Bizde pahmulu adamlar köp. Şolanı birleri özleni artıq salamatlığından tiyişli darajada arağa çıqmay qalıp turalar. Şolaylanı biri — köstekli şair Musa Şixawow. Onu pikruları birewlege ters çalınma da yaray. Neteyik, Musa — şolay adam, hillası yoq, oylaşağan küyünde söyley.
— Men seni gülleymen, Musa, sen bir de paçalıqnı bücetinden aläpa berilegen işde işlemegensen. Şonu uçun birewge de paxana tügülsen, öz zahmatıñ bulan erkin, özden küyde yaşap turasan. Sen özüñnü nasipli adamğa hisaplaymısan?
— Lap başında ullu wa qıyın sorawnu berip qoyduñ. Bir söz bulanğı cawapğa razi busañ, nasiplimen dep oylaşaman. Sen aytağan paçalıqnı işindegileni yaşawun da men bilemen. Bir yañız da şolağa suqlanmayman. Özler de meni aburlayğan, men de özleni aburlayğan qurdaşlarım bulan birge yürütegen quruluş işimden gelegen qazançım mağa ahlümnü saqlama da, namuslanı kütmege de tamanlıq ete. Hali çi yaşlar da barı üy bolğanlar, özler özleni saqlap bola. Olanı biri de biz, ata-anası, uyalarday erşi işni etmegen. Nasip uçun dağı ne gerek?
— Yaxşı. Ömürüñde hökünegen işiñ bolğanmı?
— Yırçı Qazaq da aytğanlay, «etgen edik bir işleni yaşlıqdan». Yurtda şkolanı bitgen yıllarıbızda güz waqti eki yuwuq da bulan mağa qız qaçırğan edik.
— Dağı da Yırçı Qazaq esge gele: «Getgenibiz gökşa maral güz edi, / Eltgenibiz bir qarawaş qız edi». Soñ ne boldu?
— Ne bolsun? Başında razi bolsa da, şo qız soñ, arza yazıp, bizin tutdurdu. Bir qurdaşım Arip 18 yıl bolmağan dep, tusnaqdan qutuldu. Şamil de, men de 3 yılğa tutulduq.
— Seni qısmatıñ, gertiley de, Qazaqnı qısmatına oşay. Ol da 3 yıllağa Sibirge yiberilgen bolğan çı, «Üç yıllağa men oljasız yatayım!» Seni yazağan küyüñ de oşay Qazaqnıkine.
— Şunu bulan teñleşdiriwleni bitdirip qoyayıq. Qazaqnı axırı ariw bitmegen... Sen hökünçleni sorağanğa göre aytaman: yaşawum lap başında götek getme başladı. Tek men şoğar da hökünmeymen. Qaysı işni de yaxşı yanı da, yaman yanı da bola. Şo işni de bolğandır yaxşı yanı.
— ...Temir eşik aç qançıqday hansıllap, / Meni yutup, yapdı tişnek awuzun... Bu satırlanı sen, ozoqda, tugulgtan waqgiñde yazgtansan. Şiʼrular yazıp şonda başladıñmı?
— 14—15 yıllıq çağımda yazıp başlağanman. Men başlap xabarlar yaza edim. Birinçi xabarım 1967-nçi yılda «Dosluqda» çıqğan.
— 5-6 yıl alyaqda «Tañçolpanda» da çıqdı powestiñ. Şiʼru bulan yazılğan dramalarıñ da bar. Hali de powestni üstünde işlep turasan. Busa da, prozaikden, dramaturgdan alda, sen şairsen, dep esime gele. Ayt da, neçik yazıla şiʼrular? Anna Axmatowa, misal uçun, «Bilgey edigiz, şiʼru neçik hapur-çupurdan cıyılağannı», — dep yazğan. Birewler: «Tüşümde görgenimni yazaman», — deyler. Sen neçik yazasan?
— Türlü-türlü küyde bola. Başıña bir oy gele. Şoğar oylaşa turup, bir formağa gelgende, kağızğa yazıla. Soñ üstünde işleme, qıyışdırma, çarlama başlayman.
— Birewler: «Har gün işleme gerek», «Günde bir neçe sahat işleme gerek, neçe yüz satır yazma gerek»,— dey. Seni bolğanmı şolay küyleriñ?
— Bir de bolmağan. Yazmağa süymeyli, bir-bir oylardan arçılma süyegen gezikler bola. Tek bir-bir oylar, netseñ de, kağızğa göçürülmey turup, başda cıyılıp tura. Sen aytağan küyde, har gün plan salıp yazağanlar da bar, ozoqda. O olanı kasbusudur. Men şair bolaman dep yazmayman çı. Yazmay turmağa bajarılmayğanğa yazaman.
— Musa, sen kim uçun yazasan? Oxuwçularıñ kimlerdir?
— Kim uçun yazaman dep aytayım? Meni añlayğanlar uçun yazaman desem, durus bolajaq. Olay degende, şulay yazsam, meni añlar dep de oylaşmayman.
