Artdağı waqtilerde ana tilleni haqında har yerlerde köp aytılınıp tura. Ayroqda milli gazetlerde de oğar baylawlu bir toqtawsuz maqalalar çığa. Şolay bolmağa da gerek. Gertiden de, ana tilleni qısmatı qılnı üstünde demege yaray. Şo sayalı, barı da masʼalalanı göz alğa tutup, tuwulunğan halğa talçığağan, gertiden de yüregi awruyğan adam DGU-nu dağıstan filologya fakultetinde güntuwuş wa dağıstan adabyatlanı kafedrasını zaweduüşiyi, filologya ilmulanı kandidatı Ağarahim Mahammatowiç şoğar baylawlu "Yoldaş" gazetde "dögerek stolnu" aylanasında pikru alışdırıw ötgermege taklif bergen edi. Şonu gazetni baş redaktoru da köp ariw görüp yaqladı. Şo gün "Yoldaş" gazetge Ağarahim Mahammatowiç de, men de çaqırıp har yerlerden gelgen canı awruyğan muallimler, ör oxuw ojaqlarda dars beregenler bulan köp paydalı laqır boldu. Şonu sizin tergewügüzge berebiz.
"Dögerek stolnu" "Yoldaş" gazetni baş redaktoru Kämil Aliyew girişiw söz bulan aça turup, bulay dedi:
- Bugün arağa salınağan masʼalä, gertiden de, tezden qaysıbız da şonu üstünde oylaşıp, axtarıp, har yaqdan alıp hasiller çığarma tüşegen ahamyatlı masʼalalanı biri. Şoğar da bir sebep — artdağı günlerde bir neçe respublika qurumlarda, tuwradan salınmasa da, tek ana tillege, milli maʼlümat qurallağa, gazetlege baylawlu cıyınlar ötgerilmekligi. Olanı birisi DR-ni Prezidentini yanında qurulğan koordinasionnıy sowetde boldu. Onu predsedateli Takibat Alawutdinowna. Şonda da gazetleni, maʼlümat qurallanı bugünlü halı wa ösüwü haqda laqır yürüldü. Onu artı bulan Dağıstannı Curnalistlerini soyuzunda şo masʼalanı Camyat palatanı ortaqçıları arağa çığardı.
Bu masʼalalar neger çığa? Nege çığağannı siz yaxşı bilesiz.
Artdağı yıllarda ana tilleni de, milli gazetleni de halı onçaqı şaylı tügül. Olağa baylawlu bizin, ayroqda intelligensiyanı arasında söz bola, olanı gelejegi barmı, yoqmu eken degen sorawlar da arağa çığa. Bugün de şo masʼalalanı üstünde oylaşma, har kim özünü pikrusun aytmağa imkanlıq bar. Bir ay alda Ağarahim Soltanmuratow bizin redaksiyağa gelip, ana tilleni masʼalasın göterip, har rayondan oğar canı awruyğan muallimleni, alimleni çaqırıp, "Yoldaş" gazetde "dögerek stolnu" aylanasında pikru alışdırsaq neçik bolur dep özünü muradın aytdı. Ozoqda, biz de onu taklifin köp ariw görüp yaqladıq. Bugün munda şkolalarda, ör oxuw ojaqlarda ana tilleni halı, oğar baylawlu masʼalalanı haqında aytmağa, olanı çeçme gerek yollanı belgilep, bir pikruğa, hasillege gelmege imkanlıq bar. Soñ da, meni taklifim sizge, şunda bolğan laqırnı, taklifleni camın çığarıp, respublikanı bilim beriw idaralarına yada hakimyatnı wakillerine, yada busa dars beriwçülege, muallimlege çaqırıw etse, harakat natijalı bolur. Şonu uçun da pikruğuznu tartınmay, yaşırmay, tuwradan aytmağa gerek.
K.M. Aliyewni girişiw sözünden soñ, ana tilleni masʼalasın yaxşı bilegen, onu bulan yaşayğan Ağarahim Soltanmuratow laqırnı uzata:
- Sözümnü başlay turup, birinçiley, "Yoldaş" gazetni baş redaktoruna wa redaksiyada çalışağanlağa barakalla bermege süyemen. Biz bu "Yoldaş" gazetge barıbız da bazıp gelgenbiz. Gazetni axtarağanıq da, biz barıbız da ondan taba aralıqlar tutabız, onu oxuybuz. Bizin milletibizge, tilibizge baylawlu köp-köp masʼalalar gazetni betlerinde, redaksiyada "dögerek stol" qaydada ötgerip de arağa salınıp oylaşılğan, qaralğan. Şonuda göz alğa tutup, biz ana tillege, adabyatğa baylawlu "dögerek stol" ötgersek yaxşı degen oyğa geldik. Gazetni redaksiyasına da, bizin çaqırıwubuzğa seslenip rayonlardan wa şaharlardan gelgen muallimlege de barakalla bildirme süyemen.
Bugüngü yoluğuwnu teması — "Ana tilni wa adabyatnı bugüngü halı wa gelejegi". Şu masʼalanı nege bilim beriw ministerligi yada özge idaralar götermey dep esigizge gelmek bar. Şu masʼalä bulan bizin uniwersitetni tuwradan-tuwra aralığı barnı bilesiz. DPTU da, DGU da şkolalar, oxuw ojaqlar uçun muallimler hazirley. Şo masʼalanı neqadar ahamyatlığı bar ekenni añlatmaq uçun bir neçe misal geltirme süyemen. Şo misallağa asaslanıp siz hasil çığarma bolasız.
