Özler tañlağan kasbuda örlük almağa, özge asil xıyalların yaşawğa çığarmağa tuwğan, ösgen elinden ese ondağı imkanlıqlanı artıq görüp, Moskwada orunlaşğan bizin milletdaşlarıbız köp. Bir de qopduruwsuz aytğanda, olanı köbüsü asrular boyunda qumuqlar makän qurğan yerlerden, ata yurtundan yıraqda sönüp-dönüp qalmaylı, aldına salğan muratlarına yetişgençe tınçaymaylı, yaşawda öz yerin tapmağa bajarğan. Şolay, yañız özleni cigerligi, bilimi bulan talmawsuz bir türlü örlüklege yetişmege bolğan ötgür haqıllı, zamanın bir de boşuna yibermeygen, özüne borç etip alğan işin tuwarıp da qoymayğan qumuq cahil ulanlanı harakatı bizin ayrıça suqlandıra.
Olanı arasında Moskwada «Titul» degen adwokatlanı kollegyasına qurşalıp çalışağan Muslim Camalutdinow, örde aytılğanda yimik, özü tañlağan tarmaqda mekenli abat alağan qumuq ulanlanı birisi. Ol çağına göre esli adam tügül busa da, atı öz kasbusun lap yaxşı bilegenleni arasında aytılağan şaylı sınaw toplağan yürist, işleri çola tüşgen adamğa zakonğa arqa tayap kömekge yetişegen bajawruwlu kasbuçu. Muslim Camalutdinow facebook-ğa qurşalğanlanı arasında da yaxşı tanıwlu cahil qumuq ulan. Onu bulan biz etgen laqırlaşıw tüpde oxuwçulanı tergewüne berile.
– Muslim, oxuwçular, ozoqda, seni haqıñda maʼlümat almağa süyejek dep esime gele. Şo sayalı, laqırlaşıwubuznu lap başında özüñnü, tuwğan, ösgen wa tarbiyalanğan ahlüñnü haqında giççirek añlatıw berseñ ariw bolur.
– Bir başlap qumuqman degen har kim bulan men: «Assalamu aleykum, üyügüzge yaxşılıq», – dep salamlaşmağa süyemen. Bugünlerde ata yurtumdan yıraqda yaşasamda, özüne baqğan yaqdağı hasiretligim artsa tügül, bir de azmayğan, kemimeygen qumuq xalqım meni salamımnı qabul eter dep inanıp qalaman. Qumuqlar bulan qumuq tilde qatnamağa mağa anadaş «Yoldaş» gazetibiz imkanlıq bergenine de ötesiz küyde şatman.
Özümnü haqımda aytsam, men 1981-nçi yılda Derbent rayonnu Mamedqala yurtunda yaşayğan başlıgentli Mahammatzapir wa Ruquyat Camalutdinowlanı ahlüsünde tuwğanman. Atam muallimlik kasbunu yürütegenli 30 yıldan da qolay bola. Ol Dağıstannı bilim beriwünü otliçnigi, Rossiya Federasyanı bilim beriwünü hürmetli qulluqçusu. 1989-nçu yıldan tutup, bugünlege yerli özüm bitdirip çıqğan Mamedqaladağı eki nomerli orta şkolını direktoru bolup işlep tura. Anam – kasbusuna göre agronom. Yurtda yüzümçülüknü wa yüzümnü işletiwnü ilmu axtarıw institutunu starşiy ilmu qulluqçusu. Olar mağa har zamanda da ülgü bolup gelgen. Men bussahatda da etegen işimni, har alağan abatımnı olağa sorap, olar bulan haqlaşıp, raziligin alıp etemen. Atamnı wa anamnı, ayroqda, canları cennetleni töründe süyünsün, ullatamnı, ullanalarımnı tarbiyasını taʼsirin bugünlerde de sezemen. Meni nasibime, atamnı atası Kamaldan (Allah yaxşı sawluq, uzaq ömür bersin oğar) hali de nasihat