— Oxuwçu meni artımdan yürüy, men oxuwçunu artından yürümeymen, deysen dağı. Tüz çü. Şonu uçun seni poezyañ inandıra. Güçden, özüñnü qıynap yazmayğanıñ biline. Men añlayğan küyde, gerti poezya şolay bolmağa da gerek.
— Tek bir zat bar. Adamlar yañız men oynap yazğan yeñil şiʼrulanı oxuymu eken dep esime gele. Artdağı kitabımda («Yaşlığımnı özeni») qurdaşlarıma, yurtlularıma bağışlap yazılğan epigrammalar, masxara şiʼrular bar. Kitapnı oxuğanlar şolanı bolmasa esgermey. Men özüm busa şo şiʼrulanı poezyağa da sanamayman. Razminkağa yazılğan zatlar. Maʼnalı, yaşawda oylaşdırağan şiʼrulanı oxuyğanlar yoq yimik. Hali men şiʼru qaydada drama yazıp turaman. Şonu oxuyğan adam sama bolarmı dep de oylaşaman. Tek bolmasa bolmay dep, üstünde işlep çi turaman.
— Dramanı Qumuq teatr uçun yazamısan? Ondağılar yerli temalağa yazağanlar yoq dep känt eteler. Yazağanlar barnı çı bilemen. Tek bir türlü sebeplege göre olar sahnağa salınmay.
— Aslu sebep, ozoqda, yerli awtorlanı pyesalarını darajası osal ekenlikdedir. Olanı üstünde işleme gerek. Başğa tillerden, klassiklerden alıp salsa tınç... Şu pyesam bitgende, teatrğa berip qarama süyemen.
— Musa, sen 60-nçı yıllardan berli adabyat bulan maşğulsan. Xıylı suw töben aqğan. Camyat, adamlar büs-bütünley alışınğan. Kim ne dep aytsa da, kitaplar çı çığa, adabyatıbız ölmegen. Oxuymusan bugüngü adabyatnı?
— Qoluma tüşgen kitaplanı qutğarmayman. «Tañçolpanda» çığağan çeber asarlanı oxuyman. Tek, qanyawğur, barı da çığağan kitaplar xalqğa yetişmey qala çı. Pelençeni, tügençeni kitapları çıqğan dep eşitemen, tek tapma bajarılmay qala. Şosu — yaman. Alda qaysı kitap tükenge girseñ de, yañı çıqğan kitaplar tizilip salınıp tura edi. Hali süygenler kitapların özleni xarjına çığarıp da bolalar. Şo da bir yaqdan yaxşı. Birdağı yaqdan — osal, bişmegen kitaplar da köp çığarıla.
— Haligi zakonlar bulan har adam, süyse kitap, süyse gazet, jurnal çığarıp, süyse telewideniye, süyse teatr açıp bola. Olanı darajasına, san yanına busa oxuwçu, qarawçu baha bere. Uşatmaymısan — oxuma, qarama, o seni işiñ. Bu — yaxşı yanı. Yaman yanı — darajası osal çeber asar adamlağa yaman yaqdan taʼsir etme, ters tarbiyalama bola. Demokratyanı şosu bar çı — yaxşı da, yaman da erkinlikden bir yimik paydalanalar.
— Dür çü dağı. Meni şoğar qarşılığım yoq. Eger yañız paçalıq çığarıp tura edi busa, hali yazağanlanı da köpleri toqtajaq edi. Şonu uçun osal busa da, yazağanlar köp bolsun. Tek kritikler yoğu yaman. Bolğan busa, darajası osal, «bişmegen» kitaplar az çığajaq edi.
— Dep esiñe geledir. Musa, kritikni birew de oxumay çı. Yazıp, oylaşıp bolağanlar barı da, süyse, kritikler. Sen de dürsen, men de. Bir-birewge aytabız kritikalı oylarıbıznı. Tek şonu yazıp, yaman atlı bolma birew de süymey.
— Ya, kritika — yañız sökmek tügül çü, analiz etmek, axtarmaq. Kim-kim de onu bajarmajaq. Tek bajarağan adamlarıbız da bar. Kritikasız ösüw bolmajaq. Nehaq tügül çü kritiklege «adabyatnı sanitarları» deygeni. Bizde busa quru maqtawlar. Birewler adabyatnı gelejegi yoq degenge de men razi tügülmen. Başğa canrlar ölmeklik de bar, tek til bar turup, poezya, yır ölmejek.
— Sen kritika yoq dediñ. Bizde busa neçaqı alimler, filologlar bar. Olar tutaş şo bir adamlanı, tarixde atları qalğan adamlanı yaratıwçuluğun axtarıp turalar. Yaratğan yañılığı az busa da, aylanabız dosentlerden, doktorlardan tolğan. Bugüngü adabyatdağı hal axtarılmay. Nege, Musa?
— Sorawuñnu adresi tüz tügül dep esime gele.
