İlmuda, yañılıq yaratıw işde şekleniwler, inamsızlıqlar har zamanda da bolup gelgen. İnamsızlıq, şeklik az bolğan sayın, etilgen işni güçü, taʼsiri de arta. Güçübüz çatğan küyde, şolay inamsızlıqlanı birlerin taydırma, kemitme qastqıla turup, belgili alim wa camyat çalışıwçu Salaw Aliyew bulan onu ilmu wa camyat-politika çalışıwundağı qumuq xalqnı oy-pikru baylığına etgen zor qoşumu haqda wa bir-bir özge temalağa göre laqır etebiz.
Yırçı Qazaq wa başğalar
– Salaw Mahammatsalihowiç, bizin ullu şairibiz Yırçı Qazaqnı biografyasın wa yaratıwçuluğun axtarıwda siz çaqı iş etgen alim bar busa, tamaşadır. Axtarıwlardan qayrı, siz Yırçı Qazaqnı asarlarını bir neçe kitapların da çığarğansız. Şo yağından etgen ullu işni geri urma bajarılmay busa da, Qazaqnıki dep şo kitaplağa giyirilgen bir-bir asarlar onuki tügül degen pikru da yaşay. Yaşırmayman: şolay şeklileni arasında men de barman.
– Şolay hisap etegenler, birinçiley, özleni qarawların dalilleşdirip, yazıp çığara busa yaxşı bolur edi. Ekinçiley de, şo taypa şeklilege gertiden de haq gerti dahili şairibiz Yırçı Qazaqnı üstünden men çaqı uzaq yıllar çalışmaq uçun birdağı ömürler yorar edim.
Ne temada bolsa da, men şulay bir aslu zatğa tayanğan qastnı yürütemen. Dünyada Allahutaalanı qudratlığı bulan heç bir zat da takrarlanmay, takrarlanma küy de yoq. Lap tınç qaydağa salıp aytğanda, alma terekde alma bite, harmut terekde harmut bite. Amma terek dep umumi aytılıp yürüle busa da, harmut terekde alma bitmey. Şonu yimik, har-bir öz yolunda toqtaşğan pahmulu adamnı bek sıralı yaratıwçuluğunda başğa ayrıçalıq berile. Oğar, süyseñ, pasihlik dep ayt, süyseñ, özdenlik dep ayt. Şonu uçun insan bolup dünyağa gelgen soñ, Salawnu bütün qısmatın belgileygen «salawluğu» bola, Raşitni «raşitligi» bola. Şolluqda, özünü tarixi gelişinde Xuday şo adamğa ne qaydalı «kod» salma tiyişli görgen busa, insan yañız şo purmanlıqnı kütüwçüsüdür. Terekni qudratı özünü yemiş qudratın tabağanda yimik, şondan hasil bolağan har kimni yañız şu adamğa xas qadağası taymay yürüle.
Şonu uçun kim busa da birew Qazaq bolaman yada oğar oşatıp yırlar yazma bolaman dey busa, şo biz özün ülgü tutağan Qazaq tügül yada busa şo «men o bolup yazma bolar edim» degen gişi haqdan aridegi cinperes.
Har gerti şairni yañız özüne xas bitimi, alımı, ondan qayrı da bütün barlığı bulan yaratılğan qaraw wa yaşaw sisteması bolağanı gerti. Şolay bitimni ne başğa gişi yaratma, ne de o bolup «oyun» oylama bolmay, şu hal yañız sağa berilgen özdenlikdir. Dağı da alda aytğanıbızğa qaytıp geleyik, harmutda almanı tatıwu bolmas.
Men munu şunça da taşdırıp aytağanım – pelen yır yada şiʼru Qazaqnıki tügül yada dür dep ayta busa, onu poetika sistemasını terenine tüşüp qarama gerek. Şonu özünü şo daimlikge berilgen sistemasına salıp elenmey turup, qattı toqtaşdırıwğa kürçü bolmas. O dalilsiz yoraw bolur. İçiñdegi sırqawuña, o seni ne sanıñda bolsa da, qanıñnı emgendey ötmey turup, yetmes. Şonu uçundur, bizin bırınğılar bulay ayta gelgen: qastıñnı qanı – añlawda.
Munu nege bu yerde aytma borçlu boldum? Eger de Qazaqğa baqğandağı şeklik oyları barlar onu yaşawu wa yaratıwçuluğu haqında men wa başğa köp yoldaşlar yazğan çaqı materiallar bulan oxup tanış bolğan busa, şulay özünde tuwğan sorawlağa cawaplar tabar edi dep esime gele.
Raşit, bağışlap qoy. Sen beregen soraw, men bilsem, özler izlep awara bolmay, şeklikni hatdan ozup mod etip yürüygenler bolma yaray yada özü görmegenni yoqğa, bolmağanğa hisaplayğan bir «awruwu» bulanğı gişi bolmaq bar.
Amma haq yürekden yüregi awrup şekleniw ete busa, o yaman xasiyat tügül. Karl Marks ağawğa: «Sen lap uşatağan ne zatdır?» – dep sorağanda, ol: «Har-bir zatnı şeklikge salıp qarama ötesiz kepime gele», – degen. Yaxşı oylaşıp qarağanda, bulay xasiyat paydalı bolup çığa. Nege tügül, haq yürekden gelegen şekleniw seni izlewçü, axtarıwçu yolğa tebere.