almağa bolaman. Biz, yaşlar, giççiden berli uşanıp «papaşam» dep aytağan ullatam nizamnı da, adillikni de süyegen, özgelerden de şonu talap etegen, köp sınaw toplağan, yaşawnu añlayğan adam. Bizin ahlüde tarbiyalanğan üç de awletni: ağam Bahawutdinni, qızardaşım Ayxanımnı wa meni – köp süyegen erkesin olar iñ alda öz xalqın hatsız küyde süymege, ulluğa hürmet etmege, erinmey, yalağaylıq etmey işlemege, soñ da, har kim aburun – sıyın saqlap yaşamağa gerek dep üyretgen. Bir iş etmege urunğança, aylanañdağı adamlar ne aytar dep oylap, eger de şo işiñ xalq arada, el arada erşi görünüp, başıñnı söylenejekni bile busañ, etmey qoymağa tüşegenine tüşündürgen. Men şonu uçun olanı aldında baş iyemen wa barakalla dep aytmağa süyemen. Tüzün aytsam, ullatam, atam wa anam, olay da ağam wa qızardaşım, olanı 4-de awleti – adilli, tarbiyalı ulanyaşlar-qatarbaşlar meni yaşawdağı baş quwançımdır. Men olar bulan bayman.
– Sen bussahatğı waqtide yürütegen advokat kasbunu tañlamağa da sağa atañ-anañ nasihat etdimi?
– Adatlı halda bizinkiler ata-anasını taklifine göre ör oxuw ojaqlanı yüridiçeskiy, fakultetin saylayğanın men bilemen. Tek şolaylar köbüsü geziklerde tañlağan kasbusunda özleni tapmağa bolmay talçığağannı da göremen.
Diplom alğan bulan da yaşaw tüzelip qalmağanı da belgili. Bir başlap men 1998-nçi yılda Dağıstan paçalıq uniwersitetni tarixi fakultetinde bilim almağa başladım. Atı esgerilgen fakultetde oxuwumnu uzata turup, 2000-nçi yılda har yaqdan bilimlerimni kamilleşdirmek uçun, olay da gelejegi de bar, qayda da işlep de bolarman degen oy bulan, şo ör oxuw ojaqnı yüridiçeskiy fakultetine de tüşdüm. Soñ da, bir yaqdan haligi zamanda kasbuña göre iş tapmağa qıyın. Yaşawubuzda bolup turağan alışınıwlar bulan bugün bar işiñ tañalağa bolmay qalmaqlıq bar. Bir neçe ör bilim alsañ, birine bolmasa, başğasına neçik de iş tabulmay qalmay amal yoq. Şulanı barısında göz alğa tutup, men bir waqtini içinde dep aytmağa yarayğan küyde uniwersitetni eki fakultetin bitdirdim.
Atam-anam tarixçini wa yüristni kasbuların tañlağanımnı yaqlasa da, meni aburlu qulluqlağa götermek uçun olanı imkanlıqları yoq ekenin de bile edim. Şo sayalı da, ör ojaqda bilim alağan yıllarımda qanığıwlu küyde harakat etip oxudum. Nege tügül, adam har zamanda da bir muratğa talpınmağa tarıq. Bilim busa – bar zatnı başı. Özünü bir de dazusu yoq bilimni-ilmunu terenine tüşüngen har kim de pahmusunu göre çalışıwunu natijasında, umut darajağa yetişmege bola.
– Ör oxuw ojaqnı eki fakultetinde bir zamannı içinde oxup ekzamenlege, zaçötlağa hazirlenmege qıyın bolmay edimi?
– Bolmay edi. Nege tügül, adam qastqılsa, özü köp süygen ne işni de axırına çıqmağa, ne işni de toraytmağa qıyın bolmay.
– Muslim, Moskwağa sen ne murat bulan çıqdıñ? Ülkebizni taxşarı seni neçik qabul etdi?
