Slowa, wıdelennıye krasnım swetom, imeüt wsplıwayuşuyu podskazku s perewodom na russkiy yazık
Rossiyanı orta wa özge boylarında yazbaşnı alamatları aslu halda mart aynı ortalarından ötgen soñ es etile. Ülkebizni qıbla regionlarında busa mart aynı başından tutup günnü şawlaları topuraqğa isiw bermege başlay. Çille, belgili bolğanı yimik, bu gezik tüzlük boyda özüne xas öztöreçe qattı suwuqların görsetmey, tuman-çars bulan, çıqlay turup getdi... Öztöreçe tabii şartları bulanğı Dağıstannı tawtüp boydağı arqalarında wa günbet eteklerinde yatğan qar irip tayğan yerlerde şatman çeçekler tirilip-açılıp gele...
Awlaqçılağa wa bawçulağa mart aynı içinde har türlü zarallı awruwlağa wa zyanlı canlağa qarşı darman uruw işleni geçikdirmey san yanı bulan ötgermege taklif etile. Darman uruw, qazıw, sürüw, suğarıw işler bulan yanaşa bugünlerde terekleni butaw işleni yürütsegiz paydalı bolur. Butaw işleni ötgeriw bulan dazulanmaylı, şo günlerde yemiş terekleni tarıqsız, quruğan butaqların, boyu-soyundağı yansaw basğan qabuqların qırıp taydırma tarıq bolağanı haqda da unutmay çaralar görmege gerek.
Esgerilgen işleni ötgeregende, terekleni, ülküleni wa borlalanı zarallanğan, yaralanğan yerlerin darman suw bulan çayıp tazalama wa sılama sürtüp qoruma unutmağız. Şo waqtide yemiş bölekleni üstünden qaynar suw çaçsa, zarallı canlanı yayılma qoymay aldın alajaqsız.
Sınawlu bawçular, daçaçılar darman uruw işleni ötgermege başlağınça aldanoq tereklenn butakğlarında qurup qalğan yemişlerin, yapıraqların cıyıp alıp yallatma taklif etegeni nehaq tügül.
Butawnu sırları
Terekleni butap, zarallanğan butaqların taydırağanda, quruğan yerine tiydirip alıp qoymaylı, saw yerine 3-4 santimetrge yetişdirip butama tüşe.
Birdağı taklif, butaw işleni yürütegende butaqlanı qabuqların mayırmaylı, itti baw qayçı bulan çaynatmay gesmege tarıq.
Xaparsızdan zaral bolsa, yaralanğan yerlerine baw sılaw sürtüp begetmege gerek bola. Nege tügül, şolay zarallanğan yerlerde awruwlar yayılma imkanlı.
Baw sılaw, nigrol wa uwatılğan ağaç kömür bulan, qıyışıp gelegen küyünde, 7 wa 3 prosent etip oñarıla. Darman hisapda maylı sırlar olifa bulan hazirlengen busa, sırlanı da qollama yarajaq.
Darman uruwnu yoruğu
Adatlı halda erte yazbaşda bawlarda wa yüzümlüklerde köp yıllıq ösümlükler «Dnok», «Nitrafen», «Bordosskaya cidkost» degen darmanlar bulan işletiline.
Esgerilgen darmanlar bulan işleygende bawçulağa wa awlaqçılağa tiyişli qoruw alatlar wa opuraq giyimler bulan paydalanma taklif etile.
Darmanlanı xas tükenlerden satıp alağanda, qollayğan qaydalarını bayanlıqların talap etip, aldanoq tanış bolsağız, tereklege wa özügüznü sawluğuğuzğa, aylana yaqdağı can-canıwarlağa, quşlağa zaral bolmas.
Saylamlı urluqlanı tañlağız
Örtkiyde aylana yaqğa isiw tüşme başlanağan waqtide, birinçi günlerden tutup, siz çaçma muştarlı owoşlanı urluqların saylap hazirleme taklif etile. Neçik? Misal uçun aytğanda, lap da tınç qaydası şulay: suwnu üstüne salsağız, xıyar, pamidor, burç wa özge owoşlanı zarallanğan urluqları qalqıp çığajaq.
Şonu uçun 3 prosentlik tuzlu suw hazirlene. Şolay hazirlengen suwda urluqlanı 10 minutdan artıq qoyma yaramay. Saylamlı urluqlanı ayırıp, çaçıwnu zamanı yetişginçege qurutup saqlama tüşe.
