Bizin «Yoldaş» gazetni redaksiyası adabyat sahifasın ayda üç keren çığarmaqnı boynuna aldı. Bu adabyat sahifada bizin qumuq adabi güçleribizni maydanğa çığarmaq — bizin murat; şonu uçun gerek bolajaq nasru bulan, şiʼru bulan yazılğan materiallar. Hali bizge gelgen adabyat materialğa qarasaq, olar köbüsü bizin göñülübüznü qandırmay. Tilleri tüssüz, yalañaç, mawzuları wa mundarijaları zaip, haligi bizin sosializma quruluş-tigilişni aktual (iñ ahamyatlı) masʼalaların qurşamaylar. Munda görüne çi, bizin adabi yaş bürleribiz bar — tek olağa bilimni wa añlawnu günü hali de tiymegen. Onu uçun şolağa şo günnü şawlaların baqdırmasa, soñ özler de olağa bağıp talpınmasa, bizin şo adabyatıbız maydanğa çıqmajaq. Har neçik busa da til bulan yazılğan asarlanı gazetni adabyat sahifasına almağa yaramay, onda salmağa iñ yaxşıların wa adabyat dep aytmağa yarayğanların saylamasaq, o zamanda ol gazetni adabyat sahifası bolmas, ahamyatsız bir bet bolur, gazetni aburun sındırır wa bizin yaş adabi bürlege çeçek açmağa bajarıwluq bermes. Adip wa şair hisapda maydanğa çıqmağa süyegenler bizin qumuq wa başğa xalqlanı (rus wa türk) adiblerini wa şairlerini asarların tergep oxup, şolar bulan yaxşı tanış bolup, şolardan bir ülgü almasa amal yoq. Şolay çalışmasa olar özler tutğan muradına yetişmesler.
Bütün dünyanı adabyatı eki suratda bola — o da nasru wa nazmulu asarlar.
Nasru asarlardan iñ görmeklileri — hikaya wa roman (şonda oçerk wa maqalä), nazmu asarlardan busa — şiʼru, dastan (ullu şiʼru) wa xususi nazmular (sarın, taqmaq, yır).
Bizin gazetni adabyat sahifasında hali yañız uwaq şiʼrular wa hikayalar gerek. Onu uçun şo eki de adabyat formalar ne alamatlarda bolmağa gerek ekenin gergep qaramağa toqtayıq. Bu eki de formalarda adabyatnı mawzuları aktual (hali hajatlı bolup wa hali görünüp yürüp turağan) masʼalalanı qurşamağa gerek bolajağın biz örde esgerdik. Onu uçun bu mawsu yağın tergemey, yañız til yağın tergeyik.
Bu yağından taklifleni tamam etmege gerek:
- Sintaksis usulnu tüz etmek. Açıq wa tüz aytmaq. Sayki — cumlanı xalq massası söyleygen küyde wa şoğar açıq añlaşılağan küyde tizmek.
- Etimologya yağın saqlamaq, sayki sözleni awaz ses (ariw etmek) wa sözleni tamurlarını (adam, gele) şekliçilerini zakonların yürütmek.
- Amaldan gele turup yürütmemeklik:
a) neologizmalanı — özü oylap çığarağan, xalqğa añlaşınmayğan sözleni;
b) warwarizmalanı — yat xalqnı sözlerin;
w) prowinsionalizmalanı, awam xalq bir söznü tüz bolğan maʼnasın alışdırıp söyleygen sözleni.
- Cumlalanı muradın açıq etmek, onu uçun bulay amallanı yürütmek:
a) cumlalanı amaldan gelegen çaqı qısğa etmek;
b) pleonazmalanı (artıq sözleni wa takrarlanı) yürütmemek;
w) tawtalogyalanı — bir fikirin eki wa bir neçe keren takrar etmemek (qaytarıp aytmamaq);
g) sinonimleni yürütmemek, bir maʼnalı sözleni yanaşa geltirmemek.
Özünü çeberlemek wa pikirin ariw alamatğa giyirip bezemek.
Şonu uçun da bulay alamatlanı yürütme gerek:
1. Epitet.
a) ismuğa üyürün, oğar xas bolğan bırıñıdan yürülegen obrazlar wa söz mustalahlar, masala: qılaman awlaq, qır awlaq, cawharlı tübekler, xas yürek, pana dünya, tımırsıqday tolğan, çolpan göz wa başğaları;
b) ismunu güçlendiregen alatlar: qızıwun, tutaş yürek, almas bulaq, arslan yürek, bolat yumuruq, altın buday.
