Texnika ilmulanı doktoru, professoru, SSSR-ni Paçalıq sawğatını eki keren laureatı, aytılğan alim, kosmos baylawluqlanı quruwçusu Murat Qaplanownu atı wa maqtawğa layıqlı ilmuda etgen ullu qoşumu artdağı zamanlar bolğança yaşırılıp turdu. Nege tügül de, M. Qaplanow özü wa ol ilmu tarmaqda kosmos baylawluqlağa bağışlap yürütegen axtarıwlar paçalıq sırı etip saqlana edi. Hali enni yıllar getip, onu atından wa işlerinden şo sekret grif taydırılğan soñ o haqda yazmağa yarayğan boldu. Birinçilerden bolup onu haqındağı qujurlu maʼlumatlar bulan bizin "Qumuqlanı belgili alimleri" degen wa camyat yaşawubuzda ötesiz ullu ahamyat qazanğan kitabnı awtoru misgin Ağaw Axayew tanış etdi.
Hali biz maqalabızda bu ullu alimibizni kelpetine birdağı da bir renk qoşağan wa oğar baylawlu añlawlarıbıznı artdırağan bir-neçe maʼlumatlanı geltirme süyebiz.
Belgili bolğanı yimik, 1961-nçi yıl Yüriy Gagarin kosmosğa uçup, arşnı-alamnı "qapuları" açılğan soñ, kosmos baylawuqlanı muhkamlaşdırıw masʼalası alimleribizni aldında toqtay. Sputniklerden taba baylawuqlanı yürütüwnü sistemasına bolduruwnu masʼalasın Sergey Pawlowiç Korolew birinçiley özünü gazetlerde çıqğan maqalalarında wa SK KPSS-ge wa SSSR-ni Hukumatına yazğan "yabıq" kağızında götere. 1961-nçi yıl 31-nçi dekabrde "Prawda" gazetde "Sowetskaya zemlä stala beregom Wselennoy" degen at bulan maqalä çığa. Adatlı bolğanı yimik, bu maqalanı tübünde S.P. Korolewnu gerti familyası görsetilmey, "prof. K. Smirnow" degen yaşırtğın atı (psewdonimi) görsetile. Ol komsosdağı üstünlükleri bulan ötesiz bay 1961-nçi yılnı hasillerin çığara turup, Gagarinni de Titownu da kosmos uçuwlarına layıqlı bahalar bere turup, bulay dep esgere:
"Onça yaxşı küyde axtarılıp bitmegen kosmos alamı, bir şeksiz de, ilmu wa ekonomika yaqdan ötesiz ahamyatı bulanğı praktika masʼalanı çeçiwde bizin bek iştahlandırmaqda.
Az zamannı içinde kosmos baylawluqlanı yürütmek, radio wa yeleprogrammalanı yaymaq, deñiz wa hawa yollardağa gemeler bulan samolötlanı nawigasyasın etmek, hawa hallarına sistematika qaydada tergew etmek uçun sputnik-stanisälanı qurma tüşejek..." (Tworçeskoye naslediye akademika Sergeya Pawlowiça Korolewa. M.: Nauka, 1980.S.433.).
"Prof. K. Smirnow", ozoqda, o waqtilerde baylawuqlar uçun sputnikler yaratmaq uçun SK-nı wa SSSR-ni Hukumatını yaşırtğın qararı bulan proyekt işler qızıwlu küyde yürülme başlanğannı açıqdan-açıq yazıp bolmay bolğan.
Şo döwürde muna şo proyekt işlege M. Qaplanow da qurşala. "Zarä" degen kosmos gemeni baş konstrutkoru YÜ. Bıkownu rekomendasyasına göre, Nİİ 695 atı bulanğı yaşırtğın institutunda çalışağan M. Qaplanownu "tanış bolmaq uçun" Sergey Pawlowiç Korolöw özünü yanına laqırğa çaqıra. Şo laqırnı natijasında S.P. Korolew özünü aldağı işinde yaxşı görsetgen Muratğa kosmosdan taba baylawluqlar yürütmek uçun qollanjaq sputnikleni bortowoy baylawuq apparaturasını (retranslätor) üstünde işleme taklif ete. Şulaylıqda Murat Qaplanow S.P. Korolewnu komandasında çalışma başlay. Ol "Molniya-1" degen baylawluq sputnikni proyektin yaşawğa çığarıw işlerde öz qoşumun ete. Salınğan tapşuruwğa göre, sputnikni resursu (işlew boljalı wa güçü) 6-9 aydan kem bolmayğan küyde proyektge tutulma wa barı da bu eksperiment işler uçun 6-7 sputnik uçurulma gerek bolğan. İşler şo boljalda kütülme de kütüle...
