Yigirmançı asrunu ellinçi yıllarında onu hayran bülbül tawuşuna bütün sovet ülkeni watandaşları haşıq bolup qalğan edi.
1950-nçi yıl, oktäbr ay. Moskwada Soyuzlanı üyünü kolonna zalı. Dağıstan adabyatnı wa inçesanyatnı axşamı. Konsertni yürütüwçü «Bülbülüm meni» degen qumuq xalq yırı yırlanajaqnı bildire. Sahnağa Dağıstan filarmonyanı yaş solistkası İsbat Batalbekowa çığa. Onu inçe tawuşu, yazbaşnı yılı yeli sıypayğanday çalınağan taʼsirli maqamı qarawçulanı yüreklerine siñe, yırawğa olanı maqnatisdey tarta. Yırnı axırınçı sözlerin güçlü xars uruwlar qarşılay. Moskwalılar İsbatnı dağı da, dağı da yırlama çaqıra...
Moskwada ötgerilgen şo konsertni haqında dünyağa atı belgili Rasul Hamzatow şiʼru satırlanı bağışladı. Şo İsbatnı ullu üstünlügü edi. Ullu ülkeni taxşaharını qarawçuları onu yıraw hisapda haq yürekden qabul etgeni bek ahamyatı bulanğı ahwalat boldu. Onu zor pahmusunu açılıwu bulan birge qarawçulanı yanından şo pahmuğa inanıw da dür edi.
Aradan on yıl getip, Moskwada Dağıstannı adabyatını wa inçesanyatını dekadası bola. Moskwanı oramlarındağı bildiriwler şo ullu konsertde Stalin sawğatnı laureatı İsbat Batalbekowanı yırları da çalınajaqnı añlata. Moskwalılanı köpleri onu tanıylar, muzıkanı «tili» bulan aytğanda, messo-soprano tawuşuna haşıq bolğanlar wa oğar dağıstanlı bülbül dep de at taqğanlar.
Biyik, isbayı qarqaralı, qara çaçlı bu qıznı yırlawuna bizin ülkeni har türlü yerlerinde miñler bulan qarawçular xars urğan.
Cahilleni Berlinde ötgen festiwalında Albanyanı, Moñolyanı, Finländiyanı wa özge paçalıqlanı şaharlarında İsbat Batalbekowa özünü yırları, pahmusu bulan köpleni tamaşağa qaldırğan.
İ. Batalbekowa Mahaçqalada III İnternasionalnı atındağı qumaç soğağan fabrikni işçilerini ahlüsünde 1922-nçi yılnı 20-nçı sentäbrinde tuwğan wa ösgen. Şkoladan soñ uçilişede oxuğan wa ata-anası işlegen fabrikni qumaç soğağan sexine işge tüşgen. Soñ ol Buynakskidegi pedagogika uçilişeni oxup bitdire, maşinistkanı kurslarında oxuy wa şo kasbunu yürüte turup, radiokomitetde işley. Yırlama da yırlay. İsbat yaş çağından berli yırğa hasiret. Fabrikni aylanasındağı yüzümlüklerde özünü teñlileri bulan yüzüm cıya, birçe yırlaylar. Fabrikni klubundağı çeber iş göregen kollektiwge qoşulup yırlay. Kompozitor Pötr Proskurin de İsbatnı birinçiley şo klubnu sahnasında göre, onu tawuşun uşata wa dağıstan radionu xoruna çaqıra.
1943-nçü yıl İsbat Azerbayjannı paçalıq konserwatoryasına oxuma tüşe wa Dağıstanda birinçiley operanı solistkasını diplomun ala. Onu ulanı, ekonomika ilmulanı doktoru, professor Xalit Başirow anasını haqında bulay dey: «Yañız zahmat wa özüñ özüñnü bilimiñni artdırıw natija bere dey edi anabız. Meni yaşlığım onu har günlük repetisyaları bulan ötdü. Şkolağa barğança, ol meni har zaman özü bulan gastrollağa alıp bara edi. Şo zaman men «Dağıstan», «Salamaleykum» degen çeber ansamblleni kollektiwleri bulan tanış boldum. Anam bulan sawlay Rossiyadan, Ukrainadan, Temirqazıq Kawkazdan aylandım. Kollektiwde ol aslu yer tuta edi. İsbat xanım ne dep aytar, oğar sorayıq dep bola ediler. Ol qumuq, azerbayjan, dargi tillerde tap-taza söyley edi, nemis, italyan tilde söylep bola edi. Bırınğı qumuq aytıwlanı, taqmaqlanı yaxşı bile edi. Ahlüde yaşlanı ullusu hisapda barını da hayın ete edi, anasına qulluq etegen küyge köpler suqlana edi. Ullana bolğanda da, balalarına süt alma, yemişler alma özü yürüy edi, barma desek de, tıñlamay edi, ahlüge paydası tiygenni süye edi.
Yigirmançı asrunu ellinçi yıllarında İsbatnı hayran bülbül tawuşuna bütün sovet ülkeni watandaşları haşıq bolup qalğan edi.
