Yerli Botaş şay bolsun, gelginçiler bay bolsun dep aytılağan qarğış yañız bizin yurtğa aytılğandır dep oylay edik. Redaksiyağa gelegen materiallağa qarağanda, qumuq Buynaksk, Qarabudağgent, Qayagent, Xasawürt rayonlanı yurtlarına da şolay qarğış aytılğan dep xalq esgere. Gertiden de, yaşaw sınaw görsetegen küyde, rayonğa, yurtğa göçüp gelgenler ayına, madarlı bola.
Şolay milli tamurun qurutağan qarğış eterdey bizin xalq başğalağa ne yamanlıq etgen eken dep oylaysan. Gelginçilege artıq darajada rağmulu bolağanğamı, olağa ahlüsüne etegenden artıq tergew etegengemi? Şo hal yañız qarğışdan hasil bolmaydır. Hasili, axtarma material bar.
Esgerilgen temağa misal hisapda gelginçiler torayağan, yerli xalq azağan Xasawürt rayonnu Botaş yurtun esgerme süyemen. Gertisi, başğa millet qoşulmay, qumuq yurt küyde saqlanğan yurtlarıbıznı birisi — Botaş. Amma topuraqlarını yartısın tas etip, tarlıqğa tarığan, haywan-malına otlawluqlar qalmağan balağdan çı Botaş da qutulup bolmağan.
Getgen asrunu 60-70-nçi yıllarında Xasawürt rayonda Botaş atı bulanğı eki yurt bar edi. Botaş yurtdan üç çaqırım arekde, temir yolda yerleşgen Botaş vokzal, ullu yurtğa aylanıp, eki de yurtğa Botaş dep aytılıp turdu. Yurtnu tanımayğanlar adaşıp, başğa yurtğa barağan, taksistler de adamlanı yañılış eltegen gezikler de boldu. O zamanlarda eki Botaş nege bola dep, günçülük etip turğan yurtlular, Botaş wokzalğa "Solneçnoye" dep yañı at berilgende, biz kürçüsün salğan Botaş atın nege tas etdi dep hali talçığa.
Botaş vokzal
19-nçu asrunu axırında Temirqazıq Kawkazda temir yol qurula. Temir yollağa qulluq etmek uçun stansiyalar bolağanı belgili. Şolay stansiya Botaşürtnu topurağında da qurula. Oğar razyezd, vokzal dep aytılıp turğan. Bir yol bar zamanlarda onda qarşı gelegen poyezdleni zapas yolğa salıp, poyezdler bir-birine yol bere bolğan. Şo stansiyağa yurtnu xalqı Botaş vokzal dep aytıp turdu.
Mağa maʼlümat bergen, özü Botaş wokzalda tuwğan, 35 yıllar onda yaşağan botaşlı muallim Abdulwahap Wahabow aytğan küyde, baş waktilerde stansiyada yañız rus kasbuçular işley bolğan. O zaman yerli xalqqa onça inamlıq da bolmağan. Ondan qayrı, rus tilni bizin xalq bilmeygenlik de sebep bolğandır. Bara-bara qumuq xalqğa baqğan yanaşıw alışına. Adamlar paçalıq işlege qurşala. Qumuq xalqnı temir yolğa işçiler etip alma başlaylar. Qumuqlar dep ayırıp aytağanıq, o zaman tüzde qumuqlardan qayrı millet köp az bolğan. 30-nçu, yaşama qıyın yıllarda botaşlılar temir yolğa işge tüşme başlaylar. Üç çaqırımlar bolağan mezgilge gelip-getip işleme qıyın ekenge, botaşlılar onda ahlüleri bulan göçeler. 30-nçu yıllarda temir yol stansiyağa göçgen ahlüler: Bahaw, İbrahim Aytekowlar, Mawlet Baymurzayew, Canaqay Wahabow, Dabaş Hamitow, Alim Mahammatow, Xıdıw Mahmutow, Baytulla Saduyew, Zal wa İsmayıl Umarowlar, Mawlet wa Awayis Şabazowlar, Bolat Şahabow, Xiziri Şuşayew.
