Slowa, wıdelennıye krasnım swetom, imeüt wsplıwayuşuyu podskazku s perewodom na russkiy yazık
İmkanlıqlanı qoldan çığarma tüşmey
Maysan – tabiatnı beşiginde yuxuğa qaytğan can-canıwarlanı, quşlanı, ösümlükleni, demek, Yer yüzündegi barı da canlı maxluqnu tirilip yañı tüşümleni, naslulanı hayın etegen qıstawullu wa cawaplı waqtisi.
Yazbaşda zamannı har minutu ayawlu... Aytmağa süyegenim, zamansız zamanda o zat yetişmey, bu zat yoq dep, hawa qurğaq geldi dep küstünmes uçun, çolalı günlerde çolaq bolma yaramay. Şonu uçun aldanoq, öz zamanında bar imkanlıqlardan paydalanıp, ullu bolsun – giççi bolsun degenley, suw hawuzlarda awlaqlanı, ösümlükleni suğarmaq wa şolay da haywan-malğa içirmek murat bulan qollanağan suwlanı tamıçılatıp cıyıp hazirlik görmege taklif etile.
Belgili bolğanı yimik, bu yıl bizin respublikabızda suwlanı tutumlu xarjlamaq uçun «Taza suw» degen xas respublika programmanı içinde belgilengen talaplanı yaşawğa çığarmaq uçun işleni boljalların yırmaylı, bir muratğa boysınıp, ördegi qurumlardan paçalıq kömekni talap etmege gerek bola. Nege tügül, yatğan taşnı tübünden suw aqmay.
Kürçü salına
Maysan — bizin respublikabızda geng küyde yazlıqlanı çaçıw wa köp yıllıq ösümlükleni — yüzüm borlanı wa yemiş terekleni ornatıw işler yürülegen waqti.
Belgili bolğanı yimik, bizin respublikabıznı awlaqlarında wa baw-baxçalarında yılda bir million tonğa yuwuq awlaq niʼmatlanı tüşümleri qaytarıla. Şonu bulan dazulanmaylı, gelejekde olanı qadarın dağı da artdırmağa wa san yanın kamilleşdiriwge ayrıça tergewnü baqdırma umut etile.
Amma hali aldağı sovet dewürde yimik tügül. Haligi bazar aralıqlar ömür süregen zamanda haywançılıqda cınslaşdırıw wa ösümlükçülükde saylamlı urluqlanı bolduruw işlerde sabançılağa-awlaqçılağa, bawçulağa wa şolay da haywan-mal ösdüregenlege, quşçuluq bulan maşğul bolağan taypalağa köp zat yetişmey. Şo sayalı da zamannı wa xarjların asuwlu qollamaq muratda olağa birigip haqlaşıp-hallaşıp degenley, iş görüw paydalı bolur.
Giççi topuraq payların işletegenler uçun olanı barısına da mol tüşümler ösdürmege, topuraqğa qulluq etmege imkanlıqlar bir yimik tügül. Giççi yerge özüñ uşatağan barı da zatnı ornatma, çaçma bajarılmay.
Şonu hisapğa alıp, bir yimik tabii şartlar bar yerlerde kärtop, qapusta yada busa pamidor bulan xıyar çaçıp ösdürülegen yerlerde toplanğan sınawnu geng küyde paydalandırma, yayma tarıq. Aldağı yıllarda yimik «Tüşüm», «Saylamlı urluqlanı xaznası», «Bereketli xasiler» degen wa şolay özge türlü camyat birleşiwleni yañıdan yaşawğa qaytarıwnu hayı etilse, tas etiwlege yol berilmes.
Demek, birleşip iş görüw topuraqçılıq bulan maşğul bolağanlağa yeñillikler tuwdura, oñaylı wa xayırlı yollanı, qaydalanı tañlama imkanlıqlanı artdıra. Yañı tüşümge kürçü salınağan waqtide, qaytarıwnu günlerinde, şonu hisapğa alıp iş göregenler hökünmes.
Haligi qıyınlı dewürde topuraqda işlemege süyegenlege har türlü çinownikleni, maya salıwçulanı yanından çetimlikler etilinegeni yürekni razi qaldırmay. Şondan xantaw qalmaylı, topuraq paylanı yesileri birigip iş görse, özleni talapların wa ixtiyarların yaşawğa çığarma, sudlarda utma rahat bolajağın da birew de inkär etmege bolmay.