Muratnı kelpetin açıqlamaq uçun onu iş yoldaşlarını esdelikleri yaxşı kömek ete. "Qaplanow birinçi tanışlıqdan tutup özüne inamlıq qazandırağan adam edi. "Başlapğı qarawdan süyüw" de şolay tuwadır. Men de onu şossahat uşatdım wa süyüp de qaldaım" dep xabarlay W. Çertok wa onu biografyasına baylawlu bulay xabarlay:
O zamanğı işge tüşegende tolturağan anketalarda barıbızğa da yaxşı tanıwlu har adamnı milletine baylawlu beşinçi punkt bar edi. Bizin institutnu kadralar bölügünü qulluqçuları Qaplanownu anketasın üyrenegende bu punktğa gelgende bek tamaşa etdiler. "Qumuqlar" degenler kimlerdir, ne milletdir degen sorawğa cawap tabıp bolmay qıynaladılar. Haligi terminologya bulan ol "liso kawkazskoy nasionalnosti" bolup çığa edi.
Men özüm de Kawkazda bolğan busam da, bulay bir milletni haqında eşitmegen edim., mundan soñ kadrowiklege de ne ayıp salıp bolarsan. Az sanawlu bu millet Dağıstanda yaşay bolğan eken. Murat özü bu haqda xabarladı wa öz yaşawundan bulay añlatıwlar berdi. Onu ullu atası Zabit qumuq biylerden wa ötesiz bay yeresilerden bolğan. Ulanı Raşitni (Muratnı atasın) ol, o zamanğı rus aristokratları da yimik, Yewropa kulturasına yes bolsun dep Parijge oxuma yibergen. Raşit iñ de prestijli sanalağan Sorbonn uniwersitetinde bilim alğan. Munda oxuyğan zamanında ol bir cuhut qıznı süyüp qala wa onu bulan üylene. Bu sebepden Raşitni atası bulanğı aralıqları üzüle. Amma 1915-nçi yıl, ölgençe aldın, atası ulanı bulan yaraşa wa özünü büs-bütün baylığın buğar wasiyat ete.
Ördegi maʼlumatlardan añlaşılağanına göre, Murat özünü awtobiografyalarında wa özü tolturğan anketalarında özünü "camyat minasına" göre salınğan sorawğa cawap Bere turup, har gezik de "Otes — zemlewladeles( do rewolüsii), advokat" dep görsetip yürüy.
1937-1938-nçi yıllar stalinçi repressiyalanı döwüründekawkaz intelligensiyası köp qıyıqsıtıwlağa tarıy. "Advokat, yeresini, knäznı ulanı" bolğan, Fransiyada ör bilim alğan Raşit Qaplanow da, ozoqda, bir şeksiz de, "xalq duşmanlarını" sıdralarından sanalıp, 1937-nçi yıl yoq etile. Atası repressilağa tüşgençe aldın Murat Moskwa energetika institutnu elektrofizika fakultetin yaxşı qıymatlar bulan bitdirme bajara. 1938-nçi yıl Muratnı, "xalq duşmanını" ulanı, özün de tutğanlar wa "nedonositelstwo" degen statyağa göre taqsırlap lagerlege sürgün etgenler. "Tarbiyalawçu-zahamatçı lagerlerde" beş yılnı uzağında "haqılğa geltirilgen" soñ armiyağa alınıp munda da "inamlıq" qazanğan soñ, "poçtowıy yaşikde", yani oboron zakazlanı kütegen yaşırtğın institutda tiyişli qurumlanı daimgi göz qarataıwunu tübünde işleme başlay.
Yañız KPSS-ni XX-nçı syezdinden soñ Murat özün erkin hisap etme başlay. "Xruşewnu haqında neler aytıla busa da, men oğar haq yürekden şükürmen" dey edi Murat, dep esgere onu iş yoldaşı. "Pahmudan, harakatçılıqdan, rahmululuqdan wa sipteçilikden ol mahrüm tügül edi" dep de uzata...