Botaşlı işçiler ahlüleri bulan onda kazarmalarda, paçalıq binalarda yaşağanlar. O zamanlarda temir yolnu boyunda oñaça yaşawluq üyler qurmağa ixtiyar berilmey bolğan. Temir yol işçiler, temir yolnu yaraşdırıp işlegenden qayrı da, temir yolnu özlege belgilengen zonasında geçe-gün dejurnalıq da etgenler. Yaxsaysuw, Yamansun özenlerden ötegen temir yol köpürlege ayroqda güçlü tergew berile bolğan. Botaşlı dejurnaçılar temir yolnu qaçaqlar, diwersantlar buzğan geziklerde, Xasawürtdağı dejurna bölükge özleni signalın berip, poyezdleni toqtatıp, qopma bolağan balahlanı köp kerenler aldın alğanlar.
1953-nçü yıldan soñ, temir yolçulağa özlege oñaça üyler qurmağa ixtiyar berile. Tuwulunğan şartlardan paydalanıp, Botaş vokzal ösme başlay, Botaş yurtdan wa başğa yurtlardan munda ahlüler göçe. Temir yolnu ör yanındağı Knäz yolğa, oğar Ullu yol dep de aytıla edi, bağıp Xasawürt şaharnı yağasındağı "10-letka" sowxoznu bölükleri qurula.
Soltanmurat Aqbiyew wa onu gruppası
Şo yıllarda Botaş wokzalda dört klasdan, soñ-soñ yetti klasdan artıq klaslar yoqğa, Botaş wokzaldağılanı yaşları ör klaslarda oxuma Botaş yurt şkolağa yürüy ediler. O yıllarda bolağan suwuq qışlarda, yawun-zabında ertenler olanı arıp-talıp gelegenine qarap, yerli yaşlanı olağa yazığı çığa edi. Amma aldağı klaslarda olar qumuq darslanı geçmegen sayalı, olanı qumuq darslardan azat etegende, biz darsda olturup, olar qırda oynayğanğa qarap, gözübüz qıza edi.
Botaş wokzaldan oxuma gelegen yaşlanı arasında soñunda Dağıstanda, Rossiyada tanılğan Soltanmurat Aqbiyew de bar edi. Alim bolğan soñ, bizge gazetge rusça materiallar yazağanda men şo pikrumnu añlatğanda, Soltanmurat misgin "Wollah, neçe de haygew bolğanbız, o zaman geçgen busaq, hali ana tilibizde oruslarday seylemes, çontuq cumlalar qurmas edik",- dep cawap berdi. O yıllarda da Soltanmurat wokzaldan gelegen yaşlanı ullusu da dür edi, olanı yaqlap, kömek etip de yürüy edi. Yaşlar da oğar ağasına yimik tıñlay ediler. Soñunda S. Aqbiyew ullu alim boldu, "Yüz yıllıqnı adamı" degen xalqara medal bulan sawğatlandı. Soltanmurat özünü harakatı, bilimge talpınıwu bulan yetişgen örlükler, onu qardaşların çı neçikde, ata yurtu Botaşnı, zamanlıqğa yaşağan Botaş wokzalnı xalqın da öktem etdi.
Botaş yurtnu topurağı wa dazuları
Botaş yurtnu dazuları, günbatışda Yaxsaynı topuraqları bulan dazulanıp, Borağan geçiw bulan dazulanıp, hali Nuradilowo yurt yerleşgen, aldınğı Dawutotarğa, temir yolnu ör yanına çığa bolğan. Şo boydağı ağaçlıq da aldın Botaşnı biyleri Botaşewleni yesliginde bolğan. Günçığışda Yamansuw bulan dazulanıp, temir yoldan ötüp, Knäz yolğa yetişme 200-300 metr qala bolğan dep aytıla. Aytıla desek de, temir yolğa etilgen gümezden çığıp, ör yandağı budaylıqlağa, mamuqluqğa işleme barağanı haligi ullu naslunu esinden taymağan. Botaşğa atabıznı yarasın baqma gelgen yaraçı: "Bu sizin kökürek boyda darman bolmağan ot yoq", — dep ayta bolğan. Esibizde, biz yaş zamanda biçen arbalar temir yolnu gümezinden ötegende, ullular yaşlağa: "Örge yaxşı qarağız, saq boluğuz", — dep ayta bola edi. Onu sebebi de bulay: gümezni yarılıwlarından, örden biçen arbağa yılanlar tüşüp, yurtğa, abzarlağa gelegen gezikler de bolğan.