– Tuwup-ösgen elimden yıraqğa çığıp getmekligim ozoqda, Moskwa şaharğa baqğan yaqdağı süyüwümnü yeñip bolmay tügül edi. İñ alda, meni yimik kasbuçular köp yerni tañlağanlıq edi. Şondan qayrı da, yaşırmay aytsam, heç kimni yanından arqayınlıq etiwsüz, başğa birewge etilegen bet xatirni yaxşılığından tügül, yürist bolup işge tüşmege bolağanımnı özüme özüm görsetmege süye edim.
Ülkebizni taxşaharına çığıp getgen 2005-nçi yılda işge tüşmek, ne de hakimlikni kanzisine göterilmek uçun cahil adamğa atasını, ne işni de başına çıqmağa bolağan qurdaşları yada köp aqça tarıq ekenni de añlay edim.
Başlapğı waqtilerde, ozoqda, mağa bek qıyın boldu. Men eki ör bilimi bulanğı yaş kasbuçu busam da, özüm yañız dağıstanlı ekenge birewge de tarıq tügülümnü añlap bolmay edim. Soñ da, men işge tüşmege dep barğan idaralanı yolbaşçıları Dağıstannı da Tacikistannı da başğalığın bilmey ediler. Şo sayalı biraz zaman tükençi – konsultant, menecer, bolup işlegen soñ, axırda özümnü kasbuma göre iş tapdım. Ullu agrofirmada yüristni kömekçisini qulluğunda iş başladım. Özün yürütegen kasbuçunu ör bilimi bolmasa da yarayğan şo qulluqğa razi bolup işlep turdum. Şondan soñ, Rossiyanı federal nalog qulluğunu Moskwağa qarayğan 45 nomerli munisipal inspeksiyasına yürist bolup işge çıqdım. Şo zaman men, köp yaşağan köp bilmey, köpnü görgen köp bile degenley, sudda qaralağan işni ölçewünde yürütülmege tüşegen harakatğa baylawlu mekenli sınaw topladım. Adwokatnı borçların kütmege ixtiyarğa layıqlı bolğunça, men dağı da yürist qulluqlanı kütegen bir neçe firmada zahmat tökdüm. 2009-nçu yıldan tutup, Moskwa şaharnı Advokat Palatasını adwokatıman. «Titul» degen adwokatlanı kollegyasına qurşalıp işleymen.
– Yaşawnu, işleni barışı hali razi qaldıramı?
– Men oylaşağan küyde, özünü yaşaw şartları barğan sayın yaxşı bolağanı his etile busa, adamğa yaşawğa razi bolup qalmağa tüşe. Allahğa şükür, göz alğa tutğan muratlarım asta bulan yaşawğa çığıp gele. Şolay bolğan soñ, mağa yaşawumnu, işlerimni barışı bulan razi bolmaqlıq qala.
– Belgili ekeni yimik, advokat – tüzlüknü yaqlawçu. Sağa şo awur işni bizin qalamalı dewürde yürütmege qıyın tügülmü?
– Ozoqda, bugünlerde adwokatnı işin ayroqda yürütmege tınç tügül. Tek yürist, advokat bolmay, başğa kasbunu tañlağan edim busa, qolay tügülmü edi degen oy mağa bir de gelmegen. Men advokat hisapda axtarağan işni zakon yolunda yımşatmaqnı, çinkdesi, taqsırlanağannı işine yüregimni salıp, tolu küyde berilmekni, boynuma alğan qulluqnu san yanlı kütmekni qastın etemen. Mağa bir de yañılışmağa yaramay. Nege tügül, sudda yaqlayğan adamnı qısmatı menden hasil bola.
– Advokat hisapda sen ne yimik işleni axtarasan? Kimleni ixtiyarların yaqlaysan?
– Advokat hisapda çalışmağa başlağan waqtimde üyahlülerde tuwulunağan öçeşiwlege baylawlu işleni köp axtara edim. Ojaqnı yesilerini birini ixtiyarların sudda xıylı kerenler yaqlama tüşgen.
