Tirmençini suw derti degenley, qaysı busa da bir milletni wakili bolğan adamnı ana tilni masʼalaları talçıqdırmay qoymaydır dep esime gele. Tilni wa adabyatnı üstünde işleygen ilmu qulluqçulanı busa şo har günlük işi bolup toqtay. Mahaçqaladağı A.A. Taxo-Godini atındağı pedagogika ilmu-axtarıw institutnu qulluqçuları şkoladağı muallimler bulan tığıs baylawluq tutup zahmat tögeler. Yoluğuwlanı barışında ana tilni wa adabyatnı çeçilmey qalıp turağan masʼalaları arağa çığa, şolanı çeçiwnü yolları haqda pikru alışdırıwlar bola. Artdağı yıllarda ne iş yürülgenni bilmek murat bulan örde atı esgerilgen ilmu ojaqnı adabyatğa qarayğan bölügünü ilmu qulluqçusu Zaida Adilgireyewa bulan yoluqduq. Tüpde onu bulanğı laqırlaşıwnu oxuwçulanı tergewüne berebiz.
– Zaida, bu institutdağı sizin borçlarığıznı oxuwçulağa da ayan etip laqır başlasaq ariw bolur…
– Munda işlemege tüşgenim dört yıl bola. Adabyat bölügüne tüşüp, qumuq adabyat bulan baylawlu masʼalalağa qarayman. Yeri gelgende esgerip aytsam, Dağıstandağı lak, awar, dargi adabyatlanı wa ayrıça dağıstan adabyatnı masʼalalarını üstünde işleygen ilmu qulluqçularıbız da bar.
İlmu-axtarıw işni yürütmek wa institutnu planına göre berilgen ilmu işleni kütmek meni käsbu borçlarıma gire. Misal uçun, 2009-nçu yılda «Qumuq adabyatnı 5-nçi klasda üyreniw yolları» degen iş berilgen edi. Bu iş muallimlege kömek hisapda metodika yaqdan barı da maʼlümat hazir etilinip oñarıldı. Bu ilmu işni eki yılnı içinde oñardım wa yaqladım. Olay demek, şkolalağa barıp sınap qaradım. Soñğu eki yılnı içinde «Qumuq adabyatnı 6-nçı klasda üyreniw yolları» degen ilmu işimni yaqlamağa boldum.
Neni haqında yazılğannı aytsaq, muallimlege tarıq bolağan medotika yol görsetiw programmağa göre hazir etilgen. Birinçi bölügü – folklor asarlanı neçik geçmege tarıq. Oxuwçular xalq awuz yaratıwçuluğuna giregen asarlanı qaysıların bilmege gerek. Ekinçi bölügü – XIX-XX asrulardağı adabyatnı üyreniw yolları. Onda şulay bölükler bar: ne qaydada geçilmege tarıq adabyat, oxuwçulanı awuz wa yazıw sözlügün artdırıw, darsda qollanmağa tüşegen alatlar. Ullu bölük bolup, klasdan wa şkoladan tışda etilmege gerekli işleni haqında geng alıp material berilgen. Ayroqda, 5-nçi, 6-nçı klaslanı programmalarına göre darsnı barışında köp wiktorinalar, oyunlar ötgerip bola. Praktika yanından aytsam, örde atı esgerilip getgen ilmu işlege 25-den de artıq darslıqlar girdi. Şo busa muallimlege lap da tarıqlı bölügü dep hisap etemen.
Eki de ilmu işge baylawlu Qarabudağgent rayonnu şkolalarında işleygen muallimleni arasında arağa salınıp oylaşıw boldu. Darslıqlağa olar da ayrıça tergew berdiler. Nege tügül, şonda darsnı muradından başlap bekleşdiriwge yerli barı da maʼlümat tındırıqlı küyde yazılğan.
– Olay bolğanda, şo ilmu işlerde teorya bulan birçe darsnı yürütüwü geng küyde berilgen dep aytmağa yaray.
