Mahaçqalada yaşayğan, özü minalı erpelili Ahmatnabi Apaşewge 88 yıl bola. Çağına da qaramaylı, ol hali de cah aylanışlı, qujurlu laqır etip bolağan, köpnü bilegen, yaxşı esi bulanğı, iñdesi, har zatnı haqında öz pikrusu bulanğı adam. «Yoldaş» gazetni lap da tergewlü oxuwçusu. Ol meni tanqıt (başğa gezik bolğan busa, «kritika» dep yazajaq edim) bulan qarşıladı:
– Nege gazetde orus sözleni köp qollaysız? Men «Yoldaşda» qarşılaşağan barı da orus sözleni yazıp alıp, qarşısına qumuq sözleni salıp, giççi sözlük tizip turaman. Awarlanı «Haqıqat» degen gazetin alıp, iş etip tergep qarağanman: olarda orus sözler az qollana. Şonça bay qumuq tilni yarlı etesiz.
– Ahmatnabi ahaw, men sizin bulan razi tügülmen. Xalq bulay da bizin gazetni tilin qıyın göre. Awuz tilde qollawdan çıqğan esgi sözlerden köp paydalansaq, bar oxuwçularıbıznı da tas etejekbiz.
– Etmejeksiz… Siz çi «Orusça-qumuqça sözlügüne» girgen sözleni sama qollamaysız.
– Men bu gezik sizin bulan başğa temağa söyleme süyemen. Siz yaşawuğuzda köpnü görgensiz. Bir de xalqğa yaşama tınç zaman bolğanmı?
– Men cahil zamanda paçalıqnı başın tutğanlar xalqnı hayında dep inana edim. Biraz ullu bolup, yaşawnu añlama başlağanda, inanıwum taydı.. Bizin xalq inqılapdan alda bir-birew bulan tatıwluqda, dosluqda yaşay bolğan. Yurtlarda barı da masʼalalanı camyat cıyılıp, söyleşip çeçe gelgen. Bolşewikler gelip, camyatlağa peleket salğan. 30-nçu yıllarda kolxozlar qurulma başlağanda, neçik busa da, yurt camyat yañıdan birikdi. Hali, kolxoz-sowxozlar tozulup, camyatlar dağı da buzulma başlağan. Yurtlarıbızda camyatçılıq bolmay turup, yurtlular öz masʼalaların özler çeçegen küy de bolmay turup, xalqnı yaşawu tüzelmejek. Topuraq camyatlanı qolunda bolma gerek. Topuraqnı yesi — xalq. Paçalıq busa topuraqğa özü yes bolma yada satıwğa çığarma süye. Barı da qawğa şonu üstünden. Ondan soñ da, bir milletli yurtğa başğa milletni göçürse, camyat buzula. Bugüngü Dağıstannı aslu qıyınlıqları şo tawdan tüzge göçürüwnü sebebinden gele. Tüzdegi xalqlanı qılığı, madanyatı taw xalqlanıkine qıyışmay.
– Ahmatnabi ağaw, siz, men añlayğan küyde, 20-nçı asrunu başındağı ruhda tarbiyalanğan wa şo ruhnu bugünlege yerli saqlağan adamsız. Men öz yaşaw sınawuma göre aytaman, qumuqlanı güçlü yeri — özdenlik. Biz şo özdenligibizni tas etsek, millet hisapda betibizni tas etebiz. Sizin hisabığızda özdenlik degen nedir?
A. Apaşew yaşlarını yaşlarını yaşları bulan
– Özdenlik oruslardağı «dworänstwoğa» yuwuq gele. Qumuq camyatnı aslu yanı özdenler bolğan. Olardan soñ gelegen çağarlar, hatta qullar da özdenlege oşama qaray bolğan. Men bilegen waqtilerde de eki yaş masxarağa yabuşağanda, birisini içinden tawuş etip hawa çığıp, şoğar da özlege qarayğanlanı birisi külegen dep, şo yaş üyüne gelgende öz-özüne xınjal basğan. Şolay misallar dağı da bar. Hali busa özdenlerbiz dep yürüygenler de aldınğı qullar da etmejek işleni eteler. Aldın, özden tuxumdan çıqğan busa da, osal iş etgen adamnı yurtdan, camyatdan quwalay bolğan.
– Osal iş dep neni hisap ete bolğan?