Esigizde saqlağız, bawuq, issi yerde bir wa köp yıllıq yurt xozäystwo ösümlükleni urluqları zarallana. Çiriy yada busa zamansız zaman özek çığıp puçlana.
Urluqlanı çınıqdırağan qayda
Urluqlanı san yanın mekenleşdirmek uçun saylamlı urluqlanı 4-5 sahatğa, peçni duxowkasında 40-60 gradus issilikde saqlama taklif etile. Urluqlanı duxowkağa salıp, issilikni üstde esgerilgen darajasına alğasamaylı yetişdirmege gerek bola.
Qapustanı, turpnu, rediskanı urluqları da, zarallı awruwlar qabunmasın uçun, qaynar suwda 20 minut saqlana. Şondan soñ çığarıp alıp, 3 minut suwuq suwda qoyup, soñ qurutma tarıq bola.
Çitanı urluqları 50 gradus issilikde 20 minut saqlanıp qurutula. Saylamlı urluqlanı çınıqdırağanda, marlige çırmap suwğa salıp, zamanı getgen soñ çığarıp alasız.
Belgili bolğanı yimik, şolay çınıqdırılğan urluqlar çaçılğandan soñ xasilerde topuraqnı üstüne çartlap çalt göterilme başlay.
Har türlü owoşlanı urluqların özek çığartmaq uçun suwda sutkalar bulan da saqlay. Qapusta, xıyar, rediska, qabaq, noxut urluqlanı 12-18 sahatlar suwda qoyma yaray. Pamidornu, çüwünnürnü, çitanı, soğannı urluqları eki-üç sutka da qala. Şonu uçun urluqlar salınğan suwun da çaqda-çaqda har 3-4 sahatdan soñ alışdırma taklif etiline.
Artdağı yıllarda tüzlük boyda dolanağan daçaçılar pamidornu xıtanları wa tüşümü awruwlar qabunup köp zarallanağanı haqda känt ete. Muna şo sayalı da, şitil uçun hazirlenegen pamidor urluqlanı 20 minut qalın marganes suwda saqlap, soñ taza suwuq suw bulan çayıp, marlige çırmap, yılı suwda 2 sutka saqlama tarıq.
Göpürme başlağan pamidor urluqlanı polietilen paketge çırmap, beş sutka xolodilnikni içinde üstdegi taxçasında saqlama yaray. Şondan soñ qıy bulan küylengen topuraq töşelgen yaşiklege çaçıp, şitil ösdürüle.
Soraw — cawap
Soraw: Bizin respublikabıznı tüzlük boyundağı saz-qayır qatış qoşulçan topuraqlarda aüwyüzümnü har türlü curaları ösdürüle wa tüşüm bere. Ozoqda, şonu uçun olağa tiyşili qulguqların da yetişdirme gegerek bala. Şolanı arasında butaw lap da ahamyatlısı sanala desek, qopduruw bolmas. Tek şo yemiş bölekleni tereklerin, butaqların neçik butap yañırtma gerekni köpler bilmey, qıyını wa zamanı zaya bola. Şolay balmasın uçun, «Baxçada, bawda...» degen betde nasihat berilse yaxşı bolajaq edi.
A.Batırgişiyew. Semender posölok, Mahaçqala şahar.
Cawap: Aldağı zamanlardan tutup merdeşlengen küyde, yemiş bölekleni güznü axırlarında butamaq paydalı dep hisap etile. Tek artdağı yıllarda çaqnı halın añlama qıyınlıqlar tuwulunağanı haqda da unutma tüşmey. Aytağanıq, etgen işiñni xaparsızdan qattı suwuqlar bolup getse, buzup qoya. O sayalı da aüwyüzümnü wa baw bürülgenni curaları erte yazbaşda, mart aynı içinde butap yañırtılsa qolay bolur.
Esgerilgen yemiş bölekleni butayğanda qargayğanların tamuruna urup, tüpgüçler qoymaylı butap taydıra. Yañı bir yıllıq çumallanı busa başlarından üçden bir payın butap taydırma taklif etile. Baw bürülgenni çumallarını başlarından beşden bir payı taydırılsa da yaray.
Taklif bizden — iş sizden!
Hürmetli oxuwçular, yazbaş — awlaq işleni lap da qıstawullu wa cawaplı waqtisi. Şonu uçun işni üstünde har türlü çetimlikler tuwulunma imkanlı. Muna şo sayalı da oxuwçularıbıznı arasında ötgerilegen awlaq işleni sırlarına baylawlu bolup eki arada gazetden taba sınaw alışdırıw yürülse asuwlu bolur.
«Yoldaş», 08-03-2013 y.