İşleni lap da qıstawullu waqtisi
Bawlarda, yüzümlüklerde, awlaqlarda daçaçılağa, topuraq payların işletiw bulan maşğul bolağan özge taypalağa maysan aynı içinde etek çalıp, bel bügüp harakat etmege tüşe.
İşleni lap da qıstawullu waqtisi. Baw-baxçalardağı xasileni, ösümlükleni tergep çıqğan soñ, butaw wa ornatıw-çaçıw işleni tamamlap, barı da agrotexnika qulluqların öz boljallarında san yanı bulan ötgermege taklif etile.
Belgili bolğanı yimik, hawağa issilik gelip, gözel wa quwançlı yazbaşnı günlerinde günnü şawlaları topuraqnı isitmege başlayğanda, zarallı awruwlar wa zyanlı canlar, çöp ösümlükler quturup gete. Şonu aldın almaq uçun, öz zamanında darman uruw işleni ötgermese bajarılmay.
Aldağı yıllar bulan teñleşdirgende bu yılnı qışında qattı suwuqlar köp bolmadı. Şo zarallı canlanı wa awruwlanı köp boluwuna tuwradan-tuwra boluşluq ete. Şonu hisapğa alıp, güzlükler çaçılğan yerlerde, yemiş bawlarda terekleni gemiriwçü canlardan qorumaq muratda alğasawlu küyde çaralar görmese bajarılmay.
Şonu hisapğa alıp, bu yıl mart ayda DR-ni Prezidentini taklifine göre Dağıstannı yurt xozäystwo wa sursat ministerligini yanında xas komissiya qurulğan. Şoğar da Dağıstannı yurt xozäystwo ministrini zamestiteli, ekonomika ilmulanı doktoru Şarip Şaripow başçılıq ete. Alğa salınğan borçlanı kütmege qıyınlıqlar tuwuluna busa, ozoqda, topuraqçılarıbızğa daim öz qazanında qaynap-injip turmay, bawçular, sabançılar esgerilgen ministerlikni saytından taba onu bulan baylawluq tutsa, zaral, tas etiwler aldağı yıllarda yimik köp bolmas.
Terekleni awruwlardan saqlayğan, olağa güç beregen har türlü darmanlar qollanağanı haqda belgili. Şolanı arasından ayırıp aytsam, zaralsız bolağan preparatlanı qollama taklif etile.
Qaysıların? Misal uçun aytğanda, «Sirkon» yada busa «İmmunositofit» wa şolay başğaları. Birinçisi 5 litr suwğa 1 millilitr qoşulup oñarıla. Ekinçisi 3 litr suwğa 0,6 gram qoşulup hazirlene.
Esgilengen-qartayğan, yaralı terekleni wa borlalanı, yemiş bölekleni yañırtabız-yaşğartabız dep zamanığıznı, xarjığıznı zaya etmege süymey busağız, şolanı tamurundan çığarıp alıp taydırıp, yañıların ornatsağız paydalı bolajaq.
Yazbaşğı awlaq işleni ötgeregen qıstawullu günlerde sawluğuğuzğa zaral bolmasın uçun, qoruw alatlardan paydalanma qast etigiz.
Tüzlük boyda, ayroqda Kaspiysk wa Mahaçqala şaharlarda yaşayğan daçalanı yesileri köp yıllıq wa bir yıllıq ösümlükleni syaladan qoruma bolmaybız dep köp känt ete.
Şonu uçun terekleni bürleri yapıraq wa çeçek açğınça zarallı canlağa qarşı qollanağan darmanlar bulan işletmege taklif etile.
Paydalı nasihatlar
Bu maqalada yañı başlayğan daçaçılar, baxçaçılar uçun qıymatlı wa ahamyatlı nasihatlar berebiz. Bizin muradıbız baw-baxça uçun qollanağan uçastka yesilerine, ayroqda yañı başlayğanlağa paydalı taklifler, nasihatlar bulan olanı zahmatın tınçlaşdırmaq.
Birinçiley, ösümlükleni köp türlülerin ösdürme qast etigiz. Köp türlü ösümlükleni ösdürüwü bulan aylana yaqnı, tabiatnı baylıqların qollap, yılnı har waqtisinde bay wa türlü tüşüm almağa bolarsız. Sizin ahlügüzde dört-beş adam bar busa har adam başına 100 kilo yemişni boldurmaq uçun 4-6 sotka ayırığız. Munda azından 12-15 alma wa harmut terekler ornatma bola. Terekleni ullu wa orta bolup ösegenlerin aralaşıp ornatmağa gerek. Şo maydanda 10-12 türlü qumlu yemişli terekleni de ornatmağa yaray. Ullu terekleni araları bulan yemiş beregen ülkü terekleni de ellisi sıyajaq.