Atı ülkege tanıwlu busa da, ol bek salamat yaşadı. Saw yaşawun kommunal kwartirde ötgerdi. Özü uçun adamnı awara etme süymey edi. Ne kömek etip bola busa da, yat adamlağa da kömek etip yürüdü. Awruyğanda da işin taşlamadı, pedagogika institutda, muzıka uçilişede wokal darslanı yürütüp turdu. Onu sözüne, pikrusuna kollektiv tıñlay edi. Zalmina wa Murat Abuyewler daim onu bulan haqlaşıp iş göre edi. Onu Timur Candarow, Şalumi Matayew, Xan Başirow özleni nasihatçısı wa muallimi hisapda qabul ete edi».
Şo yıllarda bulay bir ahwalat boldu. Xudojnik Tatyana Markowskaya İsbatnı portretin etgen. Şo portret özge belgili muzıkantlar bulan birçe filarmonyanı foyesinde salınğan edi. İsbat pensiyağa çıqğanda şo portret yoq bolup qaldı. Xudojnik wıstawkasın etegende salmağa alğan bolğan eken. Şondan soñ da o yerine qaytmay, aradan on yıl getdi. Neçik de, ministerlikni, kompozitorlanı soyuzunu harakatı bulan portret yerine qaytdı.
Rossiyanı inçesanyatını at qazanğan çalışıwçusu, İsbat Batalbekowağa qardaş bolağan Xan Başirow bulay esgere: «Ol Dağıstannı Ör Sowetini deputatı bolğannı köpler bilmey. Şo zamanda ol özüne ayrı üy talap etme wa alma bola bolğan. Tek İsbat özü uçun bir zamanda da bir zat da tilemegen. Deputat hisapda busa köplege kömek etgen. Esimde bar, bir qart bolğan er-qatınnı üyünü tamı buzulup, olar İsbatdan kömek qarawullay geldi. Ol CEU-ğa, har türlü kabinetlege çaba turup, olağa kömek etdi. Gözleri suwlanğan qartlar oğar barakalla beregen küynü görme tarıq edi.
Meni muzıkağa amraqlığımnı görüp, ol ata-anama meni muzıkalı şkolağa bermekni taklif etgen. Şolaylıqda, men 1962-nçi yıl şo şkolağa tüşdüm. Oxuyğanda da ol mağa köp kerenler kömek etdi. O zaman meni atam Dağıstan yırlanı wa biyiwleni ansamblini direktoru edi. Suleyman Stalskiyni oramındağı bizin üyde muzıkalı axşamlar köp bola edi. Şolay axşamlarda bizde Tixon Xrennikow, Anatoliy Nowikow, Wano Muradeli, Gotfrid Hasanow, Tatam Muratow, Burliyat İbrahimowa, Mui Hasanowa, Artöm Awanesow wa köp özgeler bolğan. İsbat çı, ozoqda. Ol qumuq yırlanı bizin üyde köp kerenler yırlağan. Meni uçun ol hali de saw, men onu tawuşun hali de eşitemen wa şolay qardaşım bolğanğa öktemmen».
Dağıstannı xalq artistkası Lilya Wiktorowna Etigon, pahmulu pianistka 22 yılnı uzağında İsbatnı yuwuq qurdaşı wa konsertmeysteri bolup turğan. Olar birçe sovet ülkeni har türlü şaharlarına gastrollağa da bara bolğan.
«Bir gezik Noworossiysk şaharda konsert berdik,– dep esge ala edi Lilya Wiktorowna. – Konsert bitgen soñ bir matros İsbatğa: «Sizin atığız neni añlata?» – dep soraw berdi. İsbat köp de oylaşmay: «İstrebitelnıy batalyon», – dep cawap berdi. Dawdan soñu yıllardağı onu şolay cawabın matroslar güçlü xars uruwlar bulan qarşıladı».
Artdağı yıllarda İsbat Batalbekowağa Dağıstannı xalq artistkaları, Lilya Etigon dars bergen Rena Efendiyewa wa Zarifa Abdullayewa pianino soğa edi.
Haligi yaş nasluğa İsbatnı bülbül tawuşun eşitme nasip bolmağan. Ol 1999-nçu yıl geçindi. Tek ol yırlağan yırlar dağıstan radioda, telewideniyede saqlanğan, oğar tıñlap lezzet alğanlanı, ruhlanğanlanı köpleri saw. Olar saw çaqı, İsbat Batalbekowanı pahmusu nasludan-nasluğa berile gelejek, xalqıbıznı esinde turajaq.
İsbat Haydarbekownanı xalqına etgen qulluğu hakimyatnı yanından da layıqlı tergew tapdı. Ol RSFSR-ni wa DASSR-ni xalq artistkası, Zahmat Qızıl Bayraq orden, köp türlü gramotalar bulan sawğatlanğan. Onu atı Dağıstannı inçesanyatını tarixine altın harplar bulan yazılğan.
İsbat Batalbekowanı atın daimleşdirmek uçun, Mahaçqalanı U. Buynakskiyni atındağı oramını 6-çı nomerli üyüne memorial taqta salınğan. Onu sıylı atı daimge dağıstanlılanı esinde qalajaq.