Mahaçqalanı yuwuğunda, Tarğu posöloknu esgi qaburlarını birisinde, yerli adamlar özüne "Bağdat-Ali qaburlar" dep at qoyğan sıntaşlanı bu ullu maydanında belgili bir zyarat bar. Taşdan etilgen giççirek dörtgül binanı üst yanı gümezlengen, binanı uzunu — altı metr yarım, geñi beş metr gele, biyikligi busa üç metrge yuwuq. Dögerek gümez qalqısını üstüne wa tamlarını dört de yanına aqçabılğan. Dinli-abit adamlar bu zyaratğa çaqda-çaqda geleler, oğar abur-hürmet eteler, sucda qılalar, buzulğan yeri bolsa, yaraşdıralar. Şolay qarawnu natijasında zyaratnı üst görünüşü hali bütünley alışınğan. Getgen asrunu 90-nçı yıllarında tarğulu B.Bekeyewni harakatı bulan o esgi gölemdegi zyaratnı üstünde aq kerpiçden tizilip bina qurulğan soñ, hali o başğaça görmekli halğa gelgen.
Tarğudağı bu zyaratğa abit adamlar wa alimler ne sayalı munça ahamyat bereler? Onda gömülgen gişi kim bolğan? Belgili küyde, o zyaratda gömülgenleni birisi — Bağdat-Ali — haliden 350-400 yıllar alyaqda ömür sürgen adam.
Bağdad-Alini Tarğudağı zyaratı (1997-nçi yıldan alda)
K. Çutuyew çığarğan surat
Esgerilgen zyaratnı içinde üç qabur bar. Olanı üstüne ornatılğan üç sıntaşnı ekisinde arapça oyulmalı yazıwlar etilingen. O yazıwlanı 1971-nçi yılda tarix ilmulanı doktoru A.R.Şixsayitow oxuğan, soñ başğa axtarıwçular da oxup, maʼnasın çeçgenler. Yazıwlanı arapçadan bizin tilge göçürse, sıntaşlanı birisinde bulay aytıla:
"Muhammad al-Bağdanini ulanı Ali qadi pana dünyadan daimlikni dünyasına göçdü hijrat bulan 1066-nçı yılnı sapar ayında" dep.
Demek, bu zyaratda gömülgen adam Ali binu Muhammad al-Bağadadi 1655-nçi yılnı dekabr ayında geçingen. Muna bu adam Dağıstanda yaşayğan xıylılağa "Bağdat-Ali" degen at bulan belgili. Onu hürmetine bir-birewler özleni ulan awletlerine Bağdat-Ali dep at qoyağanlıq dağıstanlılanı, ayroqda tarğululanı arasında köpden berli adatlanıp da yürüy.
Bağdat-Alini tuwğan yılı, neçe yıl yaşap geçingenligi haqında maʼlumatlar halige açıq tügül. Dörgelili alim Nazir apendi özünü "Nuzhat al-adhan..." degen asarında wa belgili alim-arabist Mahammatsayit Sayitow özünü "XVIII-XIX asrularda arap tilde yaratılğan dağıstan adabyatı" degen ilmu işinde (Moskwa, 1960 y., 9 b.), onu geçingen yılın 1613 dep görseteler. Olardan göçürüp alıp, özgeler de şolay yazıp qoyağan gezikler yoluğa. Tek bu yañılışlı maʼlümat. Nege tügül, biz üstde esgergen küyde, onu özünü sıntaşında başğa tarx yazılıp görsetilgen. Ondan qayrı da, mühüründe qazılıp etilgen tarx da başğaça, geç yıl görsetilgen.
Xıylı kitaplanı awtorları Bağdat-Alini atın esgeregende, onu "şayıx" dep belgileyler. Bulay belgilew tüz busa da yaray. Dörgelili alim Nazir apendi de onu atın "şayıx" dep belgilep yazğan. Tek o qaysı tariqatnı yaqçısı bolğan ekeni, kimleni silsilasına (ruh şınjırına) gire bolğan ekeni halige açıq etilmegen. Soñ da, "şayıx" degen sıylı atı bolğan busa, nege onu sıntaşına yazılmağan eken dağı? Onu sıntaşında busa: "... al-marhum qadi Ali binu Muhammad al-Bağdadi..." dep yazılğan. Demek, onu yaşaw yolunda halige açıqlanmay qalıp turağan masʼalalar-sorawlar bar.