Hali de şolay işleni advokat hisapda axtara busam da, aslu halda awur wa ayrıça awur cinayatçılıq işlege, açıq etip aytsam, öltürüwlege, güç bulan namusuna tiyiwlege, ixtiyarlanı yaqlayğan qurumlanı qulluqçularını yaşawuna qorqunçluq tuwduruwğa baylawlu ayıplanağanlanı yaqlawğa artıq tergew beremen. Men sudda yaqlayğanlanı milletin ayırıp tañlamaymısam da, menden kömek gözlep köbüsü halda bizin yaqlılar gele. Olanı arasında oruslar da, bar mıçığışlar da, özge milletleni wakilleri de.
– Muslim, advokat hisapda, baliki, seni üstünlüklege eltegen bir türlü sırıñ bardır?
– Ozoqda, meni kasbumnu yürütüwde öz qaydalarım bar. İñ başlap, birewnü de aldatmayman. Menden qulluq gözley gelgen gişini masʼalalarına qulaqasıp tıñlayman, olağa tüşünemen. Eger de şo adamnı muradın yaşawğa çığarma güçüm çatmay busa, men şo işge urunmayman. Adamğa menden qulluq bolmayğannı bile turup, aqçanı betin etmeymen.
Soñ da, sud axtarıwlanı barışında ilinmege yarayğan, toplanğan mekenli dalilleni qollawnu natijasında ne yimik hasillege yetişmege imkanlıq barın menden kömek qarawullayğan adamğa aldanoq aytıp bildiremen. Cinayatçı iş etgen dep ayıplanağan adam, eger men aytağanğa razi bolsa, şo zaman yaqlamağa boynuma alaman. Advokat hisapda meni üstünlüklege eltegen şolar da, özge sebepler de bolmağa yaray.
– Sudda advokat hisapda axtarğan birinçi işiñ esiñde qalğanmı? Bussahatğı waqtide ne yimik cinayatçı işni axtarıp turasan?
– Birinçi axtarğan işim, ozoqda, esimde. Men «SSKA» degen futbol komandanı bolelşigi Yegor Swiridownu sudda yaqladım. Onu özü köp süyegen komandası oynayğan gün metronu westibülünda milisyanı qulluqçusuna başı bulan urğan dep ayıplana edi. Özü etgen işni ol futbol oyunğa alğasayğanlıq bulan añlatdı. Ozoqda, men ol ayıplı ekeni tolu küyde toqtaşdırılğanın añlay edim. Sud işge qaralğan soñ, taqsırlaw huqmu çığarıldı. Ol bolmağa imkanlı 5 yılnı ornuna 2 yılğa tusnaq etildi. Eger de, Yegor Swiridow sudda özün meni takliflerimni geri urmay, nasihatlarımnı inkär etmey tutğan edi busa, özü dağı da az zamanğa tusnaq etilejegine hali de inanaman.
Bussahatğı waqtide belgili curnalist Anna Politkowskayanı öltürgen cinayatçı üyürge yolbaşçılıq etgen dep ayıplanağan mıçığışlı dalapçı Lom-Ali Gaytukayewni yaqlayman.
– Muslim, Moskwada yaşayğan qumuq cahil ulanlanı wa qızlanı yaşawu neçik qurulğan? Olar bulan qatnaymısan?
– Moskwada epsiz köp qumuq yaşay. Olanı belgili yerleni tutğanları da bar. Şolanı xıylıları bulan qatnayman. Yoluğuwlarıbız bola. Şolanı barışında haqlaşabız, hallaşabız, watanıbız Dağıstannı esge alabız. Bir keren meni siptem bulan da moskwalı qumuqlanı şolay ullu yoluğuwu boldu. Gertisin aytsam, şo yoluğuwlar çaqda-çaqda ötgerilmege tarıq edi. Tek ne etersen, hay aman, şolay yoluğuwlar uçun işden zaman tabılmay qala. Munda bizden ese zamannı ağımı başğa küyde öte.