Misal uçun, 2002-nçi yıl DGU-nu dağıstan filologya fakultetini qumuq bölügüne 56 adam oxuma tüşgen edi. Şonu 30-wu gündüzgü, 26-wu busa zaoçno bölüklerine tüşdü. Ondan soñğu yıllanı esgere turmay, artdağı eki yılnı haqında aytıp qoyayım. Getgen yıl gündüzgü bölükge üçew, zaoçnoğa da üç adam tüşdü. 56 qayda, 6 qayda. Bu yıl busa getgen yıldan qolay — gündüz 5, zaoçnoda 3 student oxuy. Aytağanım, bizge bu yıl dağı da buzuq bolajaq dep bildirgen edi. Amma biz, uniwersitetni de, fakultetibizni de başın tutğanlar biraz cımırlap, işni başlap yibersek, halnı tüzlep bolar degen oyğa geldik.
DGU-nu dağıstan filologya fakultetini qumuq bölügüne oxuma tüşme gelegenleni sanawu kemigenlikge bir neçe sebepler bar.
Men oylaşağan küyde, birinçi sebep adamlanı sanawu kemiygenlik bulan baylawlu. Artdağı yıllarda oxuma tüşegenler — 1990-nçı yıllarda tuwğanlar. 90-nçı yıllanı başında, barıbız da bilegen küyde, Rossiyanı başın Yelsin tutup, reformalar başlanıp, yaşawubuz bek buzuqlaşğan edi. Şo sayalı tuwağan yaşlanı sanawu da kemidi demege yaray. Hali biz şo yıllardağı buzuq politikanı natijaların görüp turabız.
Ekinçi sebep, meni hisabımda, YEGE köpleni adaşdırıp tura. Bir bajarıwlu, şkolada köp yıllar işlep gelgen direktor bulan laqırım boldu. Ol mağa: "Awletimni yaşın da, birdağı birewnü de sizin fakultetge oxuma salma süye edim. Bajarılmadı, nege tügül sizde adabyatdan ekzamen berme tüşe bolğan eken", — dey. Men de oğar: "Şonu direktorlar da bilmey busa, yaşlardan da, olanı ata-analarından da neni axtarma bolabız",- dedim. Gertiden de, YEGE arağa çıqğanlı eki-üç yıllar bola, tek bussahatda da bir-bir direktorlar yaşlağa yol görsetip bilmey tura.
Üçünçü sebep, har şaharda uniwersitetleni filialları açılğan. Şolanı birinde men özüm de işleymen. Olağa bir qarşılığıbız da yoq, tek halnı bar küyde aytabız. Hali ata-analar yaşaw qıyınlı bolğannı görüp, yaşların, ayroqda qızlanı, bolğan çaqı yanında saqlama süye. Şo sayalı, yüregi toqtaşa busa da, olanı Mahaçqalağa çığarayıq, onda ana tilleni fakultetine salayıq dep aytmaylar. Olar özlege neçik oñaylı, tınç bolur dep oylaşalar.
Dörtünçü sebep — ayroqda ana tillerden dars beregen muallimlege, şkolalağa baqğan yaqdağı ördegileni yanaşıwu. Neçaqı da qıyın iii bar busa da, bizin köbüsü muallimleribiz halal küyde işley. Tek olanı qıyınına göre haq tölenmeygeni belgili. Şo sayalı da ayroqda ergişiler şkolalardan getip, qolay aylıq töleygen işleni tapmağa borçlu bola. Yaşlar da käsbu tañlayğanda, şonu paydası bolarmı, gelejekde şo iş bulan neçik yaşarman, ojağımnı yürütermen dep, oğar tergew bere.
Birdağı sebep, oxuw ojaqlanı içinde tuwuluna. Şo da — uruşbatçılıq. Açıq etap aytğanda, oxuma tüşegende wa ondan soñ sessiyalanı waqtisinde studentler bir taypa dars beriwçülege aqça berip, ekzamenlerin, zaçötların saldıra. Ona şo da köpleni oxuwdan ürküte. Şo masʼalağa qarşı qattı küyde yabuşuw yürütegenler de bar. Bizin uniwersitetni aytsam, bizde şo uruşbatçılıqğa tuwradan-tuwra qarşı yabuşuw yürülüp tura. Aytağanım, studentlege anket berile, olar şonda yaşırtğın qaydada özleni injitegen, başın çırmayğan dars beriwçüleni atların esgerip bola. Şoğar göre tiyişli çaralar da görüle. Şonu natijaları da bar. Men misalğa bizin fakultetge bu yıl bir kepeksiz oxuma tüşgen qızyaşnı da şu "dögerek stolğa" çaqırğanman. Onu anası mağa aqçasız tüşüp bola degen boş yommaqğa inanmayman dey edi. Gertiden de, ol qarabudağgentli qız, bizin filologya fakultetni qumuq bölügüne hap-hawayın tüşdü.
Ağaharim Soltanmuratow uniwersitetdegi halnı, özlege oxuma tüşegenleni sanawu ne sebeplerden kemigeni haqında aytıp bitgen soñ, Qarabudağgent rayonnu bilim beriw idarasını ana til wa adabyat darslağa qarayğan qulluqçusu Umsalimat Butayewa özünü oyun ayta turup, bulay başladı.
- Ana tilden de YEGE bolmasa, onu aburu bir zamanda da göterilmejek. Eger de şo predmetden YEGE beregen küyün tapma qıyın busa, yurt şkolalarda işleygen muallimlege tiyişli zaman berse, şo ekzamenni biz özübüz etip bolabız.
Birinçiley, yaşlanı uniwersitetlege tüşegende onda ana tilden ekzamen berme geregi ürkütdüre.