Bağdat-Ali köp sanawda şiʼrular wa ilmu asarlar yazsa da, halige yerli olanı az payı tügül saqlanmağan. Aytayıq, dağıstanlı alimleni tilewüne göre, ol Tahiaddin al-Kermaniy degen alimni "Hall al-iʼjaz" ("Ajayıplıqnı açıq etip çeçiw" — sıylı Qurʼannı tüz añlatıw) degen din asarına ol özünü köp bayanlıqların yazğan.
Bağdat-Alini asarlarını halige bir yerge cıyılıp toplanğanı yök. Olar bizin Dağıstannı ne yerinde de tabıla. Misal uçun, 2006-nçı yılda Tabasaran rayonnu Weçrik degen yurtunda yaşayğan C. Cabrayılownu esgi qolyazıwlarını arasında birdağı belgisiz asarı tabıldı, o da — "Tabaraka zu l-\'ula wa l-kibriya\'" degen kalimalar bulan başlanağan arapça qasıdağa sesleniw hisapda yazılğan "Taxmis". Tekstler harakanlı Mahammat Nürmahammatownu üyündegi kolleksiyasında köp sanawda saqlanıp bar. Rossiyanı İlmular akademyasını Dağıstan ilmu merkezini qolyazmalar saqlanağan fondunda wa DGU-nu kitapxanasında onu tekstleri yazılğan esgi arap yazıwlu kitaplar da yoluqmay tügül. Biz bilegen küyde, onu asarları yazılğan qolyazmalar Moskwanı, Nalçikni kitapxanalarında da saqlanıp bar.
Ol arapça yazğan şiʼru asarlanı dörgelili alim Nazir apendi, giniçuqlu Mansur Haydarbekow, harakanlı Mahammat Nürmahammatow wa başğaları cıyğan. Lak alim-adabyatçı wa şair A.Hüseynayew (hali misgin) özünü kitaplarında aytağan küyde, Bağdat-Ali yazğan şiʼrular köp bolmağan, onu şiʼrularında heç bir yañı pikru, taʼsirli ilham da his etilmey, yaşağan zamanını heç bir belgisi-alamatı da görünmey. Tek olar dağıstanlılanı o waqtidegi yañı ösgen madani talapları bolğanlıqğa şahatlıq etegen yazıwlu esdelikler.
Amma dörgelili alim Nazir apendi Mahammathajiyew (1891-1935 yy.) Bağdat-Alini yaratıwçuluğuna tüz küyde ör bağa berip esgergen:
"Ol aytılğan alim wa pahmulu adabyatçı, özünü watanında o zamanğı iñ de tiziw bilimli alimleni aldında oxup bilim alıp, ilmuğa gerti küyde tüşüngen adam bolğan wa onda özünü şayıxını yolbaşçılığını tübünde tarbiyalanğan, — dep yaza. — Onu şayıxı (tariqatnı ustazı) geçingen soñ ol, yollanı wa saparnı barı da aqubaların-qıyınlıqların yeñip, şayıxlanı köp yeri dep Dağıstanğa bağıp sapar çıqğan. Dağıstanğa gelip, ol bu eldegi lap da aytılğan ullu şayıxnı axtarğanda, onu Allahutaalanı yoluna teren küyde tüşüngen belgili alim kudalili Dawutğa baqdırğanlar. Şayıx Dawut busa (Allah rahmat etsin!) o waqtide Tarğuda, ondağı Dağıstannı ör hakimi şawxalnı yanında yaşap tura bolğan. Ali Bağdadi kudalili Dawutğa munda yoluqğan. Ol Tarğuda yaşap da qalğan, onda qatın da alğan, onu Xasbolat degen ulanı da bolğan. Ali Bağdadi hijranı 1022-nçi yılında (demek, 1613-nçü yılda. — H.O.) Tarğuda geçingen". Nazir apendi dağı da: "Ol Dağıstanğa islam dinni yaymaq, busurmanlıqnı bilimlerin gengleşdirmek uçun gelgen bolğan", — dep de esgere.
