Güz geldi. Baw-baxçalarda, aylana yaqdağı ağaçlıqlardağı orman terekler yapırağı tögülüp ayaq tübüñde lansıllay wa sihrulu hisleni uyata.
Daçalarda, baw-baxçalarda, qır ormanlarda yer-yerde terekleni butaqlarında bişgen ögüzyemiş, yabuşğan, itburun günnü şawlalarına bölenip naynay ete, suqlandıra...
Duw awlaqlarda qır canlanı, quşlanı tawuşları qulaqğa az çalınağan bolğan. Olar da adamlar yimik gelegen qışnı aldında tas etiwlersiz çıqmaq uçun hazirlik görüw bulan maşğul bola.
Amma aylana yaqnı çuwluq qurşağan dep bawçulağa, daçaçılağa bugünlerde paraxat turmağa tüşmey. Çaqnı oñaylı şartlarından paydalanıp, har sahatnı asuwlu küyde qollama qast etigiz.
Nege tügül de, gelegen yılnı tüşümüne kürçü bugünlerden tutup salına...
Darman çaçıla, aqçabıla
Noyabr ayda, yapıraq tögülegen waqtide, eger de oktäbr ayda çola bolmağan busa, dağı geçge qoymaylı, bawlarda, daçalarda darman uruw işleni başlama taklif etile.
Aynı başında yemiş terekleni wa ülküleni adatlı halda mineral küylewüçleni suw bulan siñdirip çaymağa gerek.
Misal uçun aytğanda, karbamid (moçewina) 10 litr suwğa 700 gram qoşulup hazirlene.
Eger de qoluğuznu tübünde mineral küylewüçlerigiz yoq busa, ozoqda, 10 litr suwğa 1 kilo tuz qoşup çaçma da yaray.
Darman suwnu qızğanmaylı, terekleni başındağı butaqlarından başlap tübüne yerli çaçma tarıq. Nege tügül, syalanı (tlä) urluğu terekleni başlarına wa butaqlarında qurup qalğan yapıraqlarına salına. Özge zarallı canlar da uyalarında aslu halda terekleni yarılğan qabuqlarını yada busa butaqlarını arasında qışlawğa sıyına. Başğa tügül, zarallı canlar terekleni tübündegi yapıraqlanı arasında da qışlawun ötgermege bola. O sayalı da darman suw bulan terekleni tübüne tögülgen yapıraqlağa da çaymaq paydalı bolur.
Artdağı yıllarda baw-baxçalarda özge türlü zarallı canlar yimik, telijibin de köp bolğan. O aslu halda yüzüm salqınlanı zarallandıra. Aytmağa süyegenim, olar da noyabr ayda tolu küyde qışlawğa gete. Şonu uçun baw-baxçalarda olanı sıyınağan yerlerin aldanoq hızarlap, ağulu darman bulan işletmege tüşe.
Darman noyabr aynı başında ne sayalı etile? Nege tügül, şo waqtide zarallı canlar yapıraqlanı tübüne yada busa topuraqnı içine tolu küyde yaşınıp bitmeygeni sayalı. Noyabr ayda tereklege aqçabılağanı haqda da esigizge salabız.
Yayda busa darmanlanı şo yoruqda qollama taklif etilinmey, yazbaşnı başlarında yaray. Nege tügül, issi zamanda olay darmanlar terekleni yapıraqların, qabuğun güydürüp zarallandırma imkanlı.
Zamansız zamanda yada busa ölçewleri hatdan ozdurulup artıq darajada etilingen darmanlanı natijasında yemişleni üstünde har türlü damğalar, «süyeller» amalğa gelme bolağanı haqda da unutma tüşmey.
Bir-bir ağulu darmanlanı adamlar yaşayğan yerlege yuwuqdağı bawlarda wa daçalarda qollama taklif etilmey.
Misal uçun aytğanda, «Nitrafenni» wa şolay başğa taypaları adamlar yaşayğan yerden 300-400 metr arekde qollana.
Qazıw
Noyabr aydan başlap bir-bir geziklerde har türlü boylarda bawçular wa daçaçılar yemiş terekleni tübün qazma başlay. Qazma tarıqmı wa ne uçun qazıla?
Sınaw taşdırağan küyde, qazılğan yerde suw topuraqnı tübüne yaxşı gete. Soñ da, buzlağan soñ topuraqnı tübünde qışlawğa sıyınğan zarallı canlar dağıtıla. Üstewüne, tüpleri qazılsa, ozoqda, terekleni tamurlarına tınış alma rahat bola.
Yazbaşda qazılıp, tübü yerli küylewüçler bulan paydalandırılğan boş topuraqlanı aslu halda güzde qazmay qoyma da yaray. Ozoqda, şo işni har türlü boylarda çaqnı halına qarap, öztöreçe küyde ötgermege de gerek bola.
Demek, hawası bek suwuq bolağan yerlerde terek tüpleni yazbaşda qazıp qoyma da yarajaq.
