Bu yıl may aynı 15-nde Tarğu tawnu boyunda Amirxangent degen yerde "Sploçönnost" degen camyatnı sipteçiligi bulan ötgerilgen qumuqlanı milli cıyını ana tilibizni ayawlap saqlawnu wa ösdürüwnü masʼalalarına bağışlanğan edi. Tarğu tawnu qanatını tübünde sıyınğan Kaxulay, Albörügent, Tarğu yurtlarıbıznı tarixi bay wa terende. Şonu uçun bolmağa yaray, tezgi zamanlarda yimik, hali de munda, dağı da açıqlaşdırıp aytsaq, bırınğı Amirxangentde bizin milli cıyınlarıbız ötgerilegeni adatlanıp qalğan.
Muna bugün de gözel maynı, yarıq yazbaşnı quwançlı waqtisinde Qumuq tüznü rayonlarında wa şaharlarında yaşayğan qumuqlar, qonaqlar, dos qardaşlar ayawlu ana tilibizni hürmetin götermek muratda ötgerilegen şatlıq bayramğa yetişip gelgen.
Milli bayramdan görünüş
Eldar Qoyçuyew çığarğan surat
Bırınğı Amirxangentni dazularına giregen yerde ullu harplar bulan yazılğan "Xoşgeldigiz, dos qardaşlar!" degen çaqırıwda bayram şatlıqlağa göñüñnü aça. Nege tügül, bugüngü cıyınğa çaqırılıp da, çaqırılmay eşitip de gelgenler bir-biri bulan tanış bolup, görüşüp degenley, salamlaşa-haqlaşa:
Ötgerilegen bayram çaralanı sipteçisi, qurum komitetini wa "Sploçönnost" degen camyatnı predsedateli Zalimxan Waliyew cıyınnı açılıwunu aldında zamannı qıstawullu ekenine de qaramaylı, "Yoldaşnı" oxuwçularına bayram şatlıqlanı aslu muradı, borçları haqda bulay xabarlay.
- Ana topuraq, ana el, Watan, til, qumuq qılıq degen sözler bir-biri bulan tığıs küyde baylawlu,- dey ol.- Biz barıbız da ana topuraqnı bereketli niʼmatlarından yaşawluq tapğanbız, amalğa gelgenbiz. Yaşawğa yañı ayaq basağanda, biz qaysıbız da birinçiley ana degen söznü esgerebiz. Ana tilge baqğan yaqdağı süyüw de, qılıq da bizge neçik siñegeni haqda ayta turmasaq da añlaşıla. Til qaladır degen aytıw bar. Şondan durus hasil çığarma tarıq. Muna bizin uçun da til bugün qala yimik tarıq. Şo qalanı buzulma-tozulma qoymay qorup saqlama wa çeberligin naqışlama, baylığına baylıq qoşma tüşe. Til — yürekni tilmaçı.
Bayramğa qurulğan sahnağa göterilip, Zalimxan aylana yaqda güp-güp bolup laqırlaşağanlanı sahnanı aldına çaqıra.
- Biz kimlerbiz, ne uçun yaşaybız degen sorawlar oylaşdıra, — dep başlay özünü söylewün Dağıstannı yazıwçularını qumuq bölügünü başçısı, belgili şairibiz, qumuq tilde çığağan "Qarçığa" degen curnalnı readaktoru Şeyitxanum Alişewa.
- Men inanaman, aradan zamanlar getse de, tek meni qumuq xalqım, tilim getmejegine. Tilibiz bay, gözel. Şonu gelejek asrular, naslular uçun saqlamaq wa artdırmaq-sıylı borç. Belgili bolğanı yimik, biz, qumuqlar, 400 miñe mingenbiz. Dağı da köp bolayıq, tilibizni ayayıq! Amma qumuq tilde çığağan "Yoldaş" gazetibizge 5 miñ wa "Qarçığağa" 300 adam yazılıp qalsa, axırıbız ne bolur eken degen yoruqdağı yorawlar da oylaşdırmay bolmay.
Artda da özünü söylewünü axırında "Barbız qumuqlar!" degen şiʼrusun oxup, cıyılğanlanı xars uruwların, raziligin qazandı.
Belgili şairibizni pikruların uzata turup, Dağıstan paçalıq uniwersitetni dosenti, filologya ilmulanı kandidatı, kafedranı zaweduüşiyi Ağarahim Soltanmuratow qumuq merdeşleni, adatlanı, qılıqnı, ana topuraqnı haqında ayta turup, haligi zamanda ana tilibizni qorup saqlawnu wa ösdürüwnü ahamyatlığı haqda da içibuşup esgermey bolmadı. Nege tügül, ötgen yıl ol özü çalışağan ör oxuw ojaqdağı ana tilleni fakultetini qumuq gruppasına barısı da 8 adam tügül oxuma tüşmegeni terenden oylaşmağa borçlu etegenin ayan etdi.