– Dür, şolay. Şkolalarda aslu halda darsnı yürütegen küyü tarıq bola dep aytsaq da, oxuwçulağa teoryadan da aslu añlawlanı malim etiw aslu yerni tuta. Misal uçun, 5–6-nçı klaslanı oxuwçuları yommaq, şiʼru, xabar dep neçik asarlağa aytılağannı bilmege tarıq wa şo añlawlar oxutuw kitaplağa da girgen.
Barı klaslardağı oxutuw kitaplar xalq awuz yaratıwçuluğuna giregen asarlardan başlana. Başlapğı klaslarda şolay ayırıw yoq busa da, olar darslarda giççi xabarlanı, yommaqlanı geçeler. Beşinçi klasdan başlap programma alışına, adabyatnı tarixine baylanıp, dewürlege bölünüp geçile. Misal uçun, 5-nçi klaslanı oxuwçuları yommaqlanı türlülerin, awtoru bar yommaqlanı da, xalq yommaqlanı da neçik başğalıqları barın geçe. Soñ XIX yüz yılda yazılğan adabyat berile. Qumuq yazıwçular bulan birçe, özge milletleni – şo dewürde dağıstan adabyatğa qoşum etgen yazıwçulanı da asarları bulan oxuwçular tanış bolalar.
– Şkolalarda ne masʼalalar bulan yoluğasız?
– Bizin işibiz yañız ilmu iş bulan da dazulanıp qalmay. Şo materialnı alıp şkolalağa baraman, sınawlar ötgerip qarayman. Muallimler bulan tığıs baylawluq tutup işlemey turup, ilmu işni de yürütmege bolmaysan dep aytmağa süyemen. Başlap şkolalardağı halnı bilmege tüşe.
İlmu işlerime baylawlu aytsam, ozoqda, biz yaxşı natijalar görsetip işleygen muallimler bulan sınawlar ötgerip qaraybız. İlmu işleni sınawğa salıp qaramaq uçun, Töben Qazanışdağı liseyge wa Atlanawuldağı orta şkolalağa barıp işledim. Örde atları esgerilgen oxuw ojaqlarda işleygen Murtazali İlyasowiç wa Aynutdin Abdulqadırowiç mağa darslıqlar yazıwda köp kömek etgenin esgermey bolmayman. Olar bulan birçe 5–6-nçı klaslarda geçilegen har çeber asarnı terenden analiz etilip iş yürüldü.
Soñ da, ayrıça alıp aytmağa süyemen. Şkolada adabyatdan dars beregen muallimler yazıwçunu yañız yaratıwçuluğun geçip, yaşawuna busa ahamyat bermey qoya. Şo busa – ullu xata. Başlap yazıwçunu tuwğan yeri, dewürü, ne bulan maşğul bolğanlığı, qaysı ahlüde tarbiyalanğanlığı haqda terenden maʼlümat berilmege gerek. Oñarılğan ilmu işleni içdeligi haqında söylesem, bir darsnı ötgermek uçun tarıq bolağan alatlardan başlap, üyge berilegen tapşuruwğa yerli tındırıqlı yazılğan. Tek institutda planğa göre iş yürülse de, ilmu qulluqçulanı işleri muallimlege yetişmeygenine yüregiñ awrumay bolmay. Aslu sebep – paçalıqnı yanından aqça mayalar görsetilmeygenlik.
Hali bir-bir şkolalağa barsañ, ana tilni kabineti yoğun yada tiyişli darajada hazir etilmegenin göresen. Tek şu masʼalanı köp yanı özler muallimlerden hasil bola. Direktor bilmeygen yanların da oğar bildirip, ana tilni kabineti bolmasa yaramay dep işleygen muallimler de bar. Ör darajada hazir etilgen kabinetlerde metodika yaqdan bay material tapmağa bolasan. Buynaksk rayondağı ana tilleni kabinetleri oñarılğan küyü haqda aytsam, Töben Cüñüteydegi, Atlanawuldağı şkolalanı wa Töben Qazanışdağı liseyni kabinetlerin esgerer edim. Kabinet muallim etegen işni betin görsete.