— O da gerti. Qoyayıq busa şo sorawlanı. Musa, bizin respublikanı ölçewünde çığağan 1 gazetibiz wa 3 curnalıbız bar. Şolanı oxuymusan? Oxuy busañ, şolar harisi milletni, camyatnı talaplarına ne darajada cawap bere?
— Soñ birewler aytmasmı: «Siz kimsiz bizin işibizge baha bermege!» — dep.
— Were, şoğar talçıqma! Sen — şairsen, men — curnalistmen. Ekibiz de oxuwçular da dürbüz. Biz aytmasaq, kim aytar şo haqda. Tiyişli busa, kri¬tika etme de, sökme de ixtiyarıbız bar, allahakğına!
— Tüzün aytsa, «Yoldaşnı» men 90-nçı yıllarda toqtağan küyde dağı almay, oxumay tura edim. Hali bu yıl yazılıp alaman. Oxuma zatlar bola.
— Neçe prosentin oxuysan gazetni?
— 10 prosentin oxuymandır. Şo da — adabyat. Bir-bir kolonkalanı da oxuyman. Orusça maqalalanı da köpleri maʼnalı.
— 10 prosent az tügülmü? Sen çi ana tiliñni süyegen, bilegen adamsan.
— Dağı neteyim tergewümnü tartmay busa, güçden oxup, zamanımnı yibereyimi? Muna sizde hukumatnı, rayon administrasyalanı informasya materialları, cıyınlardan reportajlar, ullu-ullu nasihatlar beregen maqalalar çığa. Şolanı birew de oxurmu eken dep oylaşamısız? Yada 24 betli qumuq gazetni 4 betine telewideniyeni programmasın salma tarıqmı? Onu ornunda çeber asarlar salsa yaxşı edi. Xalq şiʼrulanı, xabarlanı oxuy. Qalğan propagandağa inanmay wa oxumay.
— Şu pikruñ bulan tolu küyde razimen. Tek, şolanı mağa betley busañ, meni qolumdan gelegen zat yoq. «Yoldaşnı» qoyayıq. «Tañçolpannı» oxuymusan?
— Bir nomerin de qutğarmayman. Aldın köp yañılışlar bolup, talçıqdıra edi, hali qolay bolğan. Dağı sözüm yoq. Oxuma zat bola. Tek yañı awtorlar yoğu yaman.
— «Dağıstanlı qatınnı» alamısan?
— Görgen zamanım da esimde yoq. Hali de çığamı şo jurnal?
— Çığa dep ayta. «Qarçığanı» görgen zamanıñ esiñdemi?
— «Qarçığa» tüşe qoluma çaq-çaqda, yaman tügül. Tek suratlar köp yerni alıp, tekstler az bolup qala. Baliki, yaşlanı curnalı şolay bolma da gerekdir.
— Dağı da bizde qumuq kitaplar çığarağan izdatelstwo bar. Şonda da redaktor bolup bizin qurdaşıbız Badrutdin işley. Çığağan qumuq kitaplağa barmı raziligiñ?
— Kim göre o kitaplanı barın da!? Osal kitaplanı Badrutdin özünü qolundan gele turup çu çığarmajaq. Tek busa da, bir-bir şairleni kitapları çıqmay turağannı sebeplerin bilmeymen. Misal uçun, Abdulla Zalimxanow — pahmulu şair. Kitabı çıqmağanı 30 yıllar da bola.. Şolaylar dağı da bar dep turaman. Alda Yazıwçulanı soyuzunu güçü bar zamanda şo işge tergew berile edi.
— Soyuznu haqında aytğanda, sen şonu çlenisen. Tarıqmı sağa şo soyuz? Paydası barmı?
— Mağa ne paydası bolsun? Şondan aläpa alıp işleygenlege bardır onu paydası. Olay degen bulan da, men onda işleygen Şeyit-Xanumğa wa özgelege ayıp salmayman. Olanı ornunda başğalar bolğan busa da, şonu etejek edi.
— Bizde 1-2 kitabı çıqğan adamlar bar. Şo soyuzğa girse, ölüp getse de qayırmaylar. Özümnü çlenlik knijkam bolğan edi busa, şolaylağa berip de qoyajaq edim.
— Ayt şolağa, men özümnükin berermen. Soyuzdağılar da nete girme süyegenleni barın da alıp yibermey?!
— O soraw — Şeyit-Xanumğa. Musa, laqırıbıznı tamamlay gurup, axırınçı sorawuma cawap ber. Dünyanı aylanağan küyüne razimisen?
— Neçaqı bola busa da razi tügülmen. Tek netip bolabız? Tüz yol görsetegenler, inanma yarayğan başçılar bar busa, artına sama tüşer edik. Yoq çu şolaylar. İnanma zat qalmağan.
— Gelejekde yaşaw alışınajaq dep inanamısan?
— Yırçı Qazaq da aytğanlay, «zamanlar alışınğannı süyebiz». Alışınmasa, küy de yoq. Şulay getse, bu dünya uzaqğa barmajaq. Yaxşı umutlar bulan yaşaybız.
«Yoldaş», 13-07-2012