2. Troplar.
a) oşaşdırıwlar — gül yimik qız, tatli söz, nart taw, xalidey awlaq wa şolay başğaları;
b) metaforalar — bir zatnı pahmusun, xasyatın wa alamatın başğa bir zatğa (ismuğa) bermek: tabiat yuxlay, oram qalğıy, yel şıbışlay, yarlar qorqutalar, şarşar yılay wa şolay başğaları (bular canlandırıwlar da dür);
w) metonimya — bir ismu eltegen wa etegen işni ornuna, şo ismunu özünü yürütmek: Tübek urdu (gülle urdu ornuna), üç stakan çay içdim, üç boşğap aşadı wa şolay başğaları.
3. Sinekdoxalar.
a) muratnı ornuna camnı yürütmek: denikinçiler, kolçaklar, yusuplar wa ş. b.;
b) masala — Marksnı, Leninni oxutma gerek (olanı kitapların oxumağa gerekni ornuna); Denikinler, Kolçaklar hali bizge qorqunçlu tügül wa ş. b. sözler;
w) görünmeygen wa qolğa almağa bolmayğan bir zatnı işin görünegen zatğa salmaq: balah qaysı yerde yürümey? Qayğılar kimni üyün yıqmağan;
g) suratğa giyiriw — bir ismunu suratın wa alamatın başğa ismuğa bermek (cansız zatnı canlı etip görsetmek): taw başlar atılıp köknü süzeler, gün ilyaq sıypay, küley, uşana;
d) allegorya — tilsiz haywanlanı adamlar yimik söyletip, şolanı harakatların aldırmaq (orus şair Krılow);
ye) giperbola — qopdurup ullu etmek: tüpsüz teren deñiz, qırıyı-buççağı yoq köp xalq, dazuwsuz geng awlaq, bütün dünya mağa qarşı...
Şolanı bizin yaş adipleribiz wa şairleribiz munasip bilip toqtaşsa, soñ olar özleni pahmuların ösdürüp, artdırıp maydanğa çığarmağa bolurlar. Hali biz tergep qaramaq uçun çeber (badiyi) tilden wa çebersiz yalañaç tilden bir neçe misallar görseteyik.
Şiʼrularda çeber til
Ger o zumrud deñizni üstün Pereze gök qulpağan. Güren ufuqnu cawharlap, Gün şawlaların yayğan.
— T. Biybolatow
Uçuğuz turnalar, uçuğuz turnalar. Yüzleni günbatar burçuğuz, turnalar.
— A. Suleymanow
Maʼnası yabuq şiʼru
Yıllar uzun, Yıllar yıraq, Yıllar bizden miñlep getdi... Yılay turup şo mayçıraq (Mayçıraqlanı zulmulu dewürü) Özünü güñürt yarığın Ata kürtgeni xasisine Miñ keren, Million keren Takrar etdi.
— A. Suleymanow
Şiʼruğa yaramayğan çebersiz yalañaç tilge misal
(laqırt til)
Men maqtama süyemen Artelni har bir zatın. Artelge oşatıp qoyduq Murawyewnu atın. Qarabudağgent birleşip Artel bolma başlağan. Birleşip, artelleşip İşlemege başladı. «Domna» otda qızdırıp Şo yırlanı biz aytabız, Sözge söznü çaqdırıp Al yalınnı biz yayarbız!
Nasrularda (şiʼrusuz yazıwlarda) çeberli til
Tawnu başı hitinip atılıp, yerge çüyrülüp, köknü süze. Qorqunçlu baş aylanıp, tüpsüz uçurumlarını yarları gün şawlanı tübünde dawğa cıyılğan köp wa azat nartlanı bolat gübeleri yimik yırtıllaylar.
Kökge göterilgen yerlerden bir şarşar tögüle... Ah! Ne ariw alamatdır şo şarşar?... Tüşegen yerinden almas yimik yırtıllap, enişge bara turup miñ-millionlar bulan sebilip, cawharlanıp, qulbup, aq bulut bolup, sabur-sabur sürüklep wa inçe külep tögüle.
Şu maqalada biz yazğanlarıbıznı tepterge gereklilerin bilse, bizin yaş adibler wa şairler bizin «Yoldaş» gazetni adabyat sahifasına asarların yibermege wa adabyat maydanına ariw çeçekler wa taʼli yemişler çığarmağa sawutlanarlar.
— «Yoldaş», 1931