– Biz şolaylanı arasında bolma süyebizdir dağı…
– Millet, xalq arada artı üzülmey bu taypa sorawlar da yürülmegi parz. Men inanaman, qumuqlarda enniden soñ da izlewçülük, axtarıwçuluq dağı da bek artajaq. Men uniwersitetde dars berip işleygen yıllarımda har studentge şu izlewçülük «awruwnu» yuqdurmaqnı qastın yürüte edim.
Eger de bizin arabızda şolay qastlıq yürülmey edi busa, biz aldağı zamanlarda yimik adabyatıbıznı tarixin Yırçı Qazaqdan ari çığarmay, şo bir mezgilde xabarlap turajaq edik. Bugünlerde bizin yazıwlu adabyatıbıznı tarixi miñ yıllardan ari çığa bara.
Haliden bir 30-40 yıllar aldın bizin xalq Mikayıl Baştudan, Abdulla al-Xazariden, Buxaray Rayhandan, Umar Tümenliden, Ummu Kamaldan, Qobuz Abdulladan wa başğa olay köplerden heç añlawu, bilegeni yoq edi. Bugünlerde busa izlewçülük gün sayın güç ala. Milli tarixibizden, madanyatıbızdan wa ruh yaşawubuzdan añlawubuz toqtawsuz arta.
Bugünlerde B. Mahammatow, H. Orazayew wa YÜ. İdrisow oñarıp peçatdan çığarğan qumuq yazıwçulanı sprawoçnik kitabında 9-10-nçu asrulardan başlanıp qumuq adabyatçılanı haqında mekenli bayanlıqlar berile. Şo «Sprawoçnik», «Qumuq ensiklopedya sözlükden» wa olay da «Asrular seze gelgen asil söz» degen bizin xalqnı miñ yıllıq adabyat antologyasından soñğu mekenli üçünçü abat dep esime gele.
Yırçı Qazaqnı alda esgerilgen kitabı bulan baylawlu etip dağı da bir-eki oylarımnı aytmaqnı tiyişli göremen. Biz şo kitapğa salınğan yırlanı Qazaqnıkimi yada başğa awtorlanıkimi dep belgileygende, olanı tarix dokumentleşdiregenden, onu poezyasını wa olay da bütün yaratıwçuluğunu iç zakonlarına tayanıp yanaşağandan qayrı, filologyanı özünü algebrası hisaplanağan tekstologya wa liñwopsixotropya ilmulardan paydalanma da qast etdik. Bu – masʼalanı çetim yeri. Onu qoyayıq da, bir neçe misallar geltireyik.
Yırçı Qazaqnı özleni aylanasında polemika-öçeşiw tuwulunup getegen eki şiʼrusun alayıq. Olanı birisi – «Zaman hali bizge şulay aylanğan», ekinçisi – «Tülkü, xoşgeldiñ, xoşgeldiñ!» Başlapğısına öz zamanında A-P. Salawatow Yırçı Qazaqnı şiʼrusuna yimik ullu qıymat berip yazğan. Berse bersin, bu eki de şiʼruğa adabyatçılanı arasında eki başğa qaraw bar. Bir adabyatçılar «Zaman bizge hali şulay aylanğannı» xamamatürtlu yıraw Alipmurzanıki ete, «Tülkü, xoşgeldiñ, xoşgeldiñ» busa qaqaşuralı Abdurahmannıki dep yoray.
Gertiden de, iş şolay ekenin yada tügüllügün toqtaşdırmaq uçun men örde esgerip getgen ilmu ölçewge salıp qarama tüşe. Yañız şo qaydalı qanığıwlu axtarıw bizin gertilikge eltejek. Dağı qaydadağı «pelen ayta, pelen aytmay» degen üstdensuw yanaşıwlar awlaqdağı qammaqlanı ari-beri teberip turağanda yimik bolajaq.
Birdağı bir misal. Belgili adabyatçı alim Soltanmurat Aqbiyew Endireyde tapğan 1893-nçü yılnı tarxı bulanğı qolyazmada «Tülkü…» Qazaqnı awtorluğu bulan berilgen edi. Meni yuwuğum, belgili adabyat axtarıwçu Hanipa Akayew şo şiʼrunu yazılğan küyüne qarap, qaqaşuralı Abdurahmannıki hisap ete. Amma Abdurahmannı rewolüsyadan alda çıqğan «türk» kitaplarını birinde de şo şiʼru berilmegen. Meni qarawumda busa, şo şiʼru «türkleni» ağımına salınıp, yumarlaşıwğa parx berip yazılğan Qazaqnı şiʼrularını biri bolma gerek.
Qazaqnı «Batır bulan qurdaş bol!» degen kitabına salınğan har şiʼrusu qaydan alınğan, neger asaslanıp berilegenin yazabız desek, köp artı bitmes yazıw bolajaq. Şonu uçun şu masʼalağa iştahı gelegenler «Batır bulan qurdaş bolnu» axırına yerli tergew salıp oxup çıqmaqnı tiyişli göremen. Kitapnı içinde şo taypa suallağa cawaplar tabılajaq.
