Dünyanı aybatlıq qutğarar dep bek durus aytılğan. Men çeberlik qaydada yaralğan asarlanı haqında pikirleşemen. Şo aybatlıqnı yazıwçular, şairler, skulptorlar, xudojnikler, artistler wa çeber asarlar yaratağan özge adamlar yasay. Soñ da, öçlük, dawlar, qan tögüwler ölümge, yasğa, qayğığa elte.
Aybatlıq busa — yazbaş, yaşlıq.
Yazbaşnı birinçi ayında Qarabudağgent rayonnu Qaqaşura yurtunda tuwğan Nabiülla Abdullayewiç Bammatow — şolay asillik yaratağan xudojnik. Şo yolda ol xıylı üstünlüklege yetişgen, qarawçulanı barakallasın qazanğan.
N.Bammatow DR-ni at qazanğan xudojnigi, SSSR-ni wa RF-ni Xudojniklerini soyuzunu, SSSR-ni teatr çalışıwçularını Bütünrossiya camyatını çleni. Onu köp sanawdağı monumentalnıy, ciwopis, grafika asarları Rossiyanı, İzrailni, Türkiyanı, Dağıstannı öz ençili wa korporatiw kolleksiyalarında saqlana.
Men Nabiülla Bammatow bulan tezden berli tığıs küyde ağalıq aralıqlar yürütemen. Şolay aralıqnı ol köp adamlar bulan da yürüte. Ayroqda ata yurtum Töben Qazanışda onu şolay yuwuq adamları köp. Suratlanı bir wıstawkasından soñ bir curnalist «Qazanışlı xudojnik Bammatow» dep yazğan edi.
Gertiley de, Nabiülla Bammatow çeber asarlar yaratağandan qayrı da, adamlıq, qurdaşlıq yandan da ajayıp issi, nazik hisli, haq, ilyaqlı ulan. Ozoqda, şolay asil qılıqlı adam bolmağan edi busa, Bammatow çeberlik yandan asil wa pahmulu asarlar yaratıp bolmas edi.
Çeber asarlanı yaratğan wa yaratağan pahmulu adamlanı haqında Nabiüllanı da, meni de arabızda çaqda-çaqda haylı hasiret küydegi laqırıbız bola.
- Nabiülla,- deymen şolay laqırıbıznı waqtisinde, — xudojnikni kasbusun tañlamağa seni ne zat borçlu etdi? — dep soradım.
- Tabiat, — dep cawaplandı ol öztöreçe, hamanday yılı wa açıq irjayıw bulan. — Dür-dür, tabiat borçlu etdi. Haq yürekden aytaman, özge yaratıwçu wa pahmulu adamlanı iş, yaşaw sınawundan da bilemen, tuwmadan, yani, tabiat bergen pahmu bolmasa, men oylaşağan küyde, mekenli wa bajarıwlu küyde bir kasbuğa da yes bolmağa bajarılmay.
Bugün tabiatnı talapların añlamay yada sansımay yanaşağan, barı da zatnı aqçağa aylandırıp ölçeygen, demek, pahmulu adamlar az bola barağanına hay aman dep talçıqmay bolmayman...
Nabiülla bir yerge oylu küyde tiklenip bir mühlet sözsüz oylaşa. Baliki, şo mühletde ol xudojnik hisapda oyların kelpetge aylandırıp suratlama süyedir?..
— Xudojnik, tabiatnı tuwmadan degenley añlama Yesibiz ilham bergen adam hisapda mekenli küyde toqtaşdırma bolaman, tabiat cansız tügül. Onu köp renkli tüslerini, har hızını, har görünüşünü canlı kelpeti bar.
Özü etgen asarda pahmulu xudojnik tartğan har hızda teren maʼna bar. Şolay asarda qollanğan tüslerde de, pahmulu xudojnik tartğan hız, har tüs bulan kelpet yarata...
- Durus, durus, — dep, Nabiülla bulan razi bolup, onu pikrusun uzataman, masala, italyalı xudojnik Leonardo da Winçini suratlarına qarasaq, olarda aylanıp-aylanıp qaramağa borçlu etegen, kelpet yaratıwçu sihrulu tüsler bar. Ermeni xudojnik Saryannı suratlarında da tüsler-renkler bulan ajayıp yarıqlıq, güneşdey açıq, lans etegen yarıq bar.
