa barıp, buday ora bolğan. Bek suwsap da bolup, tamağına yetginçe suwğa tolğan käjinni eki de qolu bulan suw içmege örge getere. Käjinni nazik tamağından tolqun-tolqun bolup gelegen suw, "qul-qul" dep, tawuş ete. Eki de qolu bulan tutğan küyünde käjinni yerge urup, para-para etip yibergen: "Hey, hali sen qalğan ediñ mağa qul dep aytmağan, sen aytmasañ, bilmeymedim men qul ekenimni! Ömürübüz qulçuluq, yalçılıq bulan yalına turup getip bara!" — dep.
"Ozoqda, ögüz pırapal!..."
Şamil zamanda paçanı asgerleri Endireyden ötüp, Bırtınanı ör yağına çığıp, qala tikgen zamanda, endireyleni wa başğa yurtlanı güç bulan bremenge çığartıp, özleni sursatın Bırtına qalağa taşıta bolğanlar. Şolay bir gezik unlar wa başğa zatlar yüklep, endireyler bremenge barağanda Bırtına tawğa örlenip barağanda tawdan bir taş dögerep gelip, birewnü ögüzün öltürüp qoya. Bir ofiser ögüznü üstüne barıp:
- Ay-ay, ögüz propal, ögüz propal! — degen.
Eki ögüzünü birinden ayrılıp, qanına qaralıp turağan ögüznü yessi ofiserge açuwlanıp, şulay aytğan:
- Ögüz pırapal, ögüz pırapal! Qayda biyik taw bar — siz barıp sadis, biz — muka taşı, ozoqda, ögüz pırapal bolur, şo taş seni başıña tiyip, sen pırapal bolğan bolğay ediñ! — dep.
Muzayırnı qoyanları
Muzayır dögen birew bir keren:
- Tünegün men ağaçlıqdan getip barağanda bir ülkünü tübünde yüz qoyan gördüm, — dey.
- Ya, bolmas! — dey yoldaşı.
- Yüz bolmasa da, elliy çi bar edi!
- Qoysana, Muzayır! Bir ülkünü tübünde elliy qoyan cıyılıp, qayda görgensen?!
- Elliy bolmasa da, on çu bar edi! Germe çi gördüm, — dep, Muzayır xır tutup erişe.
- Ya, on qoyan bir ülkünü tübünde nete? Ağaçlıqda olağa dağı yer azmı?
- Wollah, gördüm! Tek, kim bile, on çu bolmağan busa da — sanap bolmadım — neçik de, beş çi bar edi!
- Beş de bolmağan.
- Ya, neçik bolmay? Men özüm gördüm çü olanı... biri-sin...
- Tamaşa birisin de görgen busañ.
- Allahaqına, ülkünü tübünde bir şatur-şuturlar çı bar edi!
Allah ne etsin awup barağan arbağa?
Molla Nasrutdin arbasına yaxşı küyde biçen de yüklep barağanda, aldında bir yaman tatawul yoluğa. Dögerçikler şonda tüşmekde, arba, bir yaqğa mayşap, awma qaray. Şo zaman Nasrutdin:
- Ya, Allah, Allah! — dep yalbarıp yibere. Arba da neçik de awmay tatawuldan çığa. Paraxat da bolup, Molla:
- Ya, Allah ne etsin awup barağan arbağa?! — dep tamaşalıq ete.
Şonu aytıp bitmekde, tüppe-tüz yerde onu arbası awup qala.
- Ay seni de, neçe de masxaranı bilmeygen zatsan! — degen Molla Nasrutdin Allahğa.
Sañırawnu xabarı
Bir sañıraw arba bulan satmağa soğan alıp bara bolğan. Bir atlı yetişip, salam bere. Sañıraw soğannı soray dep esine gelip:
- Bek tiziw soğan, har birisi şulay-şulay! — dep, ullu etip, qolların görsete. Atlı:
- Yaxari, soğannı soramayman, salam berdim, — dey. Sañıraw qaydan aldıñ dep ayta dep:
- Yaxari, xalq ete dep, men de etgen edim, yurtdan alğan edim, — dey. Atlı:
- Ya, üyüñ buzulğur, soğannı qoy, salam berdim! — dey. Sañıraw zaral etmes dep ayta dep:
- Zaralın-xayırın bazar bildirir, — dey. Atlı:
- Bazardan saw qaytmağır! — dep, getip qala. Sañıraw xayırın görgün dep ayta dep esine gelip:
- Köp Allah razi bolsun, köp sawbol, yaxşı yolğa bar! — dey.
Başlılını qarğışı
Bir başlılı Terkemege qonaq barğan. Qonaqnı qatını qalın dügü şorpa etip, bular olturup, aşay bolğan.
İssi, qalın şorpa awzun bişirip, başlılı gözlerin üynü örüne tiklendirgen. Terkemeli qonaq üylerine qaray dep esine gelip:
- Tana berip tikdirgen edim, — degen.
- Ya Allah, ögüz berip buzdurğun, awzumnu bişirdi şorpañ! — degen başlılı astaraq.
Tana busa da qayırmas
Bir gişi bazardan tana alıp gelegende, qarşılaşıp qalıp, xonşusu:
- Pelençe, qaydan gelesen? — dep soray. Ol da:
- Yaşlağa süt bolsun dep, bazardan şunu alıp gelemen, — dey. Xonşusu, tamaşa bolup:
- Ya, bu çu tana, — dey. Ol gişi:
- Tana busa da qayırmas, yaşlağa süt busa, — dey.
Xayır söylemes
Kim ne zat aytsa da, şonu ters yağına tartıp, zaralğa yorap söylegen bir gişi bolğan. Şolay xasiyatı bar sayalı yurtluları oğar "Xayırsöylemes" dep at tağıp qoyğan bolğan.
Bir gezik xonşusu: "Şunu ne etip de, awzun xayırğa açdırmay qoymasman", — dep oylaşıp, barıp:
- Eger sen bir sama da paydağa söyleseñ, sağa bir qap buday çaçaman, — degen. Şossahat ol:
- Çaçma çı çaçar ediñ, çıqmay qalsa neterbiz? — degen.