Soñ da, köbüsü ata-analanı bir tamaşa yanaşıwu bar. Ana tilden YEGE berilmegen soñ, şo predmet olanı yaşlarına ne tarıqdır dep çığa. Şo sayalı da hakimyat qurumlağa yada DR-ni Bilim beriw ministerligine çaqırıw ete busaq, şu masʼalanı da qoşma gerek.
Olardan da beter şkolanı başın tutağan bir taypa direktorlanı yanaşıwu. Olar ana tilden dars beregenlege YEGE bolmağan soñ, şonu qoyuğuz, fakultativ darslanı da etmegiz, dep kert etip salıp qoyalar. Bu yarayğan işmi? Şkolalanı direktorları da olay aytğan soñ, qaysı yaş ana tilni bilmege, oğar tergew etme qarajaq?
Yurtlarda ana tiline canı awruyğan muallimler az tügül. Biz YEGE ötgermege hazirbiz. Dağıstannı muallimlerini bilimlerin kamilleşdiregen institutnu ana tillege qarayğan kafedrasını zaweduüşiyi Madina Minatullayewa, halige bir de bolmağan küyde yaşlar ana tillerinden ötgerilegen olimpiadalağa ne qaydada hazirlenme gerekni görsetegen, çaynap bergen yimik oñarılğan programmalanı barı da rayonlardağı şkolalağa yibergen edi. Şonda ne bar eken dep axırına yerli açıp qaramağan rayon bilim beriw qurumlar da, muallimler de bar edi.
Qaysın-birin esgereyim, adam inanmas yimik hal bar. Örden, hakimleni yanından şkolalanı direktorlarına, bilim beriw qurumlanı yolbaşçılarına qattı küyde talaplar salıp, buyruq etmese, ana tilleni bugününe, gelejegine adarşay demege yaray. Oğar qanı-canı bulan yanaşağan, hayın etegenler köp az. Şonu uçun da, birdağı keren de takrarlayman, orus tilni darajasına çığarıp ana tilni aburun götermek uçun ondan YEGE bolmasa birdoqda yaramay. Şo zaman ana tilni de, muallimleni de aburu göterilejek.
Dağı da bir yanın esgerme süyemen. Men hisap etegen küyde, ana tillerden dars beregen muallimlege de alışınma gerek. Olanı içinde patriot his qaynamasa, ör darajada ana tilin de, adabyatnı da bilmese, yaşlanı darsğa qurşama, olanı tergewün tartmağa qıyın bola. Ana til bir yerde de qollanmay, bu kimge tarıqdır degen oylardan qaçma gerek. Men bulanı esgeregenimni maʼnası şulay. Yşime baylawlu bolup, Qarabudağgent rayondağı 28 şkolağa barıp, ana tilden yürülegen darslanı halın tergegenmen. Har şkolada kimni darsına yaşlar neçik tıñlayğannı göremen. Şonu uçun biz, muallimler, alışınma gerekbiz. Soñ da, yañı qaydağa göre darslar yürütegen küynü de alışdırma tarıq. Şkolalağa işge gelegen yañı, cahil muallimler bulan da olar kasbusuna tüşgünçe işleme borçlubuz. Şolay qaydada iş görmese, dağı başğa küy yoq.
Buynaksk rayonnu Töben Qazanışdağı 1 nomerli şkolasında ana tilden yaşlağa siñdirip dars beregen muallim Murtazali Bammatow da, özünü pikrusun ayta turup, laqırğa qoşuldu:
- Tilleni masʼalası bir zamanda da taymajaq. Bu yañız bizin tügül, özge milletleni de masʼalası. Olay bolğanda, buğar baylawlu tergew baqdırma gerekli masʼalalar dağı da bar. Bugünlü yaşlar bütünley ana tilinde oxumay. Olar uçun çığağan "Qarçığa" curnalnı almay dep aytmağa yaray, üyünde çeber kitaplağa burulup da qaramay. Muna şolar olanı oxuwuna bek yaman taʼsir ete.
Yaşlanı osal yanaşıwu yañız ana tilge tügül, özge predmetlege de şolay yanaşalar. Tek Sovet Soyuznu zamanında da ana tilge nemqoray yanaşıw bar edi. Amma iş şonda tügüldür dep esime gele. Misal uçun, men işleygen Töben Qazanışdağı 1 nomerli şkolada dars yürütegen ana tilleni muallimleri de beşge oxuğan yaxşı kasbuçular. Bolsa bolsun, yaşlar ana tilge de, özgelerine de şolay osal yanaşa. Bizin hakimyatıbıznı arasındağı bir-bir belgili adamlar da ana tilge ters gözden yanaşa busa ne etersen?
Bir yıl Buynaksk rayon administrasyada slöt ötgerile edi. Şonda olimpiadada utğan yaşlanı da alıp barğanman. Şo çarada ortaqçılıq etgen alimibiz, iñilis tilni yaxşı bilegen yaşnıda görsetip: "Muna bu yaş tış paçalıqnı tilin bilegen küynü göremisiz. Xan köpürden ötgen soñ unutağan ana til kimge tarıqdır?" — dedi. Şonu eşitgende, yanımdağı olimpiadada birinçi yerleni alğan yaşlanı betin oyladım, özümnü yüregim de biz bulan çançğan yimik yaman awurtdu. Şo alim yimik qabaqaldan ötgen soñ unutulağan ana til nege tarıqdır dep ters añlawlar bulan yanaşağanlar köp bar.