1962-nçi yılnı lap başında Qaplanownu ortaqçılığı bulan hazir etilgen wa "Molniya-1" sputnikni reklama etegen birinçi prospekt SK-ğa, WPK-ğa wa tiyişli ministrliklege yiberile. Şo prospekt "Molniya-1" sputnikge baylawlu yabıq busa da birinçiley tışğa, tış dünyağa çıqğan birinçi dokument bola. Şo prospektde "Molniya-1" eksperiment qaydada qurulğan baylawluq sputnigi hisapda tanıtıla. Bu proyektge göre, sputnikden taba Moskwa Wladiwostokdan başlap SSSR-ni wa bütün Yewropanı barı da şaharları bulan baylawluq tutup bolağan bolğan. Prospektde aytılağan küyde, "sputnikni retransläsya apparaturası sawlay teleprogrammanı (bir kanal) yürütme (yaymağa) yada köpkanallı telegraf wa telefon baylawluqnu (40-60 kanal) qurmağa imkanlıq bere".
Bu dokumentde, "Molniya-1" sputnigine baylawlu işni şu qaydada qurğan zamanda 1964-1965 yıllarda sputnikleribizni qolap ör darajada muhkamlı kosmos baylawuqlanı inamlı bazasın boldurup bolajaqbız" dep de aytıla.
Bu sözleni oxuğanda, ozoqda, bu proyektni tasdıq etgen kosmos texnikanı atası sanalağan S.P. Korolewğa, onu yolbaşçılığını tübünde bu proyektni yaşawğa çığarğan yaqlıbız, ullu alimimibiz wa maqtawlu adamıbız Murat Qaplanowğa wa bu proyektni üstünde işlegen onu köp sanawdağı iş yoldaşlarına baqğan yaqdağı süyüwübüz wa öktemligibiz birden-bir artmay bolmay.
...Murat Qaplanow bu işleri uçun, natijada, SSSR-ni Paçalıq sawğatın birinçiley alğan. Amma onu aslu axtarıw işleri busa o waqti yañı başlanğan bolğan. Alda busa ilmuda wa yaşawda alınmağan uzaq yollar, yañı örlükler bulan yañı üstünlükler bolğan.
Kämil Aliyew
QOŞUM HİSAPDAGI BAYANLIQ.
Murat Qaplanownu haqında qumuq oxuwçularıbız, örde de esgergenik küyde, artdağı yıllar az busa da maʼlumatlar alma boldular, özün de tanıdılar. Amma onu ulanı Raşid Muradowiç Qaplanownu Dağıstanda yaxşı tanıydır dep aytıp bolmaybız.
Raşid Qaplanow 1949-nçu yıl tuwğan. Moskwada yaşay. Dünyağa atı aytılğan belgili alim-etnolog, tarixçi, politolog wa poliglot, 19 tilni bile, dağı da 30 tilde oxuma da oxuy.
1992-nçi yıldan berli RAN-nı bütündünya tarixi institunda ilmu qulluqçu wa darsberiwçü bolup çalışa. Londondağı Yewropa Akademyasını, cuhutlanı üyrenegen ilmulanı Bütündünya birleşiwünü çleni, Rossiya cuhutlarını tarixi camyatını başçısı. "Sefer" (Kitap) degen akademya sentrni predsedateli.
Ol "Portugalya posle Wtoroy mirowoy woynı" degen monografyanı wa qırqdan da artıq özge ilmu işleni awtoru. Maşğul bolağan ilmu tarmaqları... Yewropadağı sanaw yaqdan az hisap etilegen milletleni wa olanı milli haraatlarını tarixi; Yewropa cuhutlarını 18-19-nçu asrulardağı tarixi; yewropa faşizmini tarixi; politologya, etnologya, sosioliñwistika.
Özünü üyahlüsünü wa ata-babalarını haqında ol qısğaça bulay xabarlay:
- Meni genealogyam, yani tuxum-taypamnı, yani qumuq biyleni tarixi ötesiz qujurlu. Biz qumuq biylerdenbiz Kitaplarda yürüle gelegen bir tawarixlege göre, meni tuxum tamurlarım tap Mahammat-payxamarıbız bulan baylawlu bolup çığa (ozoqda, men özüm, professional tarixçi hisapda, bu yerli tawarixçilege inanıp qalmağa gerekmeygenligin añlayman). Bir başğa wersiyağa göre busa, — biz Çiñisxannı naslularıbız. Ana yaqdan men cuhutlar bulan qoşulğanman. Cuhut tügül ata-babalarım Temirqazıq Dağıstandan. Meni ullatam ullanam bulan Parijde oxuyğan zamanında üylengenler. Tötäm Stambulda tuwğan, anam busa — Kitayda, men özüm busa, nasip bolup, Moskwada tuwğanman. Özümnü milletçe bir yandan qumuq, birewü yandan da cuhut his etemen.
Opublikowano: "Yoldaş", 2004, 6 noyabr.