Bir bolğan, bir bolmağan, güren-güren dünyanı gürülleygen ginniginde qat-qat boylu, qar saqallı, buz tonlu, qonaq barma süyegen, qonaq gelgenin süymeygen Suwuqmurza degen birew bolğan. Onu İlmuxanım degen bir qızı da bolğan. Dünya yaralğanlı dünyadağı insanlar İlmuxanımnı barın bilse de, barıp görgen gişi bolmağan.
İlmuxanımnı artından, ernine mıyıq gögerginçe tüşüp, qara saqalı dünyanı eki aylanağan bolğunça yürüygen Şmidt batır degen bir yolawçu bolğan. Yolawçu ay yürüy, yıl yürüy, yürügen yerine alabota bite, toqtağan yerine toburğu bite. Alabotasın aşap, toburğusun yağıp barağanda, qarasa, birew görüne. Kökge bağıp yatıp, hawada uçağan canlar göz almayğan yerge çıqğanda silkinip, qaraquş bolup, günçığar bağıp getgenni de, günbatar bağıp getgenni de birçe tutup, soñ yiberip qoya, qaytıp yerge qonup, silkinip, adam bolup yatıp qala.
- Salamaleykum, bu ne tamaşa?
- Waaleykumassalam, bu çu tamaşa tügül, tamaşanı bara turup görersen.
- Bu hünerni kimden üyrendiñ, atıñ kimdir?
- Atım Wodopyanow, hünerni busa meni yimik neçeleni hünerlegen, haqıllılanı atasından üyrendim. Yoluñ tüz bolsun! Qaysılaydır?
- Suwuqmurzanı qızı İlmuxanımnı artından baraman.
- Bara busañ, men de sağa bir yoldaş.
- Yoldaş busañ, gel, qurdaş. Eki — bir adamnı eki gözü, — dep, ekew bolup yürüyler. Bara turup, yerge qulağın salıp tıñlap turağan birewge yetişe.
- Salamaleykum, bu ne tamaşa?
- Waaleykumassalam, bu çu tamaşa tügül, tamaşanı bara turup görersen. Men çi yetti qat yerni tübündegi sariyek yılannı güyşeygenine tıñlayman.
- Bu hünerni kimden üyrendiñ, atıñ kimdir?
- Atım Krenkel, hünerni busa meni yimik neçeleni hünerlegen, haqıllılanı atasından üyrendim. Yoluğuz tüz bolsun! Qaysılaydır?
- Suwuqmurzanı qızı İlmuxanımnı artından barabız.
- Men de sizge bir yoldaş.
- Yoldaş busañ, gel, qurdaş! Üç qılsız qomuz küylenmes, — dep, üçew bolup yürüyler. Bara turup, qolu bulan buznu oyup, suwğa çomulup, oymaqlar bulan suw alıp çığıp, oymaqlanı içindegi suwğa qarap, qolun-qoluna da urup, külep turağan birewnü üstüne yetişeler.
- Salamaleykum, bu ne tamaşa?
- Waaleykumassalam, bu çu tamaşa tügül, tamaşanı bara turup görersiz. Men çi şunça giççi oymaqlardağı suwnu içinde toy etegenlege qarap küley edim.
- Bu hünerni kimden üyrendiñ, atıñ kimdir?
- Atım Şirşow, hünerni busa meni yimik neçeleni hünerlegen, haqıllılanı atasından üyrendim. Yoluğuz tüz bolsun! Qaysılaydır?
- Suwuqmurzanı qızı İlmuxanımnı artından barabız.
- Men de sizge bir yoldaş.
- Yoldaş busañ, gel, qurdaş! Dört toğaysız dögerçik yürümes, — dep, dörtew bolup yürüyler. Bara turup, ayğa naqıra qaqdırıp, günge zurnay soqdurup, yulduzlağa xars urdurup, tawnu-taşnı biyitip turağan birewnü üstüne yetişeler.
- Salamaleykum, bu ne tamaşa?
- Waaleykumassalam, bu çu tamaşa tügül, tamaşanı bara turup görersiz.
- Bu hünerni kimden üyrendiñ, atıñ kimdir?
- Atım Födorow, hünerni busa meni yimik neçeleni hünerlegen, haqıllılanı atasından üyrendim. Yoluğuz tüz bolsun! Qaysılaydır?
- Suwuqmurzanı qızı İlmuxanımnı artından barabız.
- Men de sizge bir yoldaş.
- Yoldaş busañ, gel, qurdaş! Beş barmaqğa tüşgen qutulmas, — dep, beşew bolup yürüyler. Bara turup, bir qap-qara yel urunup, somalaq-somalaq bolup uçup barağan tawnu geseklerin urup, bir-birine birleşdirip turağan birewnü üstüne yetişeler?
