1993-nçü yılda Xumtorqali rayonnu yañırtılıp quruluwu Qumuq xalq harakatı «Teñlik» yetgen ullu üstünlükleni biri bolup toqtay. Rayon qurulup bir yıldan busa «Sarixum» degen gazet de açıla. Birinçi gününden tutup, gazetni redaktoru bolup sınawlu curnalist wa belgili şair Cawat Zakawow işley.
– Cawat, bugün rayon gazetleni ne talçığı bar?
– Lap da bek talçıqdırahan zat – oxuyğanlanı sanawu yıl sayın kemiygeni. Maʼlumatnı, yañılıqlanı xalq İnternetden, telewideniyeden çalt ala. Ondan qayrı da, qumuq tilde yazağan cahil curnalistler yoq. Bussahat respublika gazetibiz «Yoldaşda» da, rayon gazetleribizde de işleygenleni köp yanı – 60 yılından ötgen adamlar. Gelejek naslunu qısmatına tergew osal. Aldın paçalıq, partiya şo masʼalanı tergewünü tübünde saqlay edi. Hali şo haqda söylene, tek natijalı iş etilmey.
– «Sarixumnu» tirajı neçaqıdır? Yazılıw neçik ötgerile?
– Tirajıbız – 800. 1500, 1700 waqtileri de bar edi. Yazılıwnu redaksiya idaralanı, qurumlanı yolbaşçıları bulan iş yürütüp ötgere. Poçta bulan işibiz bolmay. Şonu sebebi de – poçtadan yazılıwnu etebiz desek, yazılıwnu bahası eki kerenge sama da artıq bolup toqtay. Bulay da qıyınlıq bulan yazılağan oxuwçularıbıznı, poçtadan taba yazdırtsaq, birden-bir ürkütmege bolabız.
Poçtadan yazılıwnu ötgermege de yarar edi, tek netesen, poçtanı qulluqçularını gazetlege yazılıwda bir hayı da bolmay. Redaksiya aqçanı cıyıp poçtağa berse, gazetni oxuwçuğa yetişdiregeni uçun yazılıwnu bahasından 60 prosentni özlege qoya. Şonu uçun da oxuwçulağa gazetni redaksiyadan taba özübüz yetişdirebiz.
– Oxuwçularıhız kimlerdir?
– Aslu ğalda muallimler wa bücetden aläpa alağan özge qulluqçular.
– Qumuq awtorlar bulanğı hal neçikdir?
– Rayonda yaşayğanlanı 80 prosentine yuwuğu qumuqlar busa da, gazetde qumuq materiallar bulan yanaşa orus tildegi materiallar da çığarıla. Qumuqça yazağan yerli awtorlar yoq dese de yarayğan küyde. Barı da materiallanı biz, gazetni qulluqçuları, özübüz oñarabız. Zamanda bir orusça yazağanlar bola. Olar da – muallimler wa yolbaşçı qulluqdağılar. Men çaq-çaqda bizin qumuq yazıwçulanı asarların salıp, qumuqça oxuma süyegenleni tergewün tartma qast etemen.
– Neçik esiñe gele, 15 yıldan qumuqça oxuyğanlar bolarmı?
– Bolar. Tek ana tilge yanaşıw bugün yimik getse, qumuqça oxuyğanlanı sanawu az bolajaq. Yazağanlanı sanawu busa dağıdan da bek kemir. Şonu da köp sebepleri bar. Xalq ana tilinde oxuma süymey desek, durus bolmas. Şkolada ana tilleni üyreniwge ahamyat osal. Yaşlanı orusça yazma-oxuma üyrete, ana tilde busa yaşlar ne yazma, ne oxuma bolmaylar. Ana til darslanı sahatları yıl sayın kemiy. Şo darslağa muallimleni, direktorlanı, bilim beriwnü yerli uprawleniyelerini yanaşıwu da başğa, bolmasa da yarayğan darsğa yimik qaraylar.
Ana tilleni aylanasında barı da respublika gazetlerde köp türlü oy alışdırıwlar yürülüp tura. Ana tilleni masʼalası yurt şkolalarda, bilim beriwnü yerli uprawleniyelerinde, hatta Bilim beriw ministerliginde de gerti küyde çeçilmege bolmay. O masʼalağa paçalıq ölçewde yanaşmağa gerek. Dağı yoğese, gazetden gazetge ana tilibiz öle tura dep känt etip yazılağan maqalalar çıqsa tügül, dağı başğa alışınağan zat bolmajaq.
Känt bulan masʼalä çeçilmeygeni añlaşıla. Şkolalanı oxuw programmalarında orus tilge wa orus adabyatğa 7-8 sahat bermege zaman tabıla, qumuq tilge wa adabyatğa eki sahat berile?! Men şkolalarda orus tilni üyrenmeyik dep aytmayman. O Rossiyada – paçalıq til. Rossiyanı içinde yaşayğan özge milletler de – Rossiyanı watandaşları çı. Milli respublikalanı watandaşları orus milletni wakilleri yimik özleni ana tillerin tolu küyde nege üyrenmege bolmay?! Dağıstannı milli tillerinde şkolalar uçun oxuw kitaplar bolar çaqı darajada çığamı? Ozoqda, çıqmay. Onu bizin respublikanı başın tutğanlar wa örde olturğan deputatlar bilmeymi? Bile, ozoqda. Bile busa, oxuw kitaplar çığarmaq uçun respublika bücetde nege tiyişli xarj görsetilmey? Bu sorawğa kim cawap berer? Birew de bermejek. Eşitse de, bilse de – eşitmeygen, bilmeygen bolup turajaq.
– Gazet qujurlu, xalqğa tarıqlı bolsun uçun, ne haqda yazma gerek?