Saryannı suratların ullu zalda qurulğan wıstawkada da, xıylı arekden de şo yarıq es etdirip, özüne tarta.
Hali-halilerde Mahaçqalada Dağıstannı xudojniklerini zalında açılğan wıstawkada N.Bammatownu zawodnu maʼdan quyulağan sexinde zahmat tögegen işçi, ulannı suratı ilingen edi. Yardan gesip alğanday mol qarqaralı şo ulanda, onu qarkarasında, qarawunda pikru terenlik bar, köp renkli tüsler kelpet yaratıwğa kömek ete, kelpetin qarawçunu aldına açıp bere. Şolaylık Nabiüllanı pahmusuna şahatlıq ete.
- Nabiülla yuwuğum, — deymen, — örde bergen sorawumdan arek getip barabız. Aytağanım, sağa xudojnikni kasbusun saylamaqğa xas belgi hisapda ne zat sebep boldu?
- Men agam Abdulla dawğa getip bir-eki aydan soñ tuwğanman. Uzaq qalmay o ölgen dep qayğılı kağız gelgen. Tul qalğan anabız ağamnı da, meni de alıp yurtdan Mahaçqalağa göçgen. Mundağı III İnternasionalnı atındağı qumaç fabrikge qarawulçu bolup tüşgen. Çağım yetişgende men Tarğudağı yetti yıllıq şkolağa yürümege başladım. Esgerilgen şkolada surat etiwden dars beregen Lew Yakowlewiç Tkaçuk degen orus muallim bar edi. Men oylaşağan küyde, örde esgerilgen tabiatdan gelegen pahmunu yandırmağa, örçütmege, uyatmağa Lew Yakowlewiç sebep boldu.
Bir ullu alim — muallim bulay degen: «Oxuwçu yaşnı başı haqıldan tığıp-basıp tolturma gerekli sawut tügül. Muallim oxuwçunu başına tabiat bergen pahmunu yandırmağa, uyatmağa, örçütmege belsengen adam». Muallim yaqğan ot bara-bara, qast da qoşulup, ozoqda, örtenge aylanajaqğa şeklik yoq.
- Bugün yimik esimde, — dep, Nabiülla sabiy yıllarını esdeliklerine çomula, — Lew Yakowlewiç bir darsda tamğa qağılğan mıxğa özünü esgi paltosun ildi. «Yaşlar, — dedi ol, paltosun görsetip, — şunu suratın etmege qarağız».
Men, bek qast etip, şo esgi paltonu har bürüşmesin, tüsün görsetme qaradım. Şonda men etgen paltonu suratına Lew Yakowlewiç bek yaxşı baha berdi wa sırtımnı sıypap: «Qoççağımsan, senden xudojnik bolajaq», — dep ruhlandırdı.
Qumuqlanı xıtır tondan er çığar dep aytıwu bar. Şo yıllarda yetim qalğan Nabiülla uçun xıtır ton da ullu darajalı giyim edi.
Armiyağa barıp, watandaşlıq borçun kütüp qaytğan Nabiülla Mahaçqaladağı 37 nomerli şkolada çerçeniye, suratetiw darslanı yürüte.
1967-nçi yılda üstünlü küyde ekzamenler de berip, M.A. Camalnı atındağı Dağıstan xudojestwennıy uçilişege oxumağa tüşe. Munda oğar pahmulu xudojnikler dars bere — M-A. Camal, M-K. Yunusilaw, W.W. Gegomän, İ.D. Balşakow wa özgeleri.
Xudojestwennıy uçilişeni tamamlağan uçilişeni birinçi wıpuskundan Bammatow yimik cahil ulanlar soñhu yıllarda surat etiw wa teatr inçesanyatında orta bağana bolup toqtaylar. Şolanı birisi — Nabiülla Abdullayewiç Bammatow. Aradan köp zaman getmey N.Bammatow Moskwadağı madanyatnı wa inçesanyatnı qulluqçularını bilimlerin artdırağan institutdağı kurslanı tamamlay. Bu institutda atı tış ülkelerde de belgili xudojnikler, SSSR-ni xalq xudojnigi Rındin, Rossiyanı xalq xudojnigi Kurilka dars bereler.