- Salamaleykum, bu ne tamaşa?
- Waaleykumassalam, bu çu tamaşa tügül, tamaşa çı bar Suwuqmurzanı qızı İlmuxanımnı artından ernine mıyıq gögerginçe tüşüp, saqalı dünyanı eki aylanağan bolğunça yürügen Şmidt yolawçu batırnı işi.
- Bu ne hünerdir, kimden üyrendiñ, atıñ kimdir?
- Atım Papanin, hünerni busa meni yimik neçeleni hünerlegen, haqıllılanı atasından üyrendim. Yoluğuz tüz bolsun! Qaysılaydır?
- Suwuqmurzanı qızı İlmuxanımnı artından barabız.
- Men de sizge bir yoldaş.
- Yoldaş busañ, gel, qurdaş! — dep, yolawçu munu quçaqlap, — şo Şmidt degen menmen. Altaw birewnü teñirisidir. Yañız terek baw bolmas, bir taşdan qala bolmas, — dep, bular da yürümege başlaylar.
Şonda Wodopyanow batır, silkinip, dört yürekli qaraquş bolup:
- Meni ata yurtumnu meni yimik qaraquşları tawdağı taşdan da, awlaqdağı otdan da köp, şolanı sizge neçesi tarıq? — dep soray. Yolawçu oğar:
- Dağı da ekewü bolsa bolur, — dey. Yerni yarıp Molokow wa Mazuruk batırlar çığıp, bulağa salam bereler. Bular, Molokow batırnı quçaqlap:
- Kökdegi yetti yulduz yeter yerine yetmeyli, tañ qatmas, — deyler. Mazuruk batırnı da quçaqlap:
- Segiz ögüz bulan saban salğan aç qalmas, — deyler. Şonda bular da, silkinip, dört yürekli qaraquşlar bolalar.
Al, bular, eltmege yeñil, aşama ariw azıq da alıp, qattı boran ötmeygen issi opuraqlar da giyip, qaraquşlanı üstüne ullu aq çatırlar da qurup: "Qaydasan, Suwuqmurza?" — dep uçup geteler.
Bular bara tursun, biz geleyik Suwuqmurzağa. Suwuqmurza, bular gelegenni bilip, suwuğu sıntaşdan ötegen, tawuşu dünyanı titiretegen ağulu boran, aççı yel yibere. Yiberse-yibersin, dört yürekli qaraquşlar qanat qağağanda çığağan tawuşnu yağında o borannı tawuşu süyrüjibinni zazıllawu yimik bolup qala. Boran, qaraquşlanı aldında qatıp, qar taw bolup qala. Dört yürekli qaraquşlar, taqtanı teşgen mıxlar yimik, qar tawnu teşip, ari yağına çığıp geteler. Qaraquşlağa Suwuqmurza görüne. Boran qaraquşlardan ötüp, Suwuqmurzanı yaşıraman dep, alatolpan bolup, hawadan tüpge bağıp qattı barağanda özün toqtatma bolmay, Suwuqmurzağa urunup, salam otnu külü yimik bolup çaçılıp gete. Qaraquşlar, şişanı başındağı yımırtqanı da xozğaltmayğan küyde sarqıp, Suwuqmurzanı töşüne qonalar. Şmidt batır, haqıllılanı atasını suratı bulanğı qaraquş bulan Suwuqmurzanı töşüne qonup:
- Salamaleykum, Suwuqmurza! — dey.
Suwuqmurza bulanı salamın almay, boranı-yeli bulan:
- Men bu yerde yaşayğanımnı hisabın özüm de bilmeymen, bu yerlege canı bulanğı zat da gelmegen, gelse de, canı bulan da qaytmağan. Siz de öz ayaqlarığız bulan yürüp, azireyilni üstüne can bermege geldigizmi?!
- Gelmegenbiz, azireyil busañ da, seni canıñnı almağa gelgenbiz. Qızıñ İlmuxanımnı alsaq, canıñ uwuçubuzda, tezlikde onu bizge berme gereksen, — dey.
- Qız da süyesiz, tez de süyesiz, olay tezlik bulan iş bolmas. Meni qıyınlı şartlarım bar. Siz şo şartlanı kütüp bolmassız, aburuğuz bulan qaytsağız qolay!
- Olay busa, men qaytayım, sen özüñnü şartlarıñnı munda qalağan Papanin batırğa aytarsan, — dey. Şmidt batır özünü işin bitdirip, çatırlanı buznu üstünde de qurup, içine sursatın da salıp, yoldaşların paraxat da etip: "Görüşgünçe gün yaxşı bolsun", — dep, minip bir qaraquşğa da, iyertip artından qalğan ekewnü de, göz yumup göz açğınçağa, ata yurtuna yetişip toqtay.