Bu yerde Alini watanı wa milleti haqında soraw arağa çığa. Onu nisbasına (tolu atına) qarağanda, Ali İraq wilayatnı içindegi Bağdat şaharda tuwğan yada şonda ömürünü bir waqtisinde yaşağan wa oxuğan bolma gerek. Yada Ali çaqda-çaqda Bağdat şaharğa barıp gelegeni (bulay bolmaqlıq onu har yerge yazğan kağızlarından-maktuplarından görünüp tura), onu atına şo şaharnı atın da tirkep, "Bağdat-Ali" dep belgili bolğan busa da yaray.
Bağdat aslu halda arap xalq yaşayğan şahar ekenge göre, Ali al-Bağdadi (Bağdat-Ali) de arap bolma gerek degen oy bir-bir alimleni yazıwlarından taba yayılğan. Olay dep, misal uçun, dörgelili alim Nazir apendi, akademik H.H. Hamzatow wa professor filosof M.A. Abdullayew, tarix ilmulanı kandidatı W.O. Bobrownikow, filologya ilmulanı kandidatı S.M. Zabitow, ilmu qulluqçu X.A.Omarow yaza.
Ol arap tügül, dağıstanlı bolğan, milleti de qumuq bolğan, özü tarğulu degen pikru da bar (A.H. Hüseynayew, A.R. Şixsayitow, A.YÜ. Abdullatipow, A.T. Akamow, K.M. Aliyew, B.A. Hajamatow, A. Axayew wa başğaları).
Amma ol azeri-türk bolmağa imkanlı. Nege tügül, Bağdatda araplardan qayrı da, xıylı azeriler (türkler) de yaşağan. Misal geltirip aytsaq, Azerbayjannı XVI asruda ömür sürgen aytılğan şairi, "Läyla wa Majnun" degen poemanı maşğur awtoru Fizuli bağdatlı bolğan. Bağdat-Alini — özü azeri bolsa da yada qumuq bolsa da, — türk milletli bolğanlığın gertileygen birdağı dalil, biz oylaşağan küyde — ol arapçadan wa farsçadan qayrı, özü türkçe de asarlar yarata bolğanlıq. Biz bilegen küyde, araplar türk tilde asarlar yazmağan. Tek türk milletleni xıylı wakilleri busa orta asrularda arap tilde köp sanawda asarlar yaratğanı belgili. Soñ da, ulanı Xasbolatnı (yada Qanbolatnı) atındağı "bolat" degen söz — araplanı atlarına xas tügül, türk sözden qurulğan at. Şo meselde onu qızı dep hisap etilegen Waliqıznı atı da.
Bağdat-Ali arapça yazğan asarlar halige yerli arap tilde peçatdan çığarılmağan. Ol yazğan şiʼrulanı wa poemalanı (qasıdalanı) aslu maʼnası-teması busurman dinge, qılıqğa-etikağa bağışlanğan.
Bağdat-Alini Tarğuda turağanda yazğan qumuq-türk qatış tilde ("türki" tilde) yaratğan şiʼruları da bar. Olar har türlü esgi qolyazmalarda, Dağıstannı türlü-türlü yerlerinde yoluğa. Olardan birlerin getgen asrunu axırlarında töbenqazanışlı alim Akay-qadi wa bizin asrunu awwalında onu ulanı Abusupyan Akayew cıyğan.
Belgili küyde, Bağdat-Ali Dağıstannı camyat-politika yaşawunda da cah küyde ortaqçılıq etgen. Ol Dağıstannı ullu hakimleri Eldar-şawxal wa Surxay-şawxal hukmudarlıq süregen dewürde, Tarğuda qadilikni de kütüp wa şawxallanı kansaralında yazıw-buzuw işleni de yürütüp turğan. Misal uçun, tarğulu Surxay şawxalnı atından Xunzaxnı hakimi Doğrı-Nusalğa Bağdat-Alini öz xatı bulan yazılğan kağızı halige yerli saqlanıp bar.
Haliden 30 yıllar alyaqda Bağdat-Alini haqında yazılıp har yerde az-maz esgeriwler yoluqsa tügül, cıyılıp-toplanıp ayrıça tolu maqalä etilmegen edi. Şu satırlanı awtoru birinçiley bolup Bağdat-Alini yaşaw yoluna (tarjumağalına) bağışlap yazğan ayrıça maqalaların peçatdan çığartğan edi.