Bizin iş planıbızğa göre yurt şkolalar bulan yanaşa şahar wa şaharğa yuwuqda yerleşgen şkolalar bulan iş yürüle. Axtarıwlanı barışında bu eki de taypa şkolalanı biz teñleşdirip de qaraybız. Birinçi oxutuw plan bulan işleygen yurt şkolalardağı şartlar şahar şkolalarda yoq. Teñleşdirip qarağanda busa, şahar şkolalarda yurtlu muallimlerden artıq işleygenleri barı açıq bolup qala. Şolay şkolalanı arasında Leningentdegi wa Tarğudağı şkolalanı ülgü hisapda geltirmege bolaman. Bu şkolalarda işleygen muallimleni tiyişli darajada kabineti de bar, oxuwçular da ana tilni darslarına köp süyüp gele. Taza qumuq yurtlarda bir-bir muallimlege qarşı bolğanman: menden getsin yesisine yetmesin dep, darsların da etgen atlı bolup, tez üyge getmek degen murat salıp işleyler.
– Tolumlaşdırıp aytğanda, oxuw ojaqnı başın tutğan direktordan da köp zat hasil bola. Eger de harakat etip aylanağan muallim yaqlaw tapmasa, etegen işleri haqında aytılmasa, ol göñülsüz bola. Şolaymı?
– Men oylaşağan küyde, birinçiley muallimni harakatı bolmağa tüşe. Misal uçun, Atlanawuldağı şkolağa belgili şairibiz Yırçı Qazaqnı atı berilgen. Bolsa bolsun, şkola ekinçi oxuw planğa göçüp işley. Olay demek, başlapğı klaslarda barı da darslar orus tilde yürüle, ana tilde busa qumuq oxuw wa til darslar hisapda, demek, predmet hisapda ötgerile. Neçik bolup bola olay? Bu yerde aytmağa süyegenim, ana til wa adabyat darslanı beregen muallim neçaqı qast etip aylansa da, direktor yüreginden ana tillege canı awrumay busa, qumuq yurtlardağı şkolalarda, sınawlar ötgerip, ekinçi oxuw planğa göçürüle. Bulay halğa köbüsü şkolalarda raslaşmağa bolasan. Meni pikrum şulay: şo yurtda özge milletleni yaşları oxusa da, başlap şo şkolada geçilegen ana tilni bilmege gerek. Gertiden de, bilim beriw tarmaqda ne yañılıq çıqsa, şolay şkolalanı sınawlar ötgeregen maydan hisapda saqlaylar.
– Bugün şkolalar uçun oxutuw kitaplar çığamı? Hali qollanıp turağanlarını içinde ne yimik kemçilikler bar?
– İlmu yaqdan aytğanda, bizin aslu muradıbız – muallimler uçun darslağa yol görsetiw işler çığarmaq. Şo işleni aslam payı da hazir etilgen, arxiwleni içine qarasaq, yazılğan çaqı ilmu işler muallimlege yetişe bolğan busa, xıylı alğa geter edi dep esiñe gele. Tek şolar çañ basa, 90-nçı yıllanı başından berli şo iş yartı yolda qalıp tura. Sebebi – xarj yoqluq.
Bir-eki yıl alda oxutuw kitaplanı çığağan küyü osal edi. Artdağı eki yıl kitaplanı çığağanı yaman tügül. Kitap har 4 yılda yañırtılıp çıqmağa tarıq.