Alda da aytılıp getdi – ayroqda ör pahmulu busa, şairni yañız özüne xas bolağan çeberlik wa kelpet yaratıw qaydası bola. Onu inkär etme bajarılmay. Nege tügül, oğar yañız şo adamğa xas yazıw xat berile. Bu oyğa da köp misallar geltirme yarar edi. Halige bir misal bulan tamamlanıp qalayıq. Qazaqnı sibirlerden gelgen yırındağı «can ağalar» degen kalimasına maʼna berip qarayıq.
– Arestant dep at tağalar,
Bu bizin hallarıbız, can ağalar.
Can ağalar, sizge dua amanat.
Bir dokument bolmasa da, şu satırlanı tağımı wa ağımı şu yırnı yañız Yırçı Qazaq aytma bolağannı isbatlay. Şolay ekenni bu satırlarda açıq belgisi bar. O nedir degen sual arağa çığa…
Raşit, sen eşitgensendir, misal uçun, kitap tilde bir-bir awazlanı (şolay da harplanı, tap şo bizin bırınğıdağı run yazıwda yimik) aytılağan küyüne qarap, şo söznü aslu maʼnası belgilene. «At» degende «a» awaznı aytılağan maqamına göre, şo ya at bola, yada qaçır bola, yada qoduq bola, ya tay bola.
Bizin tilde de bir-birde şo zakon qollana deme yaray. Masʼalanı bu yanına bizin liñwistler hali de tiyişli küyde maʼna bermey öteler. Gel, bulay bir surat etip qarayıq. «Wah» deseñ, tamaşa bolağannı görsete, «baʼ» – razileşmeygenlikni görsete, yada «yaʼ», «aʼ» deseñ, inanmayğanlıqnı bildire. Misallanı uzatmayıq, qoyayıq. Ördegi satırlarda takrarlanıp gelegen «can ağalar» degen kalimağa geleyik. O kälima, onu sıralı maʼnası yañız onu dewüründe, yañız özünü yaratıwçuluq sistemasında bolma bola: ne geç tügül, ne tez tügül. Qazaq aytağan ne «bay ağalar» tügül, ne «ullu ağalar» tügül, ne «din ağalar, qardaşlar» tügül, şair özünü duaların amanat etip yazağan özü bulan bir yürek ruhdağı, bir qastdağı, bir dünya qarawdağı wa añlawdağı, ondan da ötüp bir harakatğa belsengen teñ erenler – dewürnü qahrumanları.
M-A. Osmanow, X. Usmiyew, Atabay Atawow yimik adamlar wa olağa
oşağan Qazaqnı bir yırında atları esgerilegen 50-ge yuwuq şair bulan yürek birlikdegi yuwuqları wa dosları.
Hasili, biz neni görebiz? Hali de Yırçı Qazaqnı ne yaşaw yolu, ne yaratıwçuluğunu hayran alamatlığı tolu maʼnasında açılıp, çeçilip bitmegen. Onu yolun yollap, yıraq sibirlege sapar çığıp gelme hali enni sama bolurmu edi eken dep, çaqda-çaqda oylaşaman.
«Anci-nameni» awtoru wa Antologya
– «Anci-name» kitapnı arağa siz çığarğanığız belgili. Tek şonu originalın görgen adam yoqğa göre, şolay kitap bolğanlığına şeklik taymay. Şo haqda ne aytma bolasız?
– Menden qayrı da o kitapnı haqında qumuq arada xıylı alimler yazğan materiallar bar. Şeklenegenler başlap şo axtarıwlanı oxup çığa busa, bizge öçeşip söyleme tınç da, qujurlu da bolajaq edi. Bir yazğanımnı qaytarıp aytaman desem, söz uzaqğa getejek. Ne etme gerek, şu yerde de bek qısğaça alda aytğanımnı qaytarıp aytma tüşejek.
«Anci-nameni» awtoru Mustapanı ulanı Qadirmurza dünyadan getgenli, eki yüz yıllağa aylana tura. Ol esgidegi Amirxangentde yaşağan kaxulaylı, 1831-nçi yılda ölgen, tawtüpdegi Kaxulaynı esgi qaburlarında gömülgen. Onu adabyat warisligin özleni qolunda saqlap bolğanlanı köbüsü – Mahammat-qadi, Alim-haci, İbrahim-haci, Şahaw Qadiyew, Mühütdün-haci, Abdulnasur Qadiyew, Payzulla Qadiyew, Mahaçqaladağı ullu mejitni imamı Teteqay-qadi, bizin atabız Mahammatsalih – birleri 20-nçı asrunu başlarında, birleri şo asrunu ortalarında, birleri axırlarına taba yaşawdan getdiler.