Şolay bay topuraqlarından ayrılıp, Botaşnı topuraq dazusu temir yolnu beri yanına çıqğan. Şo 50-nçi yıllarda yurtnu topuraqları talanma, yaşayğan xalq da qısılma başlağan. 50-nçi yıllağa yerli Botaşnı topurağı 2 miñ gektarlar bolğan busa, haligi yürülegen hisapğa göre 1 miñ 50 gektar bar. Kökürek boydağı miñ gektarlar bulan yurtnu topuraqların aylanadağı, aslu halda Botaş bulanğı dazudağı Nuradilowo yurtğa 400 gektar, "10-letka" sowxozğa 600-ge yuwuq gektar yerler berilgen. Şo topuraqlanı paylanıwuna baylawlu bir dokumentni de yurtlular görmegen wa olar bolğan dep eşitmegen.
50-nçi yıllarda 10-15 yıllar Botaş yurtda kolxozğa, soñunda sowxozğa tışdan gelgenler yolbaşçılıq etip turğan. Şo yolbaşçılanı birisi kökürek awlaqlanı "10-letkanı" yolbaşçısına aşaw-içiwnü waqtisinde sawğat etgen degen xabar da xalq arada yürüle.
Botaş vokzal nege Solneçnoye boldu
Botaş wokzalda botaşlılar üyler qurğan soñ, olar madarlı yaşağanlar. Temir yolda işleygenler, o zamanğa gere, yaxşı zahmat haq da alğan uçastkalarında terekler ösdürüp yemiş alğan, owoşlar çaçğan. Hasilikalam, açlıq, qıtlıq bolmağan.
50-nçi yıllanı ekinçi yartısında sürgünden mıçığışlar qaytma başlağan. Belgili küyde, tawdan tüzge bir tüşgen tawlu dağı qaytıp örge minme süymey. Qaytağan mıçığışlar da asta-asta tüzlükge yayıla başlağan.
-1956-nçı yılda,- dey Abdulwahap Wahabow,- Botaş wokzalğa "yelxıy mox-aq börklüler" degen mıçığış tuxumnu 20 ahlüsü ixtiyarsız geldi. 1958-nçi yılda başalman gelegen biltawullulanı, zannaqlılanı, awuxlulanı sanawu artdı. Olağa yazığı çığıp, qumuqlar üylerinde saqladılar, aş-suw berdiler. Tüzü yaxşı, bussahatğa yerli qumuqlar etgen rahmuluqnu mıçığışlar unutmaylar. Milli masʼalalarda olar bulan tatıwsuzluq da bolmağan. Solneçnoye yurtda yañı mecit qurağanda mıçığış yurtnu mollası, mejitge gelip "Botaşlılar, biz yaşayğan yer sizin topurağığız, onda mecit qurma başlaybız, siz halallıq bergenni süyebiz", — dep tiledi...
Busa da mıçığışlar gelgen soñ, Botaş wokzaldan yurtlular qaytma başlay. Hali Botaş wokzalda dört-beş botaşlı ahlü qalğan. Olar da aslu halda mıçığışlar bulan qatnaşğanlar. Şolanı arasında Şabazowlanı tuxumundan supu gişi, yaşawun yañız busurman dinge bağışlağan Ahmat haci de bar. Oğar Botaşğa nege qaytmaysan dep sorağanda, ol bulay cawap berdi: "Mıçığışlar bulan köp tatıwlu yaşağanbız, hali de yaşaybız. Busa da bu yerler meni ana topurağım, tuwğan yerim, yaşlığım ötgen watanımnı başğalağa qoyup getme süymeymen. Bir-birde ata yurtum Botaşğa qarap, gözyaşlarım çığıp gete, köp yıllar onda tüş namazğa yürüp de turdum. Hali 60-ğa da çıqğanman, olay yürüme güçüm de yoq. Tek munda qumuqlar da yaşay dep aytsın uçun ömürüm bar çaqı, qarağay terekni yimik görünüp turma süyemen".
Botaşnı Yamansuwu — az suwlu, yuwaş ağağan özen. Amma taşısa, ayroqda aldın zamanlarda, köp qutura edi. Yamansuw dep tağılğan at da şo taşığın suwlar geltirgen balağlar sayalı dep aytıla. Şo Yamansuwnu taşğını yimik, tawdan gelegen xalqnı nizamsız göçüwü de, olar bulan neçaqı yaşasaq da, yerli xalqnı qısılma, yurtlarından, topuraqlarından mahrüm qalma borçlu ete. Botaş wokzalnı temir yolnu yağası bulan ösgen bal tereklerini salqını da qalmağan, onda hali qumuq söz de eşitilmey. 700-ge yuwuq ojağı bulanğı mıçığışlar yaşayğan yurtnu Botaş atı tayıp, "Solneçnoye" degen at berilgen.
Opublikowano: gaz. "Yoldaş". 01.05.2009.