Özge yurtlardağı halnı bilmeymen, men Qazanışnı ölçewünden alıp aytaman. Bizde yaşlar "Qarçığa" curnalnı, gazetni almay. Şo "Qarçığa" kimni de damağı çığar yimik neçaqı da ariw jurnal. Ata-analar yaşların curnalğa, gazetge yazdırağan küynü eteyik, şo yanına biz, muallimler, göz baqdırmasaq bajarılmay. Yaş şkolağa barğınça, şo curnalnı qoluna alağan bolsa, tilni bilmege muştarlı bolur edi.
Soñ dağı da, munda ana tilden YEGE etme gerek degen pikru arağa çıqdı. Şo tez arada yaşawğa çığar dep esime gelmey. Tek men başğalar da yaqlasa, gelegen yıl özüm ana tilden YEGE-den tışğari ekzamen etmege xıyalım bar. Şonu YEGE-den birdoqda kem tügül qaydada ötgerme süyemen. Yaşlanı biraz sama cımırlatıp bolağan halige şolay yol bar.
Ana tilni haqında söylegenden soñ, birdağı bir masʼalanı aytayım. Yaşlar bizge, şkolağa oxuma gelgençe de orus tilde söyleme muştarlı bolalar. Şo nege bola? Biz bir yıl rayonnu ölçewünde ötgerilegen konferensiyalarda da, rayonnu başçısını kabinetinde de har millet cumada bir keren sama da ana tilibizde berilişler yürüteyik dep taklif etdik. Men qumuq tilde hağın da almay beriliş yürütme boynuma alğan edim.
Nege tügül, bu xalq uçun etilinegen iş. Şo berilişlege giççiden yaşlanı qurşamasa, olar şkolağa ana tilin unuta geleler. Şkolada ana til darsda cumlanı orusça oylaşıp quralar. Bizin yaşlar, ayroqda şahar yerlerde yaşlar bawuna yürüygenleri, üyünde de ata-anası bulan orus tilde söyleyler. Şo sayalı, şunda hakimyatıbızğa yada başğa qurumlağa çaqırıw ete busaq, rayon telewideniyeden har tilde bir-eki sahatğa berilişler etme gerekni haqında qoşsa paydalı bolur. Ana tilge nemqoray yanaşıw yañız şkolalarda tügül. DGU-ğa, DGPU-ğa yaşlar tüşmeygenligini birdağı sebebi — haligi zamanda ana til tügül, özge predmetlerden de muallim bolmağa süymeygenlik.
Bir waqti orusçadan qumuq tilge multfilmleni göçürüp, telewideniyeden görsetdi. Telewideniyeden qumuq tilde seylegen multfilmleni eşitgende yaşlar şoğar tamaşalıq etip, oyunun taşlap, şıp bolup telmirip qaray edi. Şolay yollar bulan olanı giççiden ana tilge hasiret etmege gerek.
- Çeçilme gerekli dağı da masalalar bar, — dep başladı özünü söylewün Xasawürt rayonnu Temirawulundan gelgen muallim Maharram Alimhajiyew.
- Özge şkolalarda bizde yimik, talaplar salınğanmı, bilmeymen. Tek artdağı waqtilerde ana tilden yürütegen curnallanı da, tematika planlarıbıznı da orusça yazma borçlu bolğanbız. Men şonu bir başlap orusça oylaşıp, soñ qumuqça yazma gerekmen. Olay neçik bola degende, işleme süye busağız, orusça yürütejeksiz dep buwardılar. Şo talapnı da kert etip bizin aldıbızğa salğan soñ, ne etme gerekbiz, kim bulan yabuşma tarıqbız? Şonu maʼnasın añlap bitmey, men Mahaçqaladağı muallimleni bilimlerin kamilleşdiregen institutdağı Madinağa da, dağı da başğa yerge de söylep bilme qaradım. Men añlağan küyde, şolay talapnı DR-ni bilim beriw ministerligi salğan. Nege men, qumuq adam, orusça oylaşıp, ana tilimde yazma gerekmen? Şo kimge tarıq wa ne murat bulan etilegen işdir? Men halnı bilme süyüp telefon söylegen adamlağa, misal uçun, "Qarağaylar boyu qaq elme" degen satırlanı orusçağa neçik tarcuma etme gerekmen dedim? Ozoqda, onu neçik alay da tarcuma etme qararman. Tek Yırçı Qazaqnı satırların maʼnasın tas etmeygen qaydada orusçağa neçik göçürme bolabız? Yaxari, qumuq darslarda ana tilimde oylaşmağa da, yazmağada ixtiyarım yoqmu?
1993-nçü yıllarda terminologyanı alışdırma başladılar. Aytağanım, suşestwitelnoyeni — atlıq, prilagatelnoyeni — sıpatlıq dep alışdırdılar. Mağa Wanä degen bulan, başğasına Galä dese, bizin ruhubuz alışınmay çı. Şoğar men bek tamaşalıq etemen. Tilni bulğama neger tarıqdır? Yaşlanı qıynamasaq, tınç qaydada dars berme, añlatma yaramaymı? Olay bolğanda, stol da qumuq söz tügül, tastımal dep aytayıq dağı. Ana tilge bulay da qurşalma süymeygen yaşlağa terminologyalanı da alışdırıp qıyın etdik. Soñ da, muallimleni bilimlerin kamilleşdiregen institutğa şo haqda söylegenmen. Geligiz, barı da muallimler bir programmağa göre işleyik. Bizin barıbıznı da bir yimik darslıq planlarıbız da bolsun. Şolay planlar iñilis tilden, matematikadan, özge predmetlerden bar. Meni ana tilimde nege yoq?
