Filologya ilmulanı doktoru Qalsın Salahowiç Qadırhajiyew – bırınğı wa haligi xalqlanı tillerin teñleşdiriwden taba tarixni axtarağan alim. Onu axtarıwları Dağıstandan, Rossiyadan tışdağı türk ilmu dünyasında da belgili.
– Qalsın Salahowiç, haliden 20 yıl aldın çıqğan «Zagadki kumıkskoy i türkskoy istorii ot Egeyskogo do Kaspiyskogo morey» degen sizin kitabığız alimleni arasında canlanıw tuwdurdu. Sizin opponentlerigiz neni bulan razi tügül ediler?
– Şo kitap da tügül, kitapçada men qumuqlar qaysı bırınğı xalqlardan amalğa gelgenin axtarğanman. Qumuqlar haligi bar yerinde millet hisapda arağa çıqğança, bizin eradan aldağı 10-nçu asrudan başlap gelegen küyü til wa tarix maʼlumatlardan taba berile. Aslu ideya – qumuqlanı bir tamuru bizin xalq bussahat yaşayğan yerlerde turğan köp bırınğı kaspiler degen xalq bulan baylawlu.
Rossiyanı İlmular akademyasını Dağıstan ilmu sentrını (DNS) Tarix, arxeologya, etnografya institutu şo kitapçağa qarşı «Alerodiysı» dep kitap çığardı. Tek meni pikrumnu gertileygen dalilleni geltirip kitap çığarma qoymadılar.
– Dağıstanda paçalıq ilmu qumuqlar yerli xalq dep mükürlük etmeymi?
– Tolu küyde etmeyler. Geri de urmaylar. Tawlulardan geç gelgen xalq dey. Meni qumuqlanı gerti tarixini haqında yazılğan köp kitaplarım bar. Çığarma küyüm yoq. Sponsorlar tabılmay. Bussahat mağa «Qumuq tilni etimologya sözlügün» çığarma kömek etegen adam tarıq edi…
– Bugünlerde neni üstünde işleysiz?
– «Yapon-türk tilleni teñleşdiriw sözlügün» bitdirip, hali İspanyadağı bask tilni türk-qumuq til bulanğı ortaq belgilerini haqında da şolay axtarıwlar etip turaman. Dağı da, men DNS-ni tapşuruwuna göre «Dağıstan türk tillerini etimologya sözlügünü» üstünde işleymen. Şo sözlüknü DNS öz xarjına çığarajaq.
– Şair Badrutdin Türkiyada, Qazaxstanda, Weñriyada bolğanda, o paçalıqlarda özüne qarşılaşğan türkologlar qumuq alim Qadirhajiyewni atın ullu hürmet bulan esgeregenin aytğan edi. Siz ilmuda ne yañılıqnı yaratğansız?
– Men bir neçe yıl Türkiyada işlegenmen. Türkologlanı xıylı xalqara konferensiyalarında ortaqçılıq etgenmen, türk paçalıqlarda köp sanawdağı ilmu asarlarım çıqğan. Yañılıqlardan meni türk-bulğar qawumlanı haqındağı axtarıwlarım alimleni tergewün tartğan. Örde esgerilgen bask xalqnı türkler bulanğı baylawluğunu haqında birinçiley men yazğanman. Yapon-türk xalqlanı til baylawluqları da türkologyada az axtarılğan tarmaq. Bugüngü qumuq xalqnı tamurları bırınğı kaspiler bulan baylawlu ekeni haqda da başlap men yazğanman.
– «Qumuq» degen termin birinçiley qaçan esgerilgen?
– Mahmut Qaşğarlını 11-nçi asruda yazılğan «Türk tilleni sözlügünde» qumuqlanı haqında da aytıla. Ondan alda 7-nçi asruda da yolawçulanı esdeliklerinde «qumuq» degen söz esgerile.
– Şo söznü etimologyası neçikdir?
– Meni axtarıwlarımda o haqda aytılğan. «Qumuq» demek «adam» demek, «ergişi», «erkek» demek bola. Şolay neçik bolağannı meni kitaplarımnı oxusağız, bilip bolajaqsız.
– Abusupyan Akayew «Til masʼalası» degen ullu maqalasında türk tilleni arasından qumuq til iñ de taza saqlanğanı wa olanı barısına da ortaq til bolmağa lap da tiyişlisi dep toqtaşdırğan. Siz şo pikruğa razimisiz?
– Gertiley de, şolay dür. Tek har xalq öz tilin ortaq til bolup görme süye. Türk alimleni arasında birlik yoq, quru erişiwlükler yürüle. Qazaxlar noğaylar bulan, tatarlar başkirler bulan wa özgeleri har türlü masʼalalağa göre erişip, harisi özünükin tüz etme qaray.
– Siz bir waqti DGU-nu filologya fakultetinde qumuq tilden darslar berip turduğuz. Qumuq tilni axtarıwnu, üyreniwnü bugüngü halı neçikdir?
– Bugün qumuq tilni üstünde işleygen alimler bar sama barmı? Abdulhamit Batırmurzayew, Yusup Canmawow, İbrahim Kerimow, Cañişi Xañişiyew yimik liñwistler yoq. Dağıstan ilmu sentrda qumuq tilni üstünde işleygen spesialistler yoq deme de yaray.
– Şu küyünde getse, qumuq til dağı da neçe yıllağa saqlanajaq?
– Meni hisabımda, dağı da 500 yıllar qumuqça söyleygenler bolajaq.
– ?!
– Ozoqda, hali yimik bolmas, tek ana tilinde söyleygenler şo zamanda da bolajaq. Bizin xonşu milletleribizni tilleri dağı da uzaqğa saqlanma imkanlı.
– Nege şolay?
– Nege tügül ese, şo xalqlar özler özleni aburlay, milleti bulan öktem bolalar. Qumuqlar özleni aburlap bolmaylar. Ullu alim Lew Gumilöw yazağan küyde busa, millet özün aburlayğanın toqtatğanda, şo milletni ösüwü de toqtala.
– Qumuqlar özleni aburlap başlasın uçun ne etme gerek?
– Başlap qumuqlanı Kultura institutun qurma gerek. Şo haqda meni yazıp oñarğan programmamnı proyekti bar. Bir neçe qumuq hakimleni şo proyekt bulan tanış da etgenmen. Barı da yaxşını deyler. Yaşawğa çığarmaq uçun xarj beregen adam yoq.
– Sizin programma bulan «Yoldaşnı» oxuwçuları da tanış bolsa yaramaymı? Kim bile, xarj görsetip bolar yimikler de seslenip yiberse.
– Ariw bolajaq edi. Men razimen.
«Yoldaş», 18.05.2012