Terekleni ornatağanda tüz sıdıra etebiz dep qastqılmağız. Ozoqda, ariw görüne, tek olanı ösüwüne, gelimine paydalı tügül. Terekleni ösegen küyüne, butaqlarına göre bir-birine zaral etmeygen küyde ornatmaqnı hayın etigiz.
Yaş alma terekleni, aüwyüzüm ülküleni arası bulan salığız. Yemiş terekleni yağaları bulan yemiş ülküler ornatsağız az zamannı içinde zarallı canlar, awruwlar az bolğannı es etejeksiz. Sizge busa qol bulan çöpleni yulqup taydırmağa qıyın bolmajaq. Alda promışlennıy bawçuluqda terekleni tübündegi topuraqnı yerli qıy küylewüçler bulan küyley edi. Şolay etmey, terekleni arası bulan burçaq, noxut wa balı bar ösümlükleni gömügüz. Alma, harmut terekleni tüplerine salat yapıraqlanı, redisni, yaşıl soğannı wa iyisli xaltalanı qorqmay çaçığız. Ciye terekleni tübünde busa petruşka wa salat çaçmağa tiyişli.
Alma terekni yemişin yaxşı bişginçe yulqmağa alğasamağız. Ondan çığağan etilen yuwuqda yerleşgen terekleni yemişlerine çalt bişmege boluşluq ete. Baxçada xasilerde sıdıra etip yılnı başğa waqtilerinde bişegen teren wa say tamurları bulanğı har türlü ösümlükleni çaçığız. Qızıl çüwünnürnü çita ösegen xasini boyu bulan çaçmağa bağıylı.
Geç bişegen owoşlanı sıdıralarını arasına ciyelek, samursaq, petruşka wa xansoççam gömügüz. Şo ösümlükler xasiden alağan tüşümnü artdırağandan qayrı, aslu ösümlükleni awruwlardan, zarallı canlardan qorujaq. Ağaçjiyelekni qırıyında qabaqnı wa xıyarnı çaçığız.
Xıyarnı tez bişegen wa güzde geç bişegen curaları wa qızıl çitanı dımlı wa quru urluqların birçe gömügüz. Ösümlükleni türlü curaların çaçıp, sınaw toplağız wa onu hasillerin yazıp yürütügüz. Türlü curalanı qollayğanlıqnı natijası yıldan, topuraqdan, çaçıw şartlardan hasil bola. Tez bişegen ösümlükleni (redis, salat, kressalat, oççam wa başğaları) qollanmağan topuraqğa çaça busağız şo uçastkada ekinçiley tüşüm almağa bolasız (pamidor, güzlük xıyar).
Kartopnu alma, sari yabuşğan terekleni aralarına gömmegiz. Sari yabuşğan, şolay da qarabadirjannı, pamidornu «süymey». Soñ da alma terekni yuwuğunda qoz terekni ornatmağız. Qoz terekden çığağan ximya element kolitni yemiş terekleni qurutarday köp zaralı bar. Har türlü curalı ösümlükleni birçe ösdüre turup, sınaw almağa yaray.
Topuraqnı çöbün alıwnu da tüz küyde yürütme gerek. Çöp ösümlükleni urluğu topuraqğa yayılğınça toqtamağız. Topuraqnı yañı alınğan qıy bulan küyleme yaxşı tügül. Yetti ayğa yuwuq saqlanğan qıynı qoşup etilgen küylewüçleni qollamaq paydalı. Şo waqtini içinde qıydağı çöp otlanı urluqları wa awruwlar güçün tas ete.
Örde de esgerilgen küyde, bawuğuzğa xansoççam, dögerek oççam, kressalat, xırın, selderey, fenxel çaçsağız baljibinler wa urluqlaşdırıwnu kütegen uwaq can-canıwarlar uçmağa muştarlı bolajaq. Olar alma terekni yemişin qırağan göbelekleni yoq ete. Zarallı göbelekler uçağan waqtide yemiş terekleni wa ülküleni butaqlarına suwalçan otnu wa yuwuşannı qısımların baylama yaray. Terekleni arasında yuwuşannı, suwalçan otnu wa kenniraşnı ülkülerin qoysa paydalı bolur.