2002-nçi yıdda men de, Ağarahim Soltanmuratow da şo haqda kitap yazma oylaşdıq. Ağarahim har yerge barıp, tiyişli idaralağa muradıbıznı añlatmağa qaradı. Tek oğar xrestomatiynı kim yazıp hazir etgen busa, ol adam uçebnikni de, metodikanı da oñarma gerek dedi. Baliki, ol adam geçinip, bu dünyada yoqdur. Soñ, metodika uçebnikler çıqmay qalma tarıqmı?
Muna şulay çetimliklege urunup, xıyallarıbız yaşawğa çıqmay qala. Geligiz, şoğar biz barıbız da tergew bereyik. Barıbız da bir planğa göre işleyik. Şo ortaq planlarıbız süyse "Tañçolpan", "Qarçığa" curnalarda yada "Yoldaş" gazetde çıqsın. Misal uçun, şolanı da alıp, başğa yurtdağı muallimge telefon söylep, ne haqda dars beregenni bilip, barıbız da şoğar göre darslarıbıznı ötgereyik. Şolay masʼalalar ayaqlarıbızğa çırmalıp, çöp ot yimik yaşawluq etme qoymay.
Soñ dağı da, jurnal barmı, gazet barmı, özübüz de yazılayıq, başğalanı da yazdırayıq. Özge milletler ana til darslarda yaşlar uçun çığağan curnalların qollay. Bizin darslanı yartısı sama da şo curnalnı aylanasında bolsa paydalı bolmasmı?
Xumtorqali rayonnu Üçgent yurtundan gelgen muallim Napisat Hüseynowanı masʼalası barından da öte çıqdı demege yaray.
- Bizin Üçgentdegi şkolada (Xumtorqali rayon) cumada ana tilge bir saʼat, adabyatğa bir sahat tügül berilmey. Oylaşıp qarağız, bir sahat az tügülmü? Misal uçun, bu cuma añlatğan darslanı gelegen cuma bolğunça ayroqda beş-altınçı klaslanı yaşları unutmaymı? Şo sayalı bizge yaşlanı ana tilge qurşama, olağa darslanı siñdirme bek qıyın. Har zamam ana tilden ötgerilegen rayon, respublika olimpiadalağa yaşlanı hazir etigiz dep bildireler. Cumada şo darsğa bir sahat tügül zaman berilmey busa, biz olanı neçik hazir eteyik. Rayon olimpiadalarda bizin oxuwçu yaşlar yaxşı yerler alıp da yibere, tek respublikanı ölçewünde olağa üst gelmege bajarılmay.
Getgen yıl Mahaçqalada konferensiya bolğanda, DR-ni bilim beriw ministrini zamestiteli Natella Zaynalownağa şo qıyınıbıznı aytıp bildirdik. Ol bizge, "Anatilge görsetilgen sahatlar başğa predmetlege berilgen soñ, biz onu qaytarıp alıp bolmaybız",- dedi.
Babayurt rayonnu Adil Yañıyurtunda ana tidden dars da beregen, "Yoldaş" gazetni de xas muxbiri Gereyxan Hajiyew masʼalalanı yerin tezden axtarıp bile.
- Babayurt rayonnu bilim beriw idarasında qumuq tilge qarayğan metodist yoq. Gertiden de, şkolalarda işni yürülegen qaydası onu direktorundan hasil bola. DR-ni bilim beriw ministrini zamestiteli Natella Zaynalowna, bir şkolada cıyın ötgerdi. Şo şkolanı direktoru rayon cıyınnı deputatı da dür. Ol, deputat hisapda Natella Zaynalownağa: "Bizde YEGE yürülüp tura. Tek yaşlar qumuq til purşaw etegen sayalı, şo YEGE-ge tolu küyde hazirlenip bolmay",- dedi. Ol qumuq tilni büs-bütünley taydırmaqnı taklif etdi. Onu muradına tilni taydırıp, şonu ornuna özge predmetlege sahatlar qoşmaq edi. Şo cıyından soñ da zaman getgen, şo adam hali de şo yerinde işley, birdağı keren de rayon cıyınnı deputatına da saylandı, heç almaşınıwlar bolmadı.
Bulay alğanda, Babayurt rayon ullu da dür, aslu halda qumuqlar, noğaylar yaşay. Babayurtda yaşlanı yaratıwçuluq üyü bar. Şonda türlü-türlü 44 krujok iş göre. Tek şolanı arasında kumuq adabyatğa yer bolmay, krujok açılmağan. Şonda mağa añlatğan küyde, sayki, oğar sahatlar yetişmey.
Rayonnu bir-bir yurtlarındağı şkolalarda, YEGE çıqğanlı, adabyat krujoklanı taydırğan. Birgine-bir Xamamatürtdağı 1-çi nomerli şkolada qumuq tilden krujok bar. Bizin Babayurt rayon gazetibiz de orusça çıʼağan bolğan. Yerli telewideniyebiz bir zamanda da bolmağan.
2002-nçi yılda men DGU-nu filologya fakultetini qumuq bölügüne zaoçno oxuma tüşdüm. Yañız bizin yurtdan beşew tüşgen edi. Gertiden de, şo zamanda uruşbatçılıq da bar edi, neçaqı da buzuq hal da bar edi. Bizin qumuq bölükde aqça bermese, ekzamenlerden qıymat salmayğan bir taypa qumuqlar da bar edi. Uniwersitetni atı esgerilgende, adamnı dünyadan göñü çığağan halğa tüşgen edik.