Yüz suğarma, güz suğar
Tüzün aytğanda, bu yılnı içinde bizin respublikabıznı har türlü boylarında, tawlarda, tawtüpde wa şolay da, tüzlükdegi awlaqlarda yawunlar az bolmadı.
Yawunlar bolğan dep güzlük suğarıwdan da xantaw qalma yaramay. Yüz suğarma, güz suğar dep nehaq aytılmağan.
Yılnı şu waqtisinde tüşümü qaytarılıp bitgen, yapırağı tögülgen waqtisinde terekleni tamurları azıqğa wa suwğa ayra da bek amraq bolağanı haqda unutma tüşmey.
Yaznı axırında wa güznü başlarında yawunlar az bolğan busa, suğarmay qoymaq ullu yañılış. Nege desegiz, suwu yetişmegen terekleni butaqları wa tübündegi tamurları qahrulu suwuqlardan zarallanıp qurup qalma bola. Yemiş terekleni tüşümge kömek etegen tamurları da, belgili bolğan küyde, aslu halda üstünde bola.
Noyabr ayda terekler ornatıw başlana.
Küylewüç
Çiy yada qıy bolğan poluqnu noyabr ayda terekleni tübüne tökme yaraymı?
Belgili bolğanı yimik, çiy wa qıy bolğan poluqnu terekleni suwu yürüygeni toqtalmay turup tökmege taklif etilmey. Nege tügül, tübü azıqlandırılğan terekler quturup, qışnı aldında da ösüp getmege bola.
Azıqlandırağanda alğasawluqğa yol bermeyli, topuraqnı üst qatlawundağı tamurların zarallandırmay iş görmege qast etigiz.
Güzde terekleni tamurların güçlendirmek uçuç berilegen azot wa fosfor küylewüçleni qollama taklif etilmey, «poyezd getgen».
Şo küylewüçleni yaynı axırlarında bermege gerek. Şonu ornuna noyabr ayda AYA degen mineral küylewüçnü tökmege tüşe. Hawanı issiligi 8 gradusdan tüpge tüşmey turup, şo mineral küylewüç topuraqğa siñmey.
Demek, güzgü wa yazbaşğı yawunlanı suwları onu ağızdırıp alıp getejek dep yañılış bolmağız.
Yapıraqlanı yallatma tarıqmı?
Sınawu yetişmeygen geziklerde bir-bir bawçular wa daçaçılar terekleni tübüne tögülgen yapıraqların cıyıp yallata.
Hasili, yapıraqlardan zarallı canlar, awruwlar yayılajaq degen sebepler bulan ete. Biz üstde esgergen küyde, terekleni tüplerin mineral küylewüçler qatış suw bulan işletgen soñ cıyıp yallatma tarıq da bolmay. Nege? Nege tügül de, yapıraqlanı bir-eki aynı qayış (qızıl) xurtlar özler de qıyğa döndürejek.
Soñ da, ormanlarda wa ağaçlıqlarda terekleni tüplerindegi yapıraqları taydırılmay-yallatılmay yuğunçlu qara qatlawu amalğa gelegeni haqda unutma tüşmey.
Butaw işler başlana
Belgili bolğanı yimik, noyabr ayda bizin respublikabıznı tawtüp wa tüzlük boyundağı rayonlarda butaw işler başlana.
Tüzü, yemişi geç bişegen curalı terekleni wa bölekleni butamay yazbaşğa qoysa qolay bolur. Tüşümü erte wa orta çaqda bişegen terekler wa ülküler butala.
Yüzüm borla da tergelip, erte, orta wa geç bişegen curalarına göre gezigi bulan butala.
Çeçekler
Güzde köp yıllıq tamurlu çeçekleni üstündegi quruğan butaqların, xıtanların butap taydıra. Roza gülleni de butağan soñ, darman suw bulan işletip, özge köp yıllıq çeçekleni yimik güçlü suwuqlardan saqlamaq uçun üstün begete.
İssi yerlerde ösegen nar, injir, xurma terekleni başğa curaları da suwuqlardan qorqağanı haqda unutma tüşmey.
Gemiriwçü canlardan saq boluğuz
Gemiriwçü canlar yemiş terekleni qabuğun zarallandırmasın uçun, qara kağızığız yoq busa, plastik şişalanı tübün wa başın taydırır, bir qaburğasın yarıp terekleni tübüne yabuşdurup baylama tarıq.
Şo waqtide awlaqdağı çıçqan taypa gemiriwçü canlar adamlar yaşayğan üylege, ambarlağa yol salmağa muştarlı bola. Şonu hisapğa alıp, «Ştorm», «Klerat», «Geldan» wa özge türlü darmanlanı qollama unutmağız.
Çıçqanlar anisni iyisinden qaçağanı haqda bilmek de paydalı. Şonu urluqları üstüne yabuşağan geziklerde olar titirey wa üyge dağı qaytıp gelmey.
Awtor bu sahifanı hazirleygende öz sınawundan wa internet maʼlumatlardan paydalanğan.
«Yoldaş» 25.10.2013