Har zaman ösümlükleni yerin alışdırmay bir yerde ösdürüp qoysağız topuraq aciz bola. Ösümlüklege zarallı awruwlar yuqmağa başlay. Şo sayalı ösümlükleni yerin alışdırma gerek.
Baw-baxçalarığıznı topurağın har yıl küyleme qast etigiz. Bawçuluqda wa baxçalıqda biz bergen nasihatlağa, takliflege ahamyat berip göz alğa tutsağız, sizge har yıl bay tüşüm almağa tınç bolajaq.
Barı da bawçulağa wa baxçaçılağa üstünlükler, bay tüşümler wa oñaylıqlar yoramağa süyemen.
M. Bahawutdinow, yurt xozäystwo ilmulanı kandidatı.
Soraw — cawap
Soraw: Mahaçqalanı temirqazıq wa qıbla boyundağı daçalarda, topuraq paylarında baw ciyelekni ösdürme muştarlılar az qarşılaşmay. Şonu çaçıp ösdürmek uçun neçik qulluq etmege tüşe wa qaysı curaları yerli şartlarda yaxşı tüşüm berejek?
C. Basirow, Mahaçqala şahar.
Cawap: Qır ciyelekni curaları bizin respublikabıznı qıbla boyundağı tawtüp boylardağı awlaqlarda, ağaçlıqlanı, ormanlıqlanı içinde köp qarşılaşa. Özünü tatıwu da baw ciyeleknikinden ese ayrıça tatli.
Qır ciyelek bolsun, baw ciyelek bolsun, onu qaysı da tatli, tatıwlu wa adamlanı sawluğu uçun paydalı awlaq niʼmat hisapda tanıwlu. Şo sayalı da artdağı yıllarda bizin respublikabızda yaz waqtilerde onu har türlü curaları bazarlarda wa tükenlerde satıwda köp bolağanı his etile.
Ozoqda, baw ciyelekni ösdürmek uçun köp qıyın tökmege gerek bola. Birinçi talap, ciyelek issilikge iriya bolup açılağan-ösegen ösümlük hisapda belgili. O sayalı bolma da yaray, Latin Amerikanı Wenesuela paçalığında baw ciyelekni har türü curaları 2 miñ biyiklikdegi taw eteklerde de ösdürüle wa etilingen qulluğuna göre mol tüşümler de bere. Bizin respublikabıznı taw şartlarında busa ciyelekni şolay biyiklikde çaçıp ösdürüp tüşüm alma bajarılmay. Nege desegiz, çaq ertenler wa axşamlar suwuq bola.
Ekinçiley, baw ciyelekni, çaqda-çaqda suğarıp, xasilerdegi dımlığın tas bolmasın uçun hayın etmege gerek bola. Belgili bolğanı yimik, bizin respublikabıznı tüzlük boyundağı qayır-saz qatış topuraqlarında yeller köp bolağan boylarda dımlıqnı saqlama çetim bola. Muna şo sayalı da, baw ciyelekni de kartopnu yimik çaçıp, ayrı-ayrı tüpler, sıdıralar etip ösdürme taklif etile. Çaqda-çaqda kaza ura turmaylı, tüplerine wa sıdıra aralarına biçen yada busa salam yayıp, nede busa plönkalar töşep ösdürsegiz, tarıqsız çöp otlar ösmejek wa tez uçup getmeyli, uzaq zamanğa dımlığı da saqlanajaq, yemişleri bişgende yerge tiyip zarallanmajağı da sizin uçun paydalı.
Soñ da, awruwlardan saqlamaq uçun bordos qoşuşnu suw bulan oñarıp, baw ciyelekni üstüne tüyür tutğunça alda çaçma taklif etile. Qomursğalağa wa yılawuq xurtlağa qarşı xas darmanlar bulan işletme taklif etile.
Güzde tüşümü qaytarılıp bitgen waqtide ciyelekni xıtanların, yapıraqların qoymaylı, tübüne tiydirip, qırqıp taydırma tarıq bola.
Men bizin bawçularıbızğa wa awlaqçılarıbızğa baw ciyelekni ullu bolağan «marşal», «zefir», köp bolağan «redgontlint» wa yazbaşdan tutup birinçi qar yawğunça tüşüm berip turağan «orles» degen curaların ösdürme taklif eter edim.
Sorawğa cawapnı hazirlegen Q. Qarayew.
«Yoldaş», 27-04-2012, 08-03-2013