Şo kitapnı qoluna tutup oxuğanlardan bizin sanama yaray busa, halige qalıp ekew barbız. Olardan biri – menmen (şo getgen yüz yılnı 60-nçı yılları edi), ekinçisi – haligi belgili camyat çalışıwçu Hüsen Yusupowiç Adilow. «Anci-nameni» ör qıymatlı görüp yazğanlanı axtarağanlar, tarıq busa, belgili alimleribiz R. Mahammatownu, A. Hajiyewni, A-Q. Abdullatipownu, K. Aliyewni maqalaların oxup qarasınlar. O da azlıq ete busa, olanı arasında kitapnı özleni yurtu Xamamatürtda mejitni imamı bolup işlegen Azim Abdullayewden alıp tanış bolğan haligi peduniwersitetni dars beriwçülerinden Mahammat-Rasul Usaxow, İzamit Asekow da bolğan. Şolar bir zamannı içinde Teteqay-qadi oxuğannı eşitme süye busa, Hüsen Adilow xabarlayğanğa tıñlasın.
Dağı da geng maʼlumatlar cıyma süye busa, «Anci-name» kitap dawdan soñğu yıllarda qaziürtlu wa tüpqotanlı tamazalanı arasında qoldan-qolğa berilip yürülgen kitap «Anci-name» bolğannı eşitme süye busa, şonu xabarlayğan adamlar bulan zaman tabıp yoluqsun yada xamamatürtlu Azim Abdullayewni ulanları bulan yoluğup xabarlasın. Bulay işler de bir-bir oxuwçulanı qandırmay busa, bugünlerde şo kitapnı hızı qayda bar eken dep çabıp aylanma gerek.
Mağa sorasa, men aytma süyemen: tez-geç «Anci-name» tabılajaq. Men şoğar bir de şeklik etmeymen. Esge alayıqlar: qarabudağgentli Camalutdin-hajini «Qarabudağgentni tarixi» kitabını haqında da, Qızlar şaharlı A-H. İbrahimownu «Qızlarnı tarixi» degen kitabını haqında da köp yıllar şolay har türlü xabarlar yürülüp turdu. Artda da tabılıp, ayrı kitaplar etilinip çığarılıp, xalqnı arasında yayıldı.
«Anci-name» bir yerlerde birewlerde saqlanıp turağanğa, o tabılıp çığajaqğa men bir de umut üzmegenmen wa üzme xıyalım yoq.
– Siz çığarğan «Asrular seze gelgen asil söz» degen qumuqlanı miñ yıllıq adabyat antologyasına girgenleni birleri qumuqlar dep yazılğanlığı da şeklik tuwdura. Söz şonda girgen başlapğı bir neçe awtorlanı haqında yürüle.
– Başdanoq aytayım, şu sen göteregen sualğa şo kitapnı tergewlü oxuyğan adamğa mekenli cawaplar tabılajaq. Şonu uçun bulay sorawu bulanğı yoldaş ayrıça alğanda ne asarnı, qaysı awtornu aytma süyegeni esgerile busa, cawap berme tınç bolajaq edi. Bolmağan soñ, umumi qaydada cawaplanmasa bolmas.
Raşit, sen aytağan küyde, biz, Antologyanı quruwçular, Hanipa Akayew wa men, bizge berilejek şo taypa zek (kawerznıy) suallar bolajaqnı bile edik. Nege tügül, şu taypa masʼalalağa baqğanda, ayroqda identifikasya wa diwersifikasya masʼalalağa baqğanda, ayroqda olanı bizin tarixibizge, milli yazıwubuznu bolmaqlığına baqğan yaqda, hatta alimleni arasında birlik yoqluğu bizin xalqnı etnoistoryasın, xalq bolup amalğa geliwün hatdan ozdurup «yaşlıqğa» salıp, hatdan ozağan bir tamaşa yersiz «narıstalıqğa» salıp yazağanlanı sanawu artsa tügül, kemimeygenni biz yaxşı bile edik. Antologyanı çığarmaq bulan şolay yolubuznu bölegen qara barulanı buzup awdarmaq da bizin aldıbızğa salğan bir sıylı borç edi. Salamatlıqnı buza busa da, aytayım, Antologya xalqnı qoluna tüşmeklik şulay bizge, bizin tarixibizge, madanyat gelişibizge salına gelgen buğawlanı alıp bir yaqğa pırxıtdı deme ixtiyarıbız bar.
Sovet totalitarizmni yıllarında bulay iş bajarılar deme de qıyın edi. Ayroqda bizin Dağıstanda… Biz o zamanlarda bizge güçden, «şu sizge artıq da taman» dep berilgen «mladopismennıy narod» degen atnı (bayraqnı) tübünde yürüygen xalq edik. O yıllarda hatta alimler de Kawkazdağı türk xalqlağa «türk xalqlar» dep yazma tartına edi. Bulanı tarixi şawxallıqdan ari çıqmay, «narısta xalq» degen atlağa qulaqlarıbız çı neçik de, esleribiz de taza qaytıp bitgen edi. Öz arabızda da olay bırıñılıqlağa çığıp, başıbıznı awrutmaq degen qılıqlağa xırdanıbızğa yerli dönme başlağan edik.
Xazarlağa, xazar paçalığına, qunluqğa, kamerlikge, quman-qıpçaqlıqğa bizin ata-babalarıbıznı bir tüyür aralığı yoq yimik añlawlağa bizin döndürme az qalıp tura edi.
