Haliden 25 yıllar aldın "Lenin yolu" gazetde xasawürtlu M.Qannawurownu "Gelejek naslular bizden geçmes" degen maqalası çıqğan edi. Şo maqalada birinçiley qumuq millet, ana tilibiz tarığan qıyın halnı haqında aytıla edi. Şo masʼalanı aylanasında gazetde bir yılğa yuwuq pikru alışdırıw bolup turdu. Şo qumuq xalq harakatı tuwulunağan waqtiler edi.
Aradan bir naslunu ömürü çaqı zaman getgen. Şo waqti göterilgen masʼalalar neçik çeçilgen?
Ozoqda, bir masʼalabız da çeçilmegen desek, tüz bolmas. Tek millet özü bulan razi, öktem bolarday halıbız barmı? Yoq dep esime gele.
Şo neden biline? Xalq göñülsüz. Şo göñülsüzlükge, ozoqda, ekonomika da sebepli. Busa da, olar birinçi yerde tügül. Aslu sebebi — xalqnı inamlığı suwuğan, yahı sınğan. Barından da yamanı — ruhubuz ölme tura.
Alim-ekolog Salawutdin Mahitow da bizin bulanğı laqırlaşıwunda («Çeloweçestwo, obladaya kosmiçeskoy texnologiyey, imeyet moral kamennogo weka».) qumuqlar ruh yandan osal bolğanın esgerdi. Gertiley de, xonşularıbız bulan teñleşdirsek, qumuqlar yaşawnu küyün tabıp bolmay, adap-abdırap turağanday görüne. Ayroqda şaharlarda, ayroqda Xasawürtda, bizin xalqnı ruhunu halı maqtarday tügül. Şo neden biline? Misal uçun, bir-birewler başğa milletleni arasında qumuq ekenin bildirme de uyalağan bolup bara. Nege tügül, sen qumuq ekenni bilgendoq, başğalar sağa biraz sansımay qarayğanı his etile. Birdağı misal, aldın biz qumuqlar dep hisaplap turğan bir-bir adamlar hali ata-babalarıbız mıçığış, awar, dargi bolğan dep, bizden bet burma başlağanlar. Bir neçe yıllar aldın pasportların alışdırğanlar da boldu. Birleri başğa ellege göçüp geteler.
Şulay zatlar barı da, biz süysek de, süymesek de, ruhnu osallaşğanından bola. Şolay nege bolağanlıqnı da añlatma bajarıla. Kim günahlı degen sorawnu bermekni de, günahlılanı atların esgerip turmaqnı da paydası az. Şu halğa tüşgenibizge de biz özübüz günahlıbız. Şondan qutğarılma da biz özübüz gerekbiz. Ne Rossiyanı, ne Dağıstannı, ne özge türk paçalıqlanı prezidentleri bizin hayıbıznı etmejek. Eger biz innemey ölüp tursaq. Tek amma yahlanıp, özden hisleribizni yerlep, birigip iş görsek, hal alışınar edi dep esime gele.
Qıyın soraw. Şoğar tüz cawap berip bolağan adam barmı eken?
Tek etme gerekmeygen bir zatbar. Ruhdan tüşme yaramay.
"Bizin gelejegibiz yoq, qumuqlanı işi bitgen",- deygenler de yoluğa. Tüz tügül. Zamanlıq qıyınlıqlar.
Tek bizin uçun milletibizni birew gelip de ör etmejek. Özübüz etme gerekbiz. Har adam öz yerinde, ne iş ete busa da, "yaxşı etsem, milletime örlük, yaman etsem, milletime kemçilik" — dep yanaşma tüşe. Alğa getgen milletler şolay ete. Bizinkiler busa, bir günlük süyünç uçun da qumuğun sata, ekinçi gün şo sebepden özünü işi de çola tüşegenni unuta.
Getgen-bitgen osallıqlarıbıznı, çoqup arağa çığarmay, gelejekde sama bir-birewnü ruhlandırıp, bay tarixibizdegi qahrumanlarıbıznı esdeliginden güç alıp yürüyük. Şolay bolsaq, köp de getmey, işleribiz alğa yürüjek. Şo günleni gelejek naslularıbız görse de yaxşı çı.
Ozoqda, ullu, qıçırıq sözler bulan iş toraymayğannı men añlayman. Tek innemey tursaq, dağı da yaman çı. "Yoldaşnı" bu nomerinden tutup yürülejek "Özdenlik" degen sahifada şo masʼalağa göre pikru alışdıra tursaq neçik bolar?
P.S.
Şu maqalamnı yazılğan küyüne özüm de tolu küyde razi tügül ekenime göre, men özleni pikrusuna abur etegen üç adamğa oxutup, ne oylaşağanın aytmaqnı tiledim. Muna şolanı qısğartılğan oyları:
1. Xalq bulay da qıyınlı halda. Köpler, aşğa-suwğa ne amal eteyik dep turalar. Seni oylarıñ yaşawdan arek.
2. Sen milletge awur "diagnoz" salasan. Köpler şonu uşatmajaq. Qumuq ekenine öktem bolağan adamlar da az tügül.
3. Tüz yazğansan. Bizin adamlağa şolay tiydirip aytmasa, olar uyanmajaq. Razi tügüller bolsa, yazsın özleni oyların.
Siz neçik oylaşasız?
Buduçi ne wpolne dowolnım swoim tekstom, dal yee poçitat trem znakomım, mneniyem kotorıx ya doroju, i poprosil ix wıskazat swoi soobrajenya. Wot wkratse ix werdikt:
1. Narod i bez togo w trudnom polojenii. Mnogiye ozaboçenı prejde wsego xlebom nasuşnım. Twoi idei daleki ot realnosti.
2. Slişkom surow twoy "diagnoz". Mnogim eto ne ponrawitsä. Krome togo, nemalo i tex, kto gord swoyey nasionalnoy prinadlejnostü.
3. İzlojeno werno. Yesli wot tak prämo, bez obinäkow ne goworit, naşix lüdey ne rasşewelit. Naydutsä ne soglasnıye — pust wıskazıwayut sobstwennoye mneniye.
A wı kak dumayete?
"Yoldaş", 09-12-2011