Munda ana tilden YEGE etme gerek degen oy çıqdı. Getgen yıl meni toğuzunçu klasım bar edi. Men olağa ana tilden YEGE yimik ekzamen etdim. Şonda eki alğan da boldu. Ekzamenden soñ cıyın boldu. 40 yıl şkolada qumuq tilden metodist bolup işlegen birew: "Ana til ne etegen zatdır, şondan da eki salamı?",- dep ayıp etip söyledi.
Soñ da, munda olimpiadalarda ortaqçılıq etegenleni haqında da aytıldı. Yaşlanı bir gezik Babayurtğa rayon olimpiadağa alıp bardıq. Şonda har yerden gelip ortaqçılıq etgen bir-bir yaşlanı diktantlarında 28 xata bar edi. Şo darajada bilimi osal yaşlanı olimpiadağa geltirme kimni namusu qabul ete? Bu nege bola? Nege tügül, rayonnu köbüsü şkolalarında bu pelençeni adamı dep, ana til bulan aralığı yoqlağa tolu küyde sahatlar bere. Sayki, şkolada bolsa tügül, qumuq til bir yerde de bolmajaq dep, onu kimge de tapşurup qoyalar. Ör bilimi bulanğı ana tilni kasbuçularına sahatlar da yoq, iş de yoq. Pionerwojatıy yada matematikadan dars beregen adam, qumuq tilni yürütüp, bolamı?
Gertiden de, köpler ana tilge peşemey yanaşalar. Bizin rayonnu ölçewünde ya konkurslar yoq, ya açıq darslar bolmay. Dağı da qujurlusu — bizin rayondağı bir qumuq yurtdağı şkolanı direktoru tanapusnu zamanında yaşlar bir-biri bulan qumuq tilde söylemekni geri urğan. Sayki, olağa orus tilni yaxşı bilmege qumuq til purşaw ete. Muallimler cıyılağan kabinetde de olanı bir-biri bulan ana tilde söyleme qoymay. Şulay ğal bir yerde de bolmağandır.
Qumuq yurtlardağı şkolalarda ana tilni bugünü maqtar darajada bolmağan soñ, şahar şkolalardan neni axtarma bolasan? Qızılürtdağı 5 nomerli gimnazyada qumuq tilden dars beregen Kumsiyat Qaziyewa özünü dertin arağa salıp, laqırğa qoşula:
- Bizin şkolada dört beşinçi klas bar. Şolanı barında da oxuyğan qumuq yaşlanı meni klasıma qoşğan. Olanı barın da qoşğanda 21 yaş bar. Şo yaşlanı eki gruppağa bölüp oxutma tüşe edi. Oylaşıp qarağız, yurt yerlerde de yaşlar, ata-analar qumuq tilge tergew etme süymey busa, men şaharda ösgen yaşlağa bir sahatnı içinde neçik dars etme, neger üyretme bolaman? Yañız yurtlarda da tügül, şahar şkolada oxuyğan yaşlanı ata-anaları da ana til nege tarıq dep çığalar. Bizin gimnazyada birdağı muallim bar edi. Ol otpuskağa getgende, onu yaşların da mağa qoşup qoydu. Şo muallimni ornuna başğasın işge alıp, onu sahatın bermeyler. Yada yaşlanı ekige bölüp mağa sama onu sahatın qoşma süymeyler. Ol muallimni de yaşlarına dars bere dep mağa haq da tölenmey.
Soñ da, getgen yıl mağa adabyat krujokdan eki sahat bergen edi. Men de qanım-canım bulan yaşlanı da qurşap, barı xalqnı tergewün tartağan küyde adabyat axşamlar ötgere edim. Yaşlar da iştahlanıp, krujokğa qurşala edi. Bu yıl busa onu teberip taydırıp qoydular. Yırçı Qazaqnı yübileyine bağışlap, bilim beriwnü şahar, rayon uprawleniyeleri de gorono da, rayono da qoşulup, rayonnu ölçewünde çara ötgerme aylanabız. Mağa olay axşamlar, çaralar ötgeregenge iştahlandırıw haq töleme tüşmeymi? Bir zat da yoq. Men olay axşamlanı, çaralanı, tüzü, hasiretligimden, köp süyüp ötgeremen. Ana tilden açıq darslar da yürütdüm. Olanı da heç birew de hisapğa almay. Şahar şkolada ana til darslağa ekinçi curağa yimik yanaşalar. Şolanı programmağa da gözemelikge yimik qoşğan. Mağa şkolanı başın tutğan adam sen açıq darslar etmege de, klasdan tışda oxuw darslar yürütmege de borçlusan dey.
Qarabudağgent yurtdağı gimnazyada köp yıllanı uzağına kasbusuna amin bolup işleygen dars beriwçü Naida Balaşowa, qonaqlağa bek tergewlü tıñlap, sözge qoşula:
- Bu yıl, sizinki gimnazya dep, bizge bir de bolmağan iş boldu. Aytağanım, mart ayda bizin ana tilge berilgen sahatlanı kemitdiler. Biz şondan soñ ekinçi oxuw planğa çığıp qaldıq. Töben klaslardan tutup, toğuzunçuğa yerli bir sahat tilge, birdağısı adabyatğa berile. 10-11-nçi klaslarda busa bir sahat tilge, eki sahat adabyatğa görsetilgen. Men 5-nçi klasda dars beremen. Olanı lap da ana tilni tatıwun sezegen, oğar tüşünegen zamanı. Olağa baylawluğu bulan gelegen dört-beş darsnı birçe qoşup añlatma borçlu bolabız. Dağı küyde amalıbız yoq. Känt etmeybiz, özübüznü de xoşlu küyde tutma qast etebiz.