Bütün dünyada ökürüp yürülüp turağan xazarlıqğa onu özek tamur çalışıwçularından bolğan qumuq-qumanlar, qaraçaylar, balqarlar, qarayımlar wa olay köp özge türk qawumlardan özleni şo dewürlerin axtarğan ne tarixçi, ne arxeolog, ne liñwist, ne adabyatçı çıqmay edi. Şolay iş etemen dep plan tutğanlanı da çığıp qaçarday halğa sala edi. Belgili qumuq alim Tamay da, tüzün aytsaq, şo halğa tüşüp, Dağıstandan getme borçlu bolğan edi.
Eger de M. Artamonow, L. Gumilöw wa Zayonçkowskiy yimik alimler bolmağan edi busa, ilmu haligi Qıbla Rossiyanı wa Kawkaznı çöllerinde, Kaspiy deñizni, Edil suwnu yağalarından tutup, tap Kiyewlege, Weñriyağa yetgençe 300-400 yıllar çalışğan Xazar paçalığı bolğanmı, bolmağanmı degen halğa çığıp bitgen edi.
Şolluqda, o dewürlerdegi wa soñğu asrulardağı bizin warisligibizni şahatı bolağan ahwalat, ruh tutaşlıqnı alamatı bolur yimikleri, puçluq salınıp, ya urlana edi, yada yallatıwğa tarıy edi, yada busa başğa xalqnı tarixine yansıllıqda qollana edi. Xazarlıqnı tuwra warisleri dep ilmuda birinçiley bolup Gumilöw, Artamonow, Zayonçkowskiy başlap özleni kitaplarında aytdılar. Şoğar da qaramaylı, bugünlerde, hali bussahatğı zamanda da bir-bir alimleni yanından tarixdegi bizin xazarlığıbız onu dewüründe, onu sostawındağı bölügü bolğan yañız bulğarlıqğa tabilenip söylenegenlikge men büs-bütünley qarşıman.
Bu süyse tarix masʼalalarda bolsun, süyse til masʼalalarda bolsun, süyse folklor, adabyat masʼalalarda bolsun, şulay barışda biz, bırınğı xazarlığıbızdan çığıp, geng dünya arada at qazanğan Mikayıl Baştuğa, Abdulla al-Xazarige, şolar bulan birge Buxaray Rayhanğa, Umar Tümenlige wa olay da Ummu Kämal bulan Walai Dağistani yimik bizin xalq bulan tuwra aralığı bar tarix adamlarıbıznı tiyişli tergew salıp qıymatlamağa tawakallığıbız yetişmey turğan.
Munda esgerilgen yazıwçulardan qayrı, dağı da köp tarixi şahatnamalarıbız hali de hisapğa alınmay, özlege gezik qaçan yetişer eken dep qarawullap turağanı belgili. Bulay maʼnada alıp qarağanda, bizin Antologya – birinçi abat. Şu barışda iş uzatılajaq, bussahat biz Antologyanı ekinçi tomun peçatğa berme hazirlep turabız. Eger de şu işge yüregi awrup, içibuşağan sponsor tabılsa, şo ekinçi abat da köp qumuq oxuwçulanı yañılığı bulan hayran eter edi dep umut etebiz.
Xalqnı öz tarixine qarawun yañırtmaq uçun şonu kürçüsünde, Gumilöw da, oğar qoşulup Murat Aci de aytğanlay, tutaş harakatçılıqnı, örleniwnü, başğaça söznü qollap, milli passionarlıqnı yoluna salmaq uçun bir yıl, beş yıl, 15-20 yıllar çalışğan bulan bolmay, bu taypa işleni mekenli natijalağa geltirmek uçun, bütün ömür boyuñ berip çalışma tüşegeni açıq zat. Bulay işni de gerti wa ör ilmu darajada yürütmege gerek bola.
Şu işni, kürçü antologyabıznı quruwnu, biz Hanipa Akayew bulan uniwersitetde işleygen yıllarıbızda başlağan edik. Şoğar abatlanıwubuznu birinçi ülgüsü biz 1980-nçi yılda çığarğan «Rewolüsyadan aldağı qumuq adabyat» degen kitap boldu. Şo alımnı yaşawğa çığarmaq uçun men 1989-nçu yılda yazğan «Asrular seze gelgen asil söz» boldu. Şu qaydada bizge bizin adabyatnı tarixin 500-600 yıllıq tarixi terenlikge çığarma bajarıldı. Şu eki de ilmu-axtarıw kitaplarda birinçiley bolup bizin adabyatıbıznı tarixi materialı hisapda Dadam Qorqutnu eposu wa olay da Qobuz Abdullanı wa Ummu Kamalnı atları esgerilgen edi. Camyat arada haleklik göterilip, «Teñlik» harakat qurumu yaralıp, iş görme başlağan yıllarda mağa o harakatnı başçısı hisapda onu kütme namus tüşüp, şo adabyat axtarıw işni 20 yıllağa toqtatma tüşgen edi.