Bahdat-Alini tarjumağalın (yaşaw yolun, biografyasın) aytmağanda, onu bir neçe yaratıwçuluq işlerin, poezya asarların (şiʼruların-türklerin) axtarıwda busa, bu artdağı yıllarda görmekli küydegi harakat his etile. Bu yağından alğanda, filologya alimlerden-arabistlerden wa türkologlardan — Abusupyan Akamownu, Sayit Zabitownu, Abdulqadir Abdullatipownu wa dağı da bir neçe awtorlanı-adabyatçılanı axtarıw işleri paydalı çıqdı. Esgerip qoyayıq, Bağdat-Alini din temağa yazılğan alimlik traktatlarını birisi de halige ilmu gözden axtarılmay qalıp tura.
Muna, Tarğudağı "Bağdat-Ali" degen zyaratda gömülgen adamnı talihi wa yaratıwçuluq işleri haqında biz bilegen materiallanı qısğaça maʼnası şulay. Hasili, ol adam öz zamanına göre bek bilimli alim-teolog, filolog, faqih, şair wa öz dewürünü camyat-siyasat işlerinde aktiv küyde çalışğan adam bolğan.
* * *
Maqalanı artı bulan Bağdat-Alini türklerinden birisin berme süyemen. Bu supu nazmu "Bir ğorxu düşüfdür menüm canıma..." (maʼnası — "Meni canıma bir qorquw tüşgen...") degen satır bulan başlana, barısı da 20 satır (5 kuplet). Tüzü, bu asarnı 24 satırlıq (demek, 6 kupletlik) wariantı da belgili. Şo 6 dörtlügü bulanğı wariantı töbenqazanışlı Akay qadini 1890-nçı yıllarda tizgen qolyazmasında bar wa bir neçe keren basılıp da çıqğan.
Biz töbende geltiregen wariant, dağıstanlı tarixçi-arabist T.M. Aytberow saqlağan esgi qolyazmalanı arasından bir ayrıça kağız çığıp, qolubuzğa 1980-nçi yılda tüşgen edi. Şo esgi kağızdağı yazıwlar XVII yada XVIII asruda etilgen. Munu teksti şo kağızda biz tüpde geltiregen türkçesi bulan yanaşa, şo şiʼrunu awar tilge göçürülgeni de bar edi. Tüpde onu türkçesin kiril yazıwğa aylandırıp beremen. Sözleri qumuqlağa onça da añlaşılmay qalmas dep umut etemen. Busa da, ondağı bir-bir söztağımlağa, ayrı-ayrı kalimalağa giççirek bayanlıqlar da berile:
Bir neçe sözlege bayanlıqlar:
- Ğorxu — qorquw.
- Düşüfdür — tüşgen.
- Menüm — meni.
- Qadah suy ilan — giçirek qumğandağı suw bulan.
- Ğorxub ağlaram — qorqup yılayman.
- Malak gölüb — maläyik gelip.
- Ğarşu duranda — qarşıma gelip turğanda.
- Tağri-fayğambarı — Tengirini wa Payxammarnı.
- Soranda — sorağanda.
- Wuranda — urğanda.
- Warı — barı da.
- Ğuş gimik üçar — quş yimik (yeñil küyde) uçup çığıp geter.
- Zalimun-fasiqun — zulmuçunu, pasıqnı (günağı köpnü; qılıqsız buzuqnu).
- Sürçar — sırğalap-tayğalap geter, sıpqırılıp tüşüp geter.
- Körpisindan — köpürden.
- Saçar — bir-birinden ayırar, saylar.
- Oğullar ğaçar — ulanları-awletleri qaçar.
- Odından — otundan.
- Bax — baq, gözüñnü qarat.
- Çox da guyammagil — köp cıymağan ediñ.
- Zahruman ğatılmış — ağulu yılannı uwu qatılğan, ağu qoşulğan.
- Dünyanun makrindan — bu dünyanı makrüsünden, hillasından, aldatıwçuluğundan.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 29 aprelä 2011 g.