1965-nçi — 1974-nçü yıllarda Bammatow Qumuq teatrda xudojnik-sahna oñarıwçu bolup işley. 1990-nçı yılda ol Qumuq teatrnı baş xudojnigi etilip belgilene.
Örde esgerilgen yıllarda xudojnikleni Rostow-Donda, Moskwada ötgerilegen laboratoryalarda ortaqçılıq ete.
- Nabiülla, sen bugün Qumuq teatrnı baş xudojnigisen. Yaratıwçuluğuñnu teatr bulan baylamaqlığıñnı sebebi ne boldu?
- Men tezden berli de teatrda xudojnik bolup işleme hawaslı edim. Cahil yıllarımda Qumuq teatrda görsetilegen spektakllege iştahlı küyde qaray edim. Qumuq teatrda zahmat tögegen yıllarımda, inandıraman wa öktem bolaman, xıylı pahmulu adamlar bulan tığıs küyde qatnadım, özlerden köp zatlağa üyrendim, ilham aldım.
- Sen, Nabiülla, Qumuq teatrnı baş xudojnigi bolup işleygenli köp yıllar bola. Men, sen bilegen küyde, Nabiülla, teatr, sahna sanyatnı yağadan qarawçu hisapda tügül, teatrnı oxuw ojağın ör qıymatlar bulan tamamlağan kasbuçuday añlayman wa esgerilgen sanyatğa durus baha bermege bolarday adamman. Bolsam da, sağa teatrnı baş xudojnigini borçlarını özegi nedir dep soramağa süyemen.
- O-o-o! O ullu tema. Şo haqda uzaq zaman söyleme gerek.
Teatr-ullu kollektiv ortaqçılıq etegen çeber yaratıwçuluq. Şolay yaratıwçuluqnu barışında yañı asar — spektakl yasala. Şo yaratıwçuluqda tabii küyde dramaturgnu, rejissörnu, xudojnikni, teatrnı sawlay truppasını wa özgelerini ortaqçılığı yaratıwçuluqğa qurşala. Şo qurşalıwda birewnü de öztöreçeligi başçılıq etmege bajarılmay. Esgerilgen çeber güçler bir-biri bulan ayrılmasday baylawlu. Şonu bulan birge, xudojnikni yaratıwçuluğu spektaklni özge ortaqçılarından ayrı. Xudojnikni iskusstwosun görmege bolasan, şo iskusstwo gölemli. Rejissörnu pikrusu artistleni gözlerinden, olanı aylanışından, terbenişinden, sahnadağı kelpetni mühletli yaşawun açıwundan, ruh, qılıq alışıwundan taba igitni kelpetin amalğa geliwün, onu yaratılıwun sezmege, his etmege bolabız.
Dekorasya spektaklni ideya özegin suratlay. Şo özekni yaşawğa çığarmaq uçun teatrnı barı da kollektiwi ortaqçılıq ete. Bu yerde bir zatnı ayrıça esgermege gerek. Xudojnik spektaklni rejissörunu iñ yuwuq arqatayawu bolmasa bajarılmay. Şonu bulan birçe xudojnik rejissörğa özünü öztöreçe qarawun ör etip görsetmege tüşmey.
Baş xudojnik teatrnı repertuarın tiziwde aktiv küyde ortaqçılıq ete.
- Teatr inçesanyatdağı sanyatlanı birligin neçik añlamağa bola?
- Ciwopises, skulptor, grafik — olar teatrda birçe iş göre. Olar öztöreçe wa kes küyde asar yarata. Teatrda rejissör, dramaturg pyesa asarnı ideyasın, ruhun aça.