– Yalğan aytmaq, uru, til etiw, hatta hilla, makürçülük sögüle bolğan. Tek şolay osal işler etegenler köp siyrek bolğan. Yañılışıp, ters iş etip, soñ es tapğanlanı arasında öz-özünü yaşawun qıyağanlar da köp bolğan. Hali busa özdenlerbiz dep aytağanlanı arasında işi yalğan, uru bulan baylanğanlar köp. Xalqıbıznı sanawu az ekenge şolay zatlardan bizin camyat tez buzuldu.
– Başğa milletleni güçü nededir?
– Başğa kawkaz milletlerde özdenlik bizde yimik güçlü bolmağan. Taw xalqlar talawurçuluqnu, uruçuluqnu bir zamanda da erşi qılıq görmegen. Olar üstün bolmaq uçun ne etme de hazir turğan. Qumuqlanı busa bugünge yerli de «yaramayları» köp. O taw xalqlar bizge yuwuq bolğan sayın, şo sıylı özden qılıqlanı ala gelgen. Tek sovet hakimligi gelgenli, başğa, bizge yat qılıqlar yayılma başladı.
– Sovet hakimligi gelgençe Dağıstanda qumuklanı wa qumuq tilni aburu bolğan dey…
– 1918-nçi yıldağı Taw hukumatını da, 20-nçı yıllardağı sovet hukumatını da, 40-nçı yıllarda faşist Germanya üstün gelgen busa, olanı planına göre Dağıstanda wa sawlay Kawkazda ortaq til hisapda qumuq-türk til göz alğa tutulğan bolğan. Şoğar o zamanlarda barı da xalqlar mükür bola bolğan. Qumuq tilni grammatikasını üstünde men xıylı yıllar işlegenmen. Qumuq tilni kürçüge alıp yazılğan «Ob osnownıx prinsipax formirowanya alfawitow razliçnıx yazıkow» degen bir kitapğa çaqı ilmu işim de bar. Dağıstannı ilmu sentrı şonu çığarmağa razi bolmadı: siyasat (politika-R.H.) köp deyler. Aytağanım, bizin tilni grammatika quruluşu iñilis tilnikinden de qolay.
– Qumuqlar sovet dewürden berli paçalıqğa inanıp gelgen. Artdağı yıllarda busa şo inanıw tayıp bara. Nege tügül, paçalıq osal bolğan: oğar inamlıq qalmağan. Bizge saqlanmaq, artmak-ösmek uçun ne etme tarıq?
– Qumuqlar, özgelerden ayrılıp, özbaşına bir zat etip de bolmay. Men şo haqda köp oylaşaman. Dağıstanda alda 9 milli okrug bolğan. Şolanı yañırtma gerek. Qumuq okrugğa aldınğı Temirxan-Şura wa Xasawürt okruglar girme gerek. Şo eki de okrug qumuq topuraqlanı yeley. Şolay, Dağıstannı özge aslu milletlerini de tarixge göre gelegen öz topuraqları-okrugları bolğan. Bizin xalqlar şo haqda söyleşip bolsa, Dağıstan özü özün saqlap, oñaça yaşap bolajaq edi. Şolaylıqda, Dağıstan xalqlanı federativ respublikası bolma gerek (Federatiwnaya respublika narodow Dagestana). Har okrugda paçalıqnı işleri, kağızları, yerleni atları wa başğaları öz tilinde yürülme gerek. Maktaplarda barı da yaşlar uçun aslu bir til bolma gerek.
– Qumuq okrugdağı başğa milletler şoğar razi bolmasa?
– Razi tügül busa, getsinler. Biz olanı tilep geltirmegenbiz çi. Milletler bir-birine abur etme başlamay turup, tüzlük, rahatlıq bolmajaq.
– Şolay bolar dep inanamısız?
– Bussahatğı Rossiyadağı hakimlik bulan inanmayman. Paçalıqnı syasatı (politikası) barı da milletleni paydasına bir yimik tügül. Rossiyanı Hukumatı Sawutlu Güçleni wa polisyanı sanawun wa güçün artdırıwnu hayında. Barı zat çinownikleni qolunda. Barı zat satıla. Xalq da satılğan. Sen aytağan özdenlik qalmağan.
– Dağıstannı xalqlarına nasipli bolmaq uçun ne yetişmey?
– Har milletni aburlu adamları cıyılıp, söyleşip, bir-birewge abur etip, inamlıq bildirip, söyleşiwleni yolunda iş görme gerek. Tek men bizin xalqlar qıyışajaq dep inanıp bitmeymen. Bizin xalqlanı tışdan buzağanlar köp.
«Yoldaş», 02-11-2012