2010-nçu yılda biz şo adabyatçılıq işibizni yañırtıp, 2013-nçü yıl şu sen sorayğan Antologyanı xıylı yanından yañırtıp, tolumlaşdırıp, peçatdan çığardıq. Biz neçaqı qarawullap toqtasaq da, adabyat alimleni Antologyağa resenzya hisapda sama tanqıtlı qıymatlawlar bolmadı. Şolluqda, bizge qumuq adabyatnı tarixin (onu rewolüsyadan alda barlığın) 9-10-nçu yüz yıllardan başlap, tutaşlandırıp, Yırçı Qazaqğa, M-A. Osmanowğa, olardan soñ atları belgili bolğan Nuhaylağa, Abusupyanlağa, Dadaw Mahammatowlağa wa olay da Temirbolat Biybolatowlağa, Zaynalabit Batırmurzayewlege yetgençe üyrenme gerek dep, dağıstan şkolalanı, uniwersitetleni aldına ullu masʼalä saldıq.
Bugünlerde peçatğa berilme hazirlengen ekinçi kitap şo bırınğılıqnı dağı da inamlı etegen uzatılıwu bolajaq dep biz bek inanabız. Şo eki de tomda atı aytılğan şairlerden, yazıwçulardan bizin qumuq xalqğa, bırından gelegen elibizge ne xazarlıqğa, ne şawxallıqğa tuwra aralığı bolmağan birew de yoq. Ozoqda, har-bir oxuwçuğa açıq bilme tüşe, bırınğı adabyat asarlanı tili har zamanda bugüngü canlı söylenegen qumuq tilge har gezik büs-bütünley ras gelmey, gelme küy de yoq. Til, tabiatda yimik, canlı türleniwnü zakonlarına göre yaşaw süre.
Xazarlanı taxşaharı bolğan Anci şahardan göçüp getme borçlu bolup, Baştu (Kiyew) şaharda yerleşgen özleni ullatası Abdullanı Xazar paçası Qaraq özü (Abdulla-qadi) qurğan mejitini aldında asmaqlağa ilip öltüre. Soñ onu üyahlülerinden bolğan Mikail Baştu wa Abdulla al-Xazari el taşlap getgenden soñ, Xazaryanı lap ari buççağı Baştuda, onu bulan birçe Bolğar xanlıqlanı boyunda atları bütün aylanağa belgili yazıwçular, busurman bilimçilikni wa oxuwnu hayın etip aylanğan iñ belgili çalışıwçular bola. Olanı yaratıwçuluğundan başlap türk dünyasında «türki» dep atı bulan yazıw adabyat til formalaşıp, paçalıqlanı arasında o xas küyde yazıw til hisapda yürülme başlay. Şo yazıwlağa Mikail Baştu özü «türki» til dep at qoyğan bolğan. Onu üstewüne dağı da esgerme tiyişli göremen, Abdulla, Mikailni ulanı, özüne al-Xazari dep aytmaqlığı da wa olay da özünü iñ ullu tarixi kitabına «Xazar tarixi» dep at taqmağı da nehaq bolmağan.
Olar yimik bizin Qoyunqaladan (oğar Gelbax wa Bawtoğay dep de aytıla bolğan) bir türlü yaşaw sebeplege göre, Türkiya yaqlağa getip, bütün busurman arada atı belgili bolğan Ummu Kämal da bizin elni wakili. Onu «Edil boynu şairi» dep, özleniki etip tatarlar bulan başğırtlar da yürütegeni, onu özleni milli kultura alamatı hisap etegeni köp yıllar bola. Ummu Kämal XV-nçi asrulardan berli Türkiyanı adabyatına taʼsir ete gelegeni 500-600 yıllağa aylana tura.
Qumuqnu xazar zamanlarından berli atı aytılğan Qızlar şaharını boyundan başlanağan Tümen şaharında tuwğan, Aqsaq Temirni asgerlerini çapğınlarından soñ Türkiyağa göçüp getme borçlu bolğan Umar Tümennay da Qumuqnu şairi bolğanğa heç bir şeklik yoq.
XIII-nçü asruda yaşağan Buxaray Rayhan da Ummu Kamalnı ata-babalarını wakili ekeni esgerilgen bir neçe inamlı tarixi yazıwlar da saqlanğan.
Bu taypa misallanı dağı da uzatıp görsetme de yaray edim. Amma sen salğan: «Olanı qumuqluğun qaydan bilebiz?» – degen sorawğa şunda aytılğan çaqı zat da tamandır dep esime gele.
Şu taypa sorawlar arağa çıqğanda, şo işni yürütegen kasbuçular aytağanğa inanıp yanaşağan küy yaxşı edi. Şekleniw dağı da köp bilme qurçluq, yañı izlewçülük yarata busa, paydalı. Amma yaratmay busa, zaral geltirse tügül, onu heç bir de paydası bolmas.
Natijada şulay bir oynu aytıp, şu sorawğa beregen cawabımnı tamamlama süyemen. Yaşırmay aytsaq, aldağı köp yıllanı boyunda da, hatta bugünlerde de bizin xalqnı getgen dewürlerdegi yaşaw ahwalatlağa wa kultura barlığıbızğa yanaşıwda da bek ullu haysızlığı bolğan.