Türkiyalı qonaq, izmirli Öz Ali özüne söz berilgende bu yoluğuwğa neçik quwanğanı haqda taʼsirli küyde esgerdi. Yer yüzünde bir türk tamurdan gelgen, ortaq qardaş tilde söyleygen xalqlar 200 million barlığın wa şolanı arasında qumuq til iñ de iñdesi wa lap da bayı haqda malim etgen soñ, bayramnı ortaqçıların qonaqlay Türkiyağa çaqırdı.
- Til bulan sürüngen oñmas, — dep başladı sözün qumuq xalqıbıznı süyümlü şairi Badrutdin Mahammatow.
- Ana til bizin cawharlı xaznabıznı altın açğıçı. Biz de şo baylıqnı azma, tamurun osallaşma, zarallanma qoymay qorup saqlama borçlubuz. Men kitap izdatelstwoda qumuq kitaplanı çığarma imkanlıqlar az sayalı, razisizligimni bildirmey bolmayman. Şoğar da qaramaylı, bugünlerde men H. Orazayewni belgili qumuq alim-yarıqlandırıwçu A. Akayewni haqındağı kitabın peçatdan çığarma qastlıman. Aytmağa süyegenim, biz bugünlerde ana tilibizde çığarılağan paydalı kitaplanı üstünde qanığıwlu küyde çalışmasaq bajarılmay. Qıyınlıqlağa boysınmay paçalıqnı yanından da, madarlı adamlanı kömegi bulan da şolay qıymatlı kitaplanı çığarma tüşegeni haq zat. Soñ da, biz qumuq tilde erewüllü adamlarıbıznı haqındağı kitaplanı çığarma göz alğa tutğanbız. Umutlar-ullu, xıyallar-xıylı. Şonu uçun boyunsağa yegilmesek bajarılmay.
Dağıstannı milli politikağa, din masʼalalağa wa tış baylawluqlağa qarayğan ministri Bekmurza Bekmurzayew de günlük nizamğa salınğan ahamyatlı, baş masʼalağa baylawlu öz oyların, har türlü dalillerin, sınawların geltirip cıyılğanlanı aldında söyledi.
- Yer yüzünde haligi zamanda yaşayğan 7 milliardğa yuwuq adamlanı, xalqlanı 2 miñge yuwuq tili bar, — dep uzatdı ol özünü sözün. — Dünyada abadil zamanlardan halige yerli 5 miñge yuwuq til tas bolğan. Milletni milletligin görsetegen aslu belgiler, şartlar — til, iman wa topuraq. Şolanı tas etmey, qoldan çığarmay, özdenlik bulan qorup saqlamaq — sıylı borç. Tek bugün şolar aza dey busaq, qorup bolmayğan özübüz günahlıbız.
Bekmurza Bekmurzayew
Kanal polzowatelä videokazanish
Ana tilge bağışlanıp ötgerilgen şatlı cıyında onu qorup saqlawğa wa ösdürüwge baylawlu bolup dağı da köp qadarda alğışlı sözler aytıldı. "Tolerans" degen camyatnı başçısı Absalütdin Murzayew, tarğulu tamaza Abdulqadir Camalutdinow, qayagentli curnalist Haci Mirzayew, camyat-politika çalışıwçular Habiybulla Alxanaciyew, Amin İbrahimow, Buynaksk wa Qarabudağgent rayondağı adminstrasyalanı yanında iş göregen madanyat bölüklerini başçıları Zuhra Abakarowa, Ruquyat Ustarxanowa, xasawürtlu Yaxa Zawurowa, Töben Qazanışda camyat sowetini başçısı Paxrutdin Şuayıbow, Xumtorqali yurtnu camyat sowetini başçısı Racap Rajabow, Babayurt rayondan Muxtarali Adilxanow wa özge yoldaşlar ayawlu ana tiline baylawlu öz pikruların, oyların malim etdiler.
Ekinçi bölügünde qumuq yırawlar, artistleribiz wa inçesanyatnı özge tarmaqlarını pahmuları usta biyiwleri, taʼsirli yırları bulan cıyılğanlanı issi xars uruwların qazandı.
Cıyınnı axırında ana tilibizni qorup saqlawğa wa ösdürüwge baylawlu hazirlengen çaqırıwda tolumlaşdırıwlar bulan qabul etilindi.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 20 may 2011 g.