- Papanin batır, otbaşda ullu ot da yağıp, awur qazan da asıp, aslam xamur da basıp, Suwuqmurzanı qonaqlıqğa çaqıra. Qonaq gelgenni süymese de, qonaq barmağa köp süyegen Suwuqmurza, qat-qat boyuna qabat-qabat buz tonun da giyip, için borandan da tolturup: "Hali buzlatıp müyüz yimik etip qoyayım çı", — dep, çatırğa gire. Giriwünde, Suwuqmurzanı qulağına bülbül quşlanı sarnayğan tawuşları çalınıp, burnuna gül iyisler urunup gete.
- Bülbül tawuşlar, gül iyisler munda nete? — dep, Suwuqmurza, şüşgürüp, tanawlarından buğaq buzlar çığarıp oltura, yanıp turağan otğa gözü tiyip:
- Meni elim ot yağılağan elmi dağı? — dep xonturlanıp, bağanağa süyelgen qomuznu qoluna alıp çertip, aççılı boran wa aççı yelni tawuşu bulan bulay göñürey:
Elimde kök ne yer yoq,
Kögüm — boran, yerim — buz.
Buzda har gün yürüygen
Qattı deñiz, aççı tuz
, — dep, qomuznu bağanağa süyey. Papanin batır, qomuznu qoluna alıp, çertip bülbül tawuş bulan bulay ayta:
Buzuñda ot yaqğanbız,
Töşüñde bayraq qaqğanbız.
Sendey neçe Murzanı
Teşip yipge taqğanbız.
Suwuqmurza açuwlanıp eretura. Ot bar üyde onu tonu irip, olturğan yeri suw bolğan. "İrip de getgenmen men çi", — dep, Suwuqmurza qaçıp qırğa çığa. Çatırnı içindegi külküge talçığıp tıñlay. Krenkel batır bulan ata yurtuna qaytğan Şmidt batırnı bir-birine söyleygenin eşite. Krenkel batır ayta:
- Suwuqmurzanı qonaqlıqğa çaqırğan edik, aq saqallı da bolup, olturğan yerine yaşlar etegen zatnı da etip qaçıp getdi, — dey. Şmidt batır:
- Salam almasa da, Suwuqmurza qonaq gelme çi süygen eken. Sizin üstügüzden dört yüreklileni ekisi ötejek. Suwuqmurza olanı neçik görer eken? — dep soray.
Suwuqmurza bir qulağı bulan Şmidt batırnı sözlerin, birewü qulağı bulan dört yürekli qaraquşlanı: "Qaydasan, Amerika" dep, artlı-allı bolup, ökürüp uçup barağannı eşite. Suwuqmurzanı bir gözü olanı görüp, birewü gözü görüp de bitginçe, Krenkel batır qaraquşlanı ötgenligin ata yurtuna bildirip, ata yurtundan xalqnı quwançlı tawuşların alıp, buzlanı için quwançlıqdan tolturup da bite.
Şulaylıq bulan cuma getip, ay getip, yeñilmeygen yelleni yeñip yol etip, günlerden bir gün Şirşow batır, taşday qattı, tawday qalın buznu urup, ayası bulan oyup: "Qaydasan, deñizni tübü", — dep, çomulup gete. Suwuqmurza: "Ondan sağa qaytıw yoq", — dep, buzlanı beşik yimik çayqaltıp, harsillek yimik harsilletip, buraw yimik buralandırıp yibere. Yiberse yibersin, Şirşow batır deñizni qırq qatından qırq oymaqğa suw da alıp, töbesi bulan urup, Suwuqmurzanı olturup turağan yerinde atılıp çığıp, üç günlük ari yolğa taşlanıp getgen Suwuqmurzanı qol sillep çaqıra çatırğa. Suwuqmurza, tişlerin qıjırlatıp: "Tegin-tegin çatırğa giriw bolmas", — dep, buzlanı tirmenni elegi yimik atalap, çatırğa gire. Girse-girsin, oymaqlardan bir tamçı suw tögülmegen. Şişow batır, oymaqlanı qolunu ayasına tizip salıp:
- Yaxari, Suwuqmurza, ullu gişi de bolup, yalğan aytmağa uyalmaymı ediñ? Sen çi munda canlı zat yoq dey ediñ, göremisen bulanı? — dey.
- Görmeymen, — dey Suwuqmurza.