Qayagent rayonnu Ötemiş yurtundan gelgen muallim Elmira İsayewa özleni şkolasında ana tilni masʼalası qattı salınğan dep esgerdi:
- Bizin şkolanı başın tutğan direktorubuz, nasibibizge, ana tilni de yaxşı bilegen, özü de ondan dars yürütegen adam. Ol yañız ana tidden tügül, özge predmetlerden dars yürütegenlerden de qattı küyde talap ete. Bizge de nasihat bere. Soñ da, bizin zawuçubuz da ana tilden dars bere. Ol zaman-zaman meni darslarımda olturup, onu neçik yürütegenimni, yaşlanı bilim darajasın tergep gete.
Artdağı yıllarda bizge interaktiwnıy doska, kompüterler geldi. İnteraktiwnıy doskağa, kompüterlege üyrenme gerekbiz. Şonu uçun da, informatikadan dars beregen muallimni de qurşap, 8-nçi klasda yañı qaydalanı qollap, medsestranı da, özgeleni de çaqırıp, yaşlağa qujurlu bolsun, iştahlanıp tilge tergew bersin dep, misal uçun, sawluq saqlawğa baylawlu dars etdim. Biz yaşlağa tapşuruwnu göçürüp yazığız, onu-munu oxuğuz degen bulan bolmay. Olanı iştahlandırağan küyde darslanı yañı qaydalanı qollap yürütmese, yaşlanı ana tilge iy etmege bajarılmas dep esime gele.
Men özüm de ne yañılıq eteyim eken dep oylaşaman. Bizge, haydaq qumuqlağa, adabyat tilde darslar etmege qıyın. Şo sayalı men yaşlağa sözlük etdirgenmen. Misal uçun, bir qumuq söz Ötemişde neçik aytıla, adabyat tilde neçikdir, orus tilde ne maʼna bere, şolanı barın da yazıp alar. Şo sayalı da qıyın bola, bolsa da yaşlardan süyünüp işlep turabız.
Ana tilleni qısmatın oylaşağan Töben Qazanışdağı muzeyni direktoru Ali Mustafayew de "dögerek stolda" ortaqçılıq etip, özünü oyun aytıp, taklifler berdi:
- Şunda yürülegen laqırğa men bek ahamyat berip tıñladım. Meni hisabımda, esgerilgen kemçilikleni göz alğa tutup, şolağa asaslanıp, plan qurup iş görme gerek. Şunda bir şkolanı direktoru yaşlağa tanapusda da, muallimlege olanı kabinetinde de ana tilde söyleme qoymay degen oy çıqdı. Şolay ana tilni töben etegenleni hisapğa alıp, siz özügüz iñ ullu yurtlardağı şkolalanı qurulğan planğa göre tergep, darslar neçik yürüygenni, yaşlanı bilim darajasın toqtaşdırıp, kemçilikleni aldın alma, çaralar görme tüşejek. Bu gün esgerilgen barı da masʼalalanı cıyıp, şkolalarda darslar ötegen küyün de esgerip, YEGE-ni qoşup, bizin hakimyatıbızğa çaqırıw etilinse yaxşı bolur edi.
DGPU-da ana tilden dars beregen Saida Mahammatowa bu masʼalanı içinde qaynay desem, qopduruw bolmas. Ol şo haqda özünü oyun ayta turup, bulay dedi:
- Bizin studentleni biraz alda DR-ni Prezidenti bulan yoluğuwu boldu. Oğar studentler, muallimler de, alimler de paçalıq beregen aqçağa yaşap bolamı dep de soradı. Ol bolmay dep cawap berdi. Soñ da, muallimni kasbusun da, ilmunu da patriotlar saylay dep qoşdu. Men de şoğar mükürmen. Gertiden de, bugün bu "Yoldaşğa" canı awruyğanlar cıyılğan. Tek ana tilleni qısmatı, meni hisabımda, dört türlü yanaşıwdan hasil bola. Birisi, paçalıqnı başın tutğanlar oğar tergew etegen küy bulan baylawlu. Ekinçisi, yerli hakimleni, üçünçüsü, muallimleni, dörtünçüsü, ata-analanı yanaşıwundan hasil bola. Biz neçaqı neler etsek de, ata-analar özleni awletlerine ana tilin siñdirmese, oğar bir zat da etip bolmaybız. Birdağısı, men şkolalağa barıp ana tilden dars beregen muallimleni darslarında olturup tergeygen küyüm bola. Şonda qaysı muallimni qanı-canı bulan darsnı yürütegenni, qaysı osal ekenni görgenmen. Osal degende, misal uçun, adabyatdan bir yazıwçunu haqında darsnı añlatağanda, ol pelen zamanda tuwğan, bulay zamanda geçingen dep xabarlaylar. Şo oxuwçulağa yalqıwlu bola. Olaylar hali bussahatda da yoluğa. Biz şunda cıyılğandan soñ, munda esgergen yimik barı da kemçilikleni hisapğa alıp, yazıp hakimyat qurumlağa tapşurma gerekbiz.
Bizin Mahaçqala şaharnı bilim beriw qurumunu naçalnigini yanına ana tilni masʼalası bulan girgende, ol: "Mağa seni ana tiliñ tarıq tügül, meni özümnü dargi dialektim bar, şo mağa tamanlıq ete",- dedi. Mağa oğar biraz xatirsiz qaydada söyleme tüşdü. Men aytğan sözler de olaylağa kar etmey.