Hali-halilerde Qumuq teatrda orus tilde ispan yazıwçu Migel de Serwantes Siwadaranı «Don Kixot» degen asarını kürçüsünde spektakl salındı. Esgerilgen spektaklge dekorasyanı Nabiülla Bammatow oñarğan. Şo dekorasya, resenzentler aytağan küyde, sahnanı ölçewün gengleşdirgen. Awur qara tüslü tamlar, ullu özen taşdan etilgen çırlar, şo çırlanı arasından çığıp, sozulup gelegen peçleni tütünü qarawçulanı İspanyanı XVII dewürüne elte. Bammatow yaratğan şo dewürnü giyimleri rejissörnu pikrusun tolumlaşdıra. Aktörlanı kostümlanı koloriti rejissörnu pikrusun ayanlaşdıra.
Qarawçular da, sanyatnı axtarıwçular da esgeregen küyde, sahnanı dekorasyası qarawçulanı esin «oñğa-solğa» tartmağa tüşmey, sahna görünüş rejissörnu pikrusun tolumlawçu hisapda qulluq ete.
- Men, Nabiülla, şo pikru bulan razi tügülmen. Rejissörnu da, xudojnikni de oyları ras gelmege gerek.
- Razimen...
- Men, — dey Nabiülla Abdullayewiç, — gezikli keren takrarlayman, gertiley de, nasipli adamman. Oylaşıp qarağız, yaşdan saylağan kasbusun ömür boyu uzatmağa murat salğan cahil ulanğa, ayroqda yaratıwçu yolğa oñarılğan adamğa pahmulu wa belgili muallimni qoltuq tübüne tüşüp zahmat tökme başlamaq ullu nasip tügülmü?! O da, awzumnu tolturup aytaman, Hamit Aliyewiç Rustamow yimik maşhur rejissör bulan köp yıllar işlemekden artıq nasip bolurmu? Men 27-ge yuwuq rejissör bulan Dağıstannı teatrlarında zahmat tökgenmen. Tek Rustamownu baş muallimim dep hisap etemen.
Men özler bulan işlegen özge rejissörlar da — pahmulu kasbuçular. Masala, Zubayıl Xyasow, İslam Kaziyew wa özgeleri. Amma Hamit Rustamow meni käsbu çalışıwumda ayrıça yer tuta. Ol spektaklni yaratıwda aldanoq oylaşılğan,tizimli yolnu yürüte edi. Onu spektaklni suratlawnu, kompozisya yandan çeçiwnü öztöreçe, yañız Hamitge xas bolğan forması bar edi. Ol mizanssenalanı, yani, ssenadağı yürüş, terbeniş harakatnı bir ağımğa salmağa bajara edi.
Hamit Rustamow xudojnikni de, spektaklni barı da ortaqçıların da özünü yaqçılarına, çeberlikni yaratıwçularına aylandırmağa bek usta adam edi. Ol giyimleni, muzıkanı bilegen, olanı spektakl yaratıwda ahamyatlığın teren darajada seze edi.
Qumuq teatrnı çeber sowetinde biz yaratıwçu masʼalalanı açıq, geng küyde pikru alışdırıw yolda çeçe edik.
Hay aman, şo açıqlık wa haq küydegi toğatartıw bugün Qumuq teatrda unutula barağanına talçıqmay bolmaysan...
Nabiülla Bammatow sabur, salamat, özgege irjayıp tügül baqmayğan, özünü yarawlu yaratıwçuluğunu haqında az, özgeleni haqında köp esgermege, xabarlamağa süyegen adam.
Nabi Bammatownu Moskwada, Baküde ötgerilgen Bütünsoyuz, Bütünrossiya, Temirqazıq Kawkazdağı respublikalarda, Dağıstanda ötgerilegen wıstawkalarda görsetilgen asarlarına qarawçular yaxşı bağa bergen. Şo haqda iskusstwowedler, teatrowedler yazğan resenziyalar, renkli bukletler çığarılğan.
Laqırıbız uzatıla...
Nabiülla Bammatow meni bulan da, meni yimik onu çeber asarlarını aylanasında yürülegen demli laqırlar, Yaratğanıbızdan tileymen, haliden soñ da dağı da köp yıllar uzatılsın.
"Yoldaş", 23-03-2012 y.