– Yürütegen kasbuñdan qalğan boş zamanıñnı neçik yiberesen?
– Şkolada oxuyğandan berli sportnu voleybol curasına ahamyat berip gelgenmen. Ör oxuw ojaqda oxuyğan yıllarımda da sportnu şo curası bulan maşğul bolğanman. Öz zamanında şkolanı, soñğa taba Derbent rayonnu, Dağıstan paçalıq uniwersitetni tarixi fakultetini cıyım komandalarına qoşulğan edim. Şo waqtilerde yarışlarda ortaqçılıq etgenge berilgen köp türlü gramotalarım da bar. Hali enni işden soñ qarqaramnı kürlügün saqlamaq uçun qurdaşlarım bulan sportzalğa barsam tügül, dağı heç zatğa zamanım qalmay.
– Ergişide sen ne yimik qılıq-xasyatnı uşatasan?
– Açıqlıq, gertilik wa qoççaqlıq ergişige iñ alda xas bolmağa tarıq dep esime gele.
– Muslim, sen üylengeniñ bir yıl da bolmay deysen. Qatıñişide ne yimik qılıqlanı uşatasan? Yaşaw yoldaşıñ sen salağan şo talaplağa cawap beremi?
– Qatıñişide men salamatlıqnı, qılığını minsizligin uşataman. Üyahlüm Umanı yaşlanı köp süyegenligi, esli naslunu wakillerine hürmet bulan yanaşağanı, lap da aslusu, ol üycanlı ekenligi ayrıça xoşuma gele. Ol da – advokat. Tek oğar halige iş tabılmay tura. Yaşırıp ne eteyim, işni, özge awaralanı köbünden, cahil ulan bolup, süyüwge haw etip aylanmağanman. Özü bulan ojaq qurğunçağa mağa Uma bulan da köp zaman süyüw sırlar çeçip turmağa tüşmese de, biz tatıwlu küyde yaşaybız wa gelejekde de yaşawubuz nasipli, talaylı bolajağına inanaman.
– Dağıstanğa qaytıp, işiñni uzatma xıyalıñ yoqmu?
– Gelejekde, ozoqda, qaytajaqman. «Yat ellede soltan bolğunça öz elinde ultan bol»,– dep nehaq aytılmay. Tek men, iñ başlap, Moskwadan bizin ülkeni qaysı regionunda mağa işlemege imkanlıq berejek bay iş sınaw toplap qaytmağa umutluman. Ozoqda öz xalqıma paydalı bolmağa da süyemen.
– Laqırlaşıwubuznu axırında «Yoldaşnı» oxuwçularına ne yoramağa süyer ediñ?
– Bussahatğı waqtide anadaş «Yoldaşnı» gazetibizni saytdan da, poçdan taba sen yiberip de oxuyman. Şoğar men facebook-dan seni bulan baylawluq tutğanım sebepli boldu. Barakalla sağa. Gazetni oxuwçularına wa sawlay qumuq xalqıma iñ alda yaxşı sawluq, etegen barı da asil işlerinde örlükler, amanlıq wa paraxatlıq yorayman. Qumuq xalqnı madanyatın, inçesanyatın, tilin süyügüz, bir-birigizge hürmet etigiz dep aytmağa süyemen. Torayıp gelegen nasluğa çıdamlıq, ullular bulan hallaşıp, olanı nasihatlarına tıñlap yaşaw qurmaqnı yorayman. Advokat hisapda da bir dağı bir yorawum: erkinlikni xadirin biligiz!
– Men de sağa ahlü yaşawuñda talay-nasip, büs-bütünley özüñnü bağışlağan qıyın kasbuda üstünlükler yorayman. Laqırlaşıw uçun barakala.
– Sen de sawbol.
«Yoldaş», 12 iül 2013 yıl.