– Men oylaşağan küyde, gazetlerde de, curnallarda da bizin xalq adabyatnı, inçesanyatnı, özünü tarixini haqında oxuma süye. Qalğan maʼlumatlanı – politikanı, ekonomikanı, sport yañılıqlanı – orus gazetlerden, İnternetden, telewideniyeden de bilme bajarıla. Yañı adabyat asarlanı, inçesanyatnı yañılıqların busa yañız milli gazetleribizde oxuma bolabız. Bizin «Yoldaş» gazetde adabyatğa, madanyatğa, xalqnı tarixine baylawlu materiallanı köp berse, qumuq yazıwçulanı asarlarına yerni qızğanmasa, özünü oxuwçuların birden-bir süyündürer edi. Men o yoruqdağı materiallar az çığa dep aytmayman. Dağı da köp çığarsa yaxşı.
– Qumuq adabyatda yañı pahmular, süyündüregen çeber asarlar bar dep esiñe gelemi?
– Gelmey. Adabyatıbızda da ösüw yoq. Yañız qumuqlarda tügül, dağıstan, orus adabyatında da ösüw görünmey, tamaşağa qaldırağan adabyat asarlar az.
– Qumuq adabyatğa güçlensin uçun ne yetişmey?
– Yetişmeygen zatlar köp. Şolanı aslularını birisi – kritikanı yoqluğu. Kritika, adabyatnı axtarıw bolmasa, ösüw bolmay... Tek bizde özün kritika etgen adamnı duşmanına sanayğanlıq bar.
– Cawat, misal uçun alğanda, seni gazetintni kim uçun wa ne paydası bar? Tañala «Sarixum» gazet yabılsa, şoğar talçığağan adam bolarmı?
– Ozoqda, işinden ayrılğan adamlar talçıqmay bolmajaq. Sen sorawuñnu salğan küyünge razi tügülmen. Gazet meniki tügül, onu kürçülendirgen – Xumtorqali rayonnu administrasyası. Gazetni ne paydası bar? Misal uçun, administrasya qabul etegen qararlar xıylı adamlar uçun tarıqlı bola. Zamanğa göre administrasya şo qararlanı xalqğa gazetden taba ayan etme borçlu.
– Gazetni yesi administrasya ekenni men de bilemen. Gazet özü xalqğa tarıq dep tutdurup aytıp bolamısan?
– Tüzün aytsa, barı da xalqnı atından aytıp bolmayman. Meni özümnü pikrum: başğa rayonlarda yimik, bizin rayonda da gazet bolma tarıq.
– Xarlısız gazetleni nege ala xalq?
– Xarlısız gazet bolmay. Şolanı da bar öz politikası bulanğı yesileri. Dağıstanda çığağan xarlısız gazetleni köbüsünü tirajını sanawu qopdurulup yazıla. Xarlısız gazetler de özleni yesilerine qulluq ete.
Bizin xalq köp yıllanı boyunda boş, qopduruw maqtawlardan tazza deginçe yalqıp, tanqıtı-cibijeyi köp – güçlü gazetleni oxumağa süyüp, «Çernowikni», «Nowoye delonu», «Swobodnaya respublika» gazetleni kiosklardan alıp oxuy. Soñ da, o gazetlerde yañı maʼlümat da köp. Üstewüne, xarlısız gazetleni muxbirleri de, köp alapalar da alıp, qorqunmay-tartınmay yazalar. Muna şonu uçun xalq xarlısız gazetleni ala.
– Aslusu – şo xarlısız gazetler oxuwçular uçun işley. Olanı xalq oxumay busa, tirajı az bolsa, yesileri şolay gazetni saqlamajaq. Şolardağı curnalistleni alapaları, gonorarları da olanı pahmusundan, reytinginden hasil bola. Reytiñ bolsun uçun busa, oxuwçuğa yarama gerek.
– Sen aytağan zatlar barı da gerti. Tek bussahatğı şartlarda ayroqda rayonnu ölçewünde sen aytağan küydegi gazetni boldurma bajarılmay. Neçaqı qujurlu gazet bolsa da, xalq oxumay, İnternetge, telewizorğa baqğan.
– Ozoqda, munda senden hasil bolağan zat az. Seni işiñ – administrasyanı politikasın, maqtawlu işlerin ayan etmek. Barmı maqtama zat?
– Bar... Rayonnu başçısı bolup Ruslan Toturbiyewiç Toturbiyew gelgenli, köp işler etilip tura. Birinçiley, barı da şkolalağa remontlar etildi. Şolay da, rayon sentr Qorqmasqalada yaşlar bawuna remont etildi, yurtnu töben etegindegi izğar tartağan oramlağa yertüp suwlar getsin uçun drenaj bırğılar salındı. Soñ da, bu yıl quruluş işleri sozulup turağan 640 yaşğa yeri bulanğı yañı şkolanı barı da quruluş işlerin tamamlamağa göz alğa tutulğan. Yañı rayon bolnisa qurulğan. Az zamannı içinde 20 yılnı uzağında etilmegen çaqı işler etildi. Töbe degen posölokda cahil ahlüler uçun beş qabtlıq 60 kwartirlik yaşawluq üy quruldu wa şondağı barı da köp qabatlı üylege tolu remont etildi.
Şo işler barı da yerli naloglanı hisabından ötgerildi. Şolay da, bizin rayonğa köp inwestisyalar geltirilip, şişa çığarağan zawod, qumaç fabrik qurulma başlağan. Şolanı yaxşılığından yerli xalq iş bulan taʼmin etilejek wa qoşum naloglardan cıyılğan xarjğa xalqnı yaşawun oñarmağa dağı da imkanlıqlar artajaq. Gazetni borçu – şo etilip turağan paydalı işleni xalqğa ayan etmek.
«Yoldaş» 15-02-2013