Eger de şolay bolmağan edi busa, nege hali bolğança bizin göz aldıbızda toqtağan tarix wa adabyat faktlağa görmemişlik wa eşitmeslik yürüte bolğan ekenbiz dağı?! Özüñ oylaşıp qara, Xazar paçalığı 300-400 yıllar bekleşe yaşağan. Şolay bolğan soñ, onu qattı yürülegen saqlawçu wa quruwçu ideologyası, dünya qarawları, teren inanıw kürçüsü wa tutaş yürülegen awuz, yazıw kulturası bolmağan edi busa, o paçalıq şonça yüz yıllar yaşarmı edi?! Bizin göz aldıbızda, haranbalahğa 70 yıllağa çıdap, şonça ullu Sovet Soyuzu bolmağanday darbadağın bolup, yoq boldu. Bu taypa masʼalalanı tarixçilege qoyayıq. Qısğaça etip aytğanda, bizin adabyatıbıznı birinçi miñ yıllıq antologyasına salınğan asarlar bizin xalqnı kimerlikni, qunluqnu, xazar bulan quman-qıpçaqlıqnı qurşap, öz yazıw kulturasında yürüte gelgen Kawkazda iñ bırınğı xalqlardan ekenni açıq şahatlığıdır.
Murat Acini yübileyi wa milletni gelejegi
– Getgen yıl Mahaçqalada, qumuq yurtlarda wa şaharlarda sizin yolbaşçılığığız bulan qurulğan qurum komitet belgili alim wa yazıwçu Murat Acini 70 yıllıq yübileyine bağışlap ullu bayram çaralar ötgerdi. Şoğar baylawlu da «Salaw Aliyew Murat Acini atın göteregen atlı bolup, «Teñlikni» yañırtma qaray» degen pikru boldu…
– Olay oylaşağanlar barı da yaxşı. Bu – şo masʼalanı bir yanı. Sen bilesen çi, bırınğı bizin qumuqlar bulay ayta bolğan: «İgit segiz xırlı, bir sırlı bolma gerek». Şonu bulan men aytma süyegenim: «Teñlik» qurum halige birazğa tanapus alıp, boluşluq etip toqtap qarap turağanda yimik. Onu bütün Rossiyanı, bütün dünya barışnı haqında da, olar bulan birçe bizin xalqnı da wa bütün Dağıstannı, olanı getgeni, haligi halı wa gelejegi haqda axır sözün aytmağan, şolar bulan baylawlu qurumun tolu küyde görsetip de bitmegen. Ondan qayrı da, qaysı camyat çalışıwluqda da qaysı busa da bir qast politikasız iş yürütme bolmay. Onu haligi taktika görünüşü bolur wa şolluqda onu strategya alımı da belgilenir.
Murat Acini yübileyi bulan biz yürütgen çaralar har özbaşına oylaşma bolağan adamnı eki-üç köp ullu maʼnası bulanğı xıyallağa qurşamay wa mükür etmey bolmay edi. Şo çaralanı birinçi baş maʼnası bulay edi. Har özüne özü sıy etegen, gertiden de, özdenligi bar xalqğa, artsız-alsız yürülegen cıyınlarda, syezdlerde quru töşlerine urup, qıçırıqlı çaqırıwlar taşlap turmay yada barı zatnı quru paçalıq qurumlağa tabuşdurup qoymay, özünü qudratlı çalışıwu bulan köp zatnı çeçme, kütme bolağannı görsetme gerek edi.
Ekinçiley de, onu yübileyi bulan baylawlu biz ötgergen çaralar başlap yazıwçubuznu qan qardaş xalqı özünü arasından çığıp, geng dünya darajasına göterilip, bütün türklüknü haqında, Rossiyanı haqında, şolar bulan birçe özünü ata xalqı qumuqlanı haqında qudratlı tarixi ilmu söz aytma bolğanın esgerip, oğar ullu abur, sıy berip, bütün dünyağa atı belgiligi bulan öktem-özdenlik görsetip etegen ullu ahwalatı edi.
Bir xalqlardan çıqğan bir-bir dağıstanlı ulanlar Rossiya darajağa çığıp, aqça baylıq, mal-matah baylıq qazana busa, bizin xalqnı wakili Murat Aci dünya darajada tarixi ilmu yollarda yañı söz aytıp, öz xalqını paydasına da, oğar qardaş bolağan özge xalqlanı da ruh wa bilim baylığın güçlendirdi.
Murat Acini yübileyin yürütüwde üçünçü qastıbız da bar edi. Birewler tüşünüp añlağan busa da yaray. Şonu uçun onu halige aytmay turmaqnı parz görebiz.
– Salaw Mahammatsalihowiç, bizin milletni gelejegi haqda siz çaq-çaqda ayta bolasız. Birewler busa qumuqlanı tilini de, özleni de gelejegi yoq dep qolların götergenler. Siz şolay töre gesegenler bulan razi bolmajağığız da añlaşıla…
– Şu sorawuña cawap bere turup, özüm de unutup bitgen wa 1989-nçu yılda peçatdan çıqğan «Asrular seze gelgen asil söz» degen kitabımdan bir kälima geltireyim. Şo kitapnı 61-nçi betinde «Özüne ne tarıqnı dewür özü bile»depşulay yazğan bolğanman.
