Barı da xalq süyegen adamlar bola. Şolay adam ölgende, onu süyüp turğanlar da ölemiken dep esime gele. Birazğa sama... Otawundan-otundan isiw alıp-isinip, oğar halal bolğanlar otdan gölek giyegen. Qumuq xalqnı maqtawlu şair qızı Caminat Kerimowa lap şolay adam edi:
Malayikni rahmusun Alıp bizge gelgen qız. Allah bergen pahmusun Adamlağa bergen qız.
Haliden xıylı yıllar alda Caminatnı pahmusun "Taşnı yarıp çıqğan gül" degen maqalasın yazıp Kämal Abukow açdı wa xalqğa malim etdi. Şondan soñ Caminatnı yaşawu wa yaratıwçuluğu haqında köpler yazdı, yañız qumuqlar tügül, özge milletleni wakilleri de onu pahmusuna mükür bolup, awur awruw yıqğan qız şolay tiziw şiʼrulanı wa poemalanı yazıp bolağanına hayran qalıp, Caminatnı haqında alimler, şairler, yazıwçular, curnalistler, oxuwçular yazıp terbediler. "Oh Caminat, Caminat" degen yır da yırlana gele.
Oh Caminat, Caminat-Tarğunu asil qızı, Biz seni köp süyebiz, Köknü ayı-yulduzu...
Hali aççı ahday çalınağan bu yır Caminatdan soñ da yaşap qaldı.
Ullu Watan dawnu ortaqçısı, aburlu-dinli Abdurazaqnı köp yaşlı ullu ahlüsünde tuwğan lap giççi awleti, ullu dawdan soñ Allah bergen giççi balası Caminat, zamanı yetişgende, Tarğu maktapğa yürüme başlay, qurdaş qızları bulan hallaşa, oynay, küley.
Bara-bara yürüme qıyın bola, ne iş barnı añlap bolmaylar. Tek Caminat maktapdan qalma süymey, oxuwğa hasiret. Onu göterip eltip, partağa olturtalar. Soñ muallimler bu asil qızyaşnı üyge gelip oxuta. Şo küyde qarışıp oxuy turup, yürüşden mahrüm qalğan qız orta şkolanı, soñ Dağıstan paçalıq uniwersitetni filologya fakultetini rus-dağıstan bölügün bitdire. Şo da ullu qoççaqlıq tügülmü?!
Erqardaşı Osman saw etme umut bulan Caminatnı eltmegen yer qalmay. Hatta sıylı yerlege de, şayıxlanı üstüne de baralar. Umut bulan yaşaylar, umut bulan yatalar wa turalar.
Abat alıp bolmay qalğan qıznı qısmatı neçik bolur edi, kim bile, yaşlayın onu yüregin ullu süyüw wa hasiretlik qurşap almağan busa. Şo busa — poezyağa baqğan süyüw wa hasiretlik. Şkolada oxuyğan zamanında ol soçineniye yaza, orus muallim şonu oxup, waya, sen çi yır yimik etip yazğansan, dep tamaşa bola. Al, şondan soñ qıznı yüregi poezyağa awa wa ol nazmular yazma başlay. Onu oxutğan muallimler Xizri Hajiyew, Abdulqadir Abdullatipow, Wakil Temirow wa özgeleri bu qıyın qısmatlı qıznı ullu umutlarına kömek ete gele wa bara-bara Caminat Kerimowanı atı sawlay Qumuqtüzge, soñ Dağıstanğa, Rossiyağa belgili bola. Allah yüregine salğan ullu süyüwnü Caminat yırlağa salıp, adamlağa, xalqğa bere, şondan süyüne, ruhlana, şonu bulan yaşay.
Caminat Kerimowanı qumuq wa orus tillerde köp kitapları çıqğan, onu yaratıwçuluq axşamlarında köp xalq ortaqçılıq ete, qayratlı wa qoççaq qızğa alğışlar tiley, onu üyüne gelegen adamlanı sanawu arta wa arta, onu ojağına xalq zyaratğa yimik gelegen bola. Caminatnı görme yañız qumuqlar tügül, köp özge milletleni wakilleri de gele edi: Mıçığışdan, Osetyadan, Qabartı-Balqaryadan, Altaydan wa başğa yaqlardan. Rasul Hamzatow onu ojağında neçe keren de boldu wa Camyatğa bağışlap maqalalar, artda busa, Yaponyağa barağanda, şiʼru da yazdı.
Göresiz, yıraq yapon elde de Rasul Hamzatow Caminatnı — awur awruwdan awrup yatğan qıznı wa onu üstünde qıynalağan atasın görüp, Caminatnı esge alğan wa oğar bağışlap taʼsirli şiʼru da yazğan.