Bukvar busa birinçi klaslanı oxuwçularında qalmağa tarıq edi. Bukvar şahar wa yurt şkolalar uçun başğa bolmağa tüşe. Şahar şkolalar uçun çığarılağan bukwarnı aslu muradı – yaşlanı söz baylığın tolumlaşdırmaq. Şo sayalı bu kitapda aslu halda oyun qaydada qurulğan tapşuruwlar berile. Yada bir suratnı alıp, şoğar göre giççirek xabar tizile. Ozoqda, harplar bulan tanış bolmaq aslu borç küyünde qala.
– Zaida, hali biraz xarjı bar adam ne kitapnı da basmadan çığarmağa bola. Şolay imkanlıqlanı sizde qollap bolmaymı?
– Bolmay. İlmu kitapnı grifi yoq busa, özüñden çığarmağa ixtiyar berilmey. Tek, yazılğan ilmu işlerden alıp, darslanı barışı yazılğan gesegin muallimlege yetişdirmege qast etebiz. Şo sebepden institutda köp yıllar boyunda ilmuğa qulluq etip gelgenleni kitapları hali de çıqmağanları bar. Şo yaqdan meni de göz alğa tutğan muratlarım bar. Oñarılğan ilmu işlerimni yañız praktika yanın alıp, ayrıça kitap etip çığarmaq.
– Ana tilleni bussahatğı halı sizde ne oylanı tuwdura?
– Ana tilleni halı, 90-nçı yıllağa qarağanda, yaman tügül dep esgerip getgen busam da, ana til darslanı tiyişli darajada ötgerme yollar hali de açılmağan. Esgersek: şahar wa yurt şkolalar uçun oxuw wa metodika posobiyeler, wideo wa temalağa göre oñarılğan diskler, görsetiw alatlar köp az. Ondan qayrı, har şkolada ana tilleni tiyişli darajada ötgermek uçun, şkolanı direktorları şartlar boldurmaqnı, ana tillege görsetilgen çaqı sahatlanı saqlamaqnı hayın etme gerek. Örde esgerilgen çaqı masʼalalanı yaşawğa çığarıwda paçalıq yaqdan xarj bolmasa yaramayğanı añlaşıla.
Ondan qayrı, meni dağı da bir masʼalä bek talçıqdıra. Misal uçun, şahar şkolalarda ana til darsğa gelegen 8 yada 10 yaşnı arasında söylep de, añlap da bolağan 2 yaş bola. Bu sanawlar 50–70 yıldan ana til tas bolma imkanlıq bar degen qorqunçluqnu tuwdura. Yurt şkolanı umumi alıp aytsam, til masʼalası yaxşı dep aytma bolmayman. Nege tügül, olar özünü yuwuqları bulan orusça söyleyler. Bu halnı axtarıp qarağanda, men bir oxuwçudan: «O darsdan YEGE yoq çu», – degen cawapnı eşitdim. Men oylaşağan küyde, ana tilden 11-nçi klasnı bitegen oxuwçu ekzamen berme tarıq degen masʼalanı salmağa gerek. Şo zaman ol ana tilini xadirin bilegen bolajaq.
– Milli tilleni gelejegin neçik göresen?
– Til bolmasa, millet bolmayğanı belgili. Millet tili saqlansın uçun, adatların wa qılıqların yürütsün uçun, onu özünü yeri, topurağı bolma gerek. Bugünübüznü alıp qarasaq, taza qumuq yurt qalmağan dep aytma yaray. Millet yaşasın uçun yurt wa şahar şkolalardağı ana tillege baqğan işni yaxşılaşdırma qast etme gerek, ana tilinde söyleygenleni sanawu artma tarıq. Bir-bir şkolalanı direktorları, hatta ata-analar özünü ana tilin saqlamağa qast etmey. Haligi hallağa qarağanda, men hisap etegen küyde, tilni wa milletni şulay halda qoymağa yaramay.
– Sizin bulan bolğan paydalı laqırlaşıwdan oxuwçular da hasiller çığarar dep esime gele. Köp sawbol.
– Siz de sawboluğuz.
«Yoldaş», 14-12-2012