- Köp ömürüñ getip, az ömürüñ qalğan, qart bolup qawjağansan, gözeldirikler salmasa görmessen, — dep, Şirşow batır Suwuqmurzağa gözeldirikler giydire.
Suwuqmurza qaray: oymaqlanı içinde altın yüzüknü, almas qaşnı yimik yırtıllap, ullu stol da qurup, özlerden tamaza da ayırıp: "Hayt, wöre, Şirşow batırnı sawluğundan!" — dep, içip turağan türlü-türlü renklerdegi köp canlanı göre. Suwuqmurza, açuwlanıp-şamlanıp:
- Hali sizin qarañılıqda qoyup öltürmesem bolağanğa oşamay, — dep, özünü awlağında altı aynı uzağında tun qarañı geçe ete. Geçe görünegen ay bulan yulduzlanı da çars tuman qaplap begete. Begetse begetsin, Krenkel batır günde dört keren ata yurtuna özleni turağan yerin bildire. Suwuqmurza tamaşa bolup soray:
- Günnü qaplap geçe etdim, turağan yerigizni bildigiz. Aynı da qoşup, yulduzlanı görünmeygen etdim, hali neger qarap bilesiz?
Bu zaman Födorow batır, stolğa qıblamasın da salıp:
- Qara çı, şu qaysılay baqğan? — dey Suwuqmurzağa.
- Hali bolğunça qıblamalar mağa bağa edi, şunu qaysılay baqğanın bilmeymen, — dey Suwuqmurza. Födorow batır:
- Hali bolğunça sağa baqğan edi, seni maqnatisiñ güçlü ekenge, hali meni ata yurtumnu maqnatisi güçlü — oğar bağa. Bizin ata yurtubuzdağı yulduz da — yulduzlanı atası. Onu bizden yaşırmağa seni qoluñdan gelmes, biz özübüz turağan yerni şoğar qarap bilebiz, — dey.
Suwuqmurza qarsalay. Onu saqalındağı tükge güye tiydi dep bular küleyler. Suwuqmurza: "Hali men sizge mısğılçaq boldummu?" — dep qazaplanıp, buzlanı üç keren yerge urup, çaçıp yibere. Papanin batır, bir qolu bulan bayraqnı tutup, birewü qolu bulan da çaçılıp barağan buzlağa barmaqların urup giyirip, olanı tartıp geltirip toqtay. Suwuqmurza, üfürüp, bulanı çatırın uçurtup yibere. Bular qardan cıyıp bir üy ete ap-aq balqıyğanı qırq günlük yolğa görünegen küyde. Papanin batır: "Yaşlar, siz işigizni görügüz", — dep aytıp, şo üynü bir qoltuğuna da qısdırıp, top yimik buzdan-buzğa atıla turup, biyimege başlay. Günlerden bir gün Suwuqmurza qaray, qarasa — bir taw görüne. Munu görgendoq, Suwuqmurza, eki de qolu bulan başın da tutup: "Bulanı men adaşdırağannı ornunda, bular meni adaşdırdılar", — dep, gözyaş tögüp yılamağa başlay.
Krenkel batır ata yurtğa özler etgen üynü haqında da, Suwuqmurzanı haqında da xabar eşitdire.
Bular munda tursun, biz geleyik Şmidt batırğa.
Şmidt batır, hali olağa qaytmağa zaman bolğan dep, özünü saqalını tügünden de köp bolat töşlü, balta burnulu gemelerden üç geme de alıp yolğa tüşe. Gemeler, biçaq bişlaq gesegen yimik, buznu gese turup Suwuqmurzağa yetişe:
- Salamaleykum, Suwuqmurza! — dey.
- Waaleykumassalam, hali sizge mükürmen, İlmuxanımnı da alığız. Şunça hünerleni kimden üyrengenigizni sama da aytıp getigiz, — dey.
Papanin batır:
- Şo seni töşüñe qağılğan bayraqda suratı bulanğı, bizin xalqıbıznı barısın da hünerlegen, haqıllılanı atasından üyrendik, — dep, İlmuxanımnı sep sandıqların da alıp, gemege mine.
Suwuqmurza ayta:
- Barakalla bolsun sizin yimik ulanlanı ösdürgen adamlağa. Dağı da gele turuğuz, meni unutup qoymağız.
Al, şondan Ayğa naqıra qaqdırıp, günge zurnay soqdurup, yulduzlağa da xars urdurup, tawnu-taşnı, oymaqlardağı canlanı, sawlay ata yurtnu xalqın qoşup, yeli-buzu bulan Suwuqmurzanı da biyitip, ullu toy ete turup geteler.
Men de, şo toyda qanğınça tobuq urup biyimege de biyip, hali bussahat qaytıp gelegen waqtim.