Şair Caminat Kerimowağa bağışlanğan asarlanı barın da cıysa, bir ullu kitap bolar edi. "Bizge öktem bolma wa süyünme zat bar", — dep yazğan R. Hamzatow "Caminatnı al yelkeni" degen maqalasında.
Caminat Kerimowanı sözlerine köp yırlar yazılğan, olanı yırlamayğan Dağıstanda bir yıraw da yoqdur dep aytma yaray.
Olay qahrulu, qattı sınawlanı, olay awur yükleni kim-kim de göterme bolmay. Caminat busa göterdi. Onu har günün qoççaqlıqğa hisap etme yaray, şo halında har gün turmaq, işlemek, şiʼrular yazmaq, qonaqlanı qabul etmek, üyden çıqmay, üynü-qırnı kütmek, anadaş xalqın, sawlay dünyanı qısmatın oylap hayran asarlar yaratmaq, gertiden de, ullu qoççaqlıq!
Caminat Kerimowanı bir-bir şiʼruları wa poemaları adabyat oxuw kitaplağa girgenine tamaşa bolma tüşmey. Qumuq adabyatda onu yaratıwçuluğu belgili yer tuta.
Artdağı yıllarda, alda da bizde ölçew yaqdan köp uzun, maʼna, haqıl yaqdan bek qısğa köp poemalar çıqğan. Boş, yalqıwlu, oxup çıqma qıyın asarlar bolğan. Caminat yaratğan poemalar busa — ayrıça bir ahwalatnı aylanasında, bütün xalqnı yaşawun, xalqnı başından getgen tolqunlanı suratlayğan asarlar. Misal uçun, "Zar" degen poemasında awtor, eri dawğa getip, yetti yaşnı saqlap qalğan qoççaq ananı qısmatın suratlay. Şo ananı kelpetinde dawnu zarların çekgen barı da analanı göresen!
Şolay teren maʼnalı, güçlü asarlar Caminatnı yaratıwçuluğunda köp bar. Caminatnı şiʼruları özge köp tillege göçürülgeni de nehaq tügül.
Caminatnı birdağı bir qoççaqlığı: ol asarlarında bir de känt etip, gözyaş tögüp aylanmay, tiyişsiz zatlanı tilep adamlanı başın injitmey turdu, imanlı-dinli ahlüde tuwğan, ata-babalanı asil adatlarında tarbiyalanğan Caminat tartıp alıp tügül, yüregin xalqğa üleşip yaşağan.
Caminatnı bütün yaşawu qoççaqlıqdan tolğan dep aytma yaray. Şolanı birisi: üyden qırğa abat alıp bolmayğan, awur awruw tınçayma qoymayğan Caminat, detdomdan giççi orus qıznı da alıp, Läyla dep at da tağıp, tarbiyalap ösdürdü, oxutdu, adam etdi. Läyla, Caminatnı quçaqlap: "Anam, meni ayawlu anam", — dep, asırap-ayap aylanağanın görgende, wollah-billeh gözyaşlarım tamağıma tığılıp qalğan neçe kerenler.
Bir gezik tarix ilmulanı doktoru, professor Ş. Mahitow: "Caminat özünü qurçluğu wa qayratlığı bulan xalqnı yüregine bağıp geng yol salıp tura. Ohar xalq şairi degen atnı tügül, Rossiyanı İgiti degen atnı da berme tiyişli!" — degen edi. Bek gerti sözler. Şolay baha bergen Caminatnı yaratıwçuluğuna xalq da.
Osman Efendiyew har yıl Caminatğa putöwka bere edi: şo sayalı ol lap yaxşı kurortlarda yal alıp qaytğan, köp qurdaşlar tapğan.
Hamit Buçayew busa, Caminatlağa gelgende, Laylanı görüp, şossahat özünü institutuna oxuma alğan! Şolay zuwap işler onu yaşawunda köp kerenler bolğan.
Muna şolay yaşadı Caminat bizin arabızda, süyünüp wa talçığıp. Köp qonaqlanı qabul etip, ariw söylep. Bir keren busa söylemeygen bolup qaldı, tili tutulup. Onu barı xalq cıyılıp, Tarğuda geçingen qardaş-dosunu yanında gömdüler.
Mawzoleyge salhanday, Caminatnı qara yerge saldılar.
Şairni bu sözleri Caminat yimik qızğa bek qıyışa:
Tiziw adam getdi bizin aradan, Bir gün tuwdu talçığarday har adam, Allah oğar şolay qısmat yazğandır, Bek süygenge, bizden alma bazğandır.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş". 19.03.2010.