Munda terminologyanı haqında söz çıqdı. Alimleribiz cıyılıp orus terminologyadan qumuq terminologyağa göçgende, bizge özge milletleni wakillerini damağı çıqğan edi. Şo da tilibizni maʼnasın artdırmaq, ösdürmek murat bulan etildi. Meni ğisabımda, paydalı, yaxşı iş boldu. Ozoqda, muallimlege qıyın. Başlap işleygenler doskağızğa terminologyalanı salığız, şonu yaşlar da görsün.
Birdağı yanı, tilge de, adabyatğa da baylawlu yazılğan ilmu işler köp bar. Eger paçalıq xarj görsetmese, olanı çığarma bolmaybız çı. Şo bizin çaqırıwubuzğa şonu da qoşma gerek. Ana tillerden programmalar nege yoq deysiz. Aytayım, şo da xarjğa gelip uruna. Hali bussahat qumuq adabyatdan programma oñarılıp tura, peçatdan çığajaq. İlmu-axtarıw institutda ana tilden programma hazirlenmege urunğan bir neçe adam munda berilegen az aqçağa işlep bolmaybız dep, gelip-getip turdular. Qumuqlanı arasında onu başın tutğanlar yoq çu.
Birdağı da, kitaplar çıqmay dep esgerildi. Kitaplanı çığarıwnu DR-ni Bilim beriw ministerligi onu özlege aldı. Taxo-Godini atındağı institut da, hakimler de şo masʼalanı çeçip bolmay. Aqçanı olar da süye, bular da süye. Natijada busa yaşlar da, dars beriwçüler de aqsay.
Birdağı men aytma süyegenim, bizin peduniwersitetde darslağa hazirlenmey, oxumay gelegen bir neçe qumuq qız bar edi. Olanı barın da bir yağadan ereturğuzup: "Sen özüñnü başıñ bulan tüşgenmisen, aqça bulan tüşgenmisen?"- dep soradım. Barısın da aqça bulan ata-anası oxuma salğanı añlaşındı. Soñ men de olağa, ata-anağıznı qıyının zaya etip, nege oxumaysız dağı dep, uruşup, ayıp etdim. Olanı koridorğa çığarıp, hürmetlew doskağa salınğan yaxşı oxuyğan studentleni suratların görsetdim. Şonda qumuqlardan qayrı, özge milletleni wakillerini suratları bar. Men içinde cıjığı bar, şu çu ilmuğa tergew berer dep oylaşağan student bulan olturup işleymen. Eger de studentni oxuma harakatı bar busa, biraz sama da haqılı, namusu bar adam onu söndürmejek. Yaşawda bulay zat bar. Siz özügüz de şkoladağı yaşlar bulan işleme gereksiz. Biz, ullular getgende, bizin ornubuzğa yaş naslu gelme tarıq çı. Olay adamlar yoq. Nege tügül, men işleygen uniwersitetdegi, kursumda üç qız bar edi. Olanı birisi zaoçno çıqma süydü, tek, tilep, qoymadıq. Eşik aldıbızğa qarap qoymay, yıraqğa, gelejekge qarama tarıq çı. Milletni haqında oylaşmasa bolamı? Lap aslusu, tergew de, yanaşıw da tarıq bola.
"Yoddaş" gazetni baş redaktorunu zamestiteli Dalhat Alqılıçew söznü uzatdı:
- Hürmetli yoldaşlar, siz munda ornubuznu tutağanlar yoq dep esgerdigiz. Bizin "Yoldaş" gazetde de ğal şolay deme yaray. Nege tügül, köpleribiz pensiya çağıbızdağılarbız, bizin yeribizni tutajaqlar gazetibizge de tarıq. Bizge cahil curnalistler yetişmey. Şo şunda salınğan til masʼalä bulan baylawlu. Şo sayalı da çaqırıwnu qurağanda, ana tillege baylawlu zakonnu artğa salmay qabul etmekni haqında da esgerme tüşe.
Men oylaşağan küyde, şo gün bir-birewge sır çeçdi, oylar taklifler arağa çıqdı. Ozoqda, bu yañız qumuqlanı başına gelip tiyegen masʼalä tügül. Bu özge milletleni de yüregin xurt yimik aşayğan masʼalä. Onu uçun da şo awur arbanı yañız özübüz alıp yürüme qarasaq, natijalı bolmas dep esibizge gele. Olay bolğanda, özge milli tilleni de axtarağan alimlege, dars beriwçülege de çaqırıw etmege gerekdir. Ondan qayrı da, yañız umumi sözler, çaqırıwlar bir zamanda da asuwlu bolmay. Paçalıqnı yanından boş inandırıwlar bulan tügül, şaylı aqça bulan da kömek etme tüşe. Nege tügül, bu masʼalanı xarj bolmasa çeçip bolmayğan yanları arağa çıqdı.
Soñ dağı da, taxşaharıbızda har milletni özünü madanyat üyleri bolsa çı yaxşı edi. Şonda tilni de üyretegen, gerti qumuq biyiwleni görsetip bolağan, milletni tarixin suratlayğan har türlü eksponatlar, hatta qızyaşlağa qumuq aşlanı bişiregen, hazirleygen küyleni añlatağan krujoklar bolma tarıq. Eger de, şolay milli üyleni paçalıq öz boynuna alıp, tiyişli xarjın berip saqlama bolmay busa şo milletni madarlı adamları toplağan aqçasından bir payın adilli işge çığarma bolmaymı?
"Dögerek stolda" bolğan laqırda arağa çıqğan masʼalalağa, takliflege asaslanıp hakamyatğa DR-ni Bilim beriw ministerligine çaqırıw etilinejek.
Yazıp onğarğan Paxu Haybullayewa.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş/Wremena", 05 noyabrä 2010 g.