Bizin xalqnı gelejegine baqğanda men hali de şo oydaman. Artda-artda oyğa tartıp qarağanda, men getgen yüz yılnı 60-70-nçi yıllarında har aytğanımda-yazğanımda (bu zamanğa meni onğa yuwuq peçatdan çıqğan kitaplarım bolğan eken) aradan 10-15 yıllar getip, qalğandağı barı işimni qoyup, xalqıbıznı yañı başgöteriwüne, yañıçalay özdenleşiwünü alamatı bolajaq Qumuq xalq harakatı «Teñlikni» işin öz boynuma almağa belsene bolğanman.
Sen bugün de bizin xalqnı gelejegi haqda sorağanda, yüregimde dağı da şo taypa masʼalalar hakidi… Bilemen, şo sorawğa cawap bermek tınç iş tügül.
Amma şu yerde meni bir teren inançımnı aytayım. İlmu görsetegenge göre, har xalqnı bugüngü yaşaw-turuş hallarında onu gelejegini neçik busa da bir türlü alamatları, işaraları bolmay küy yoq. Nege deseñ, bugüngü yaşawubuz yaxşısı wa yamanı bulan getgen dewürlerdegi bizin tarixi çalışıwubuznu yada çalışıwsuzluğubuznu natijası bolup toqtay. Bu bizin tarixi gelişibizni bolat temirni xırı yimik qattı logikalı zakonudur.
Bizin xalqğa onu gelejegi bulan baylawlu oylaşağanımnı, haligi bizin halekleniwleribizge tayanıp aytsam, onu özünü özüne wa barı dünyalığına baqğandağı ruhu wa inanç güçü artajaq, milli tarlıqnı toğaslarından qutğarılıp çıqma qaraw güçlenejek, arağa şo barışğa parx berirdey ülgülü çalışıw qaydadağı adamlanı sanawu artajaq, olanı atları geng dünya arada belgili bolajaq (haligi zamannı Ummu Kamalları, Calaw Qorqmasowları, Murat Acileri, Abdulhakim İsmayılowları wa başğaları), bizin xalqnı arasında ullu, köp yaşlı ojaqlar bolmaqnı, sanawğa alda bir de bolmağan küyde köp bolmaqnı tendensiyaları artajaq. Xalqıbıznı boluwu tutaşlanajaq wa şonu bulan birlikde bir xıylı masʼalalar arağa çığajaq. Şolanı arasında yañıdan (bütün Rossiya bulan, mundağı barı da türk xalqlar bulanğı birlikde) yañıdan (yañı formatda) paçalıqlaşıwnu masʼalası tuwajaq. Bir yanından (bırınğıdan bizin babalar ayta gelgendey), «Yer tartar, suw tartar» öçeşiwlük tutuş köpleni qurşap alajaq, dünyada qumuq birleşiw köpleşejek (Sibir, Türkiya, Fransiya, Norwegya w.b.). Bara-bara turup, qumuqlar şulaylıqda Kawkazdağı iñ ullu milletleni biri bolajaqnı alamatı bar. Onu sebebi şudur – munda bizin xalqdan artıq ejjelgi zamanlardan tutup (misal uçun, kimer qawumlar bulan baylawlu alıp qarasaq) tarixleni eleklerinde bek atalanğan-elengen xalq yoq. Xalqıbıznı teren tarixi, es, söz sıralığında bırınğılıq – kimerlik, qunerlik, xazarlıq wa qumanlıq uyanma başlajaq…
Şonu bulan birçe bir-bir bizin xalqdan çıqğan axtarıwçu alimlege dağı birew de yetme bolmas yimik ilmu yollar açılajaq, olar özlege bütün dünyanı tergewün tartajaq. O adamlar bizin tilibizde yaşırılğan şulay köp sanawdağı sırlağa yes bolajaq çı, şolağa tayanıp bütün insanlıqğa şonça da bir de qarawullanmayğan küyde paydalı bolajaq çı, onu sırın bilmek uçun bizin tilni bilmege süyegenler bütün aylanada birden-bir artajaq. Olay Qumuqdan çıqğan bir-bir adamlarıbızğa Tengiriden yaşırtğın atın bilegenler har yorağanı wa aytğanı bolağan adamlar dep at tağılajaq. Başğalar bu alamatğa «qumuqlarda – Atlantida uyanıwu» dep oylaşajaqlar.
O da ne sebeplerden bolajaq dep sorasağız, onu da cawabı yoq tügül. Har dünyağa gelgen adam tuwğan yılında wa atında onu barı qısmatı yazılıp bolağanda yimik, har milletni atına da şo sıralıq quyulup salınğan!
Bizin xalqnı milli atını qap-ortasında «m» bolmaqnı aytma ullu maʼnası bar. O bek ullu sıralıq. Şonu uçun qumuq tilni bilegen adam canlı söylewünde de, yazıwunda da deñizge «deñizim» demek, Tarğu tawğa «Tarğu tawum» demek, Tengirine «Tengirim» demek, Allahına «Allahım» demek şo sıralıqnı ötesiz artdıra, aytağanına yuwuq ete, onu bir tutaş qudrat güçge aylandıra, har kimni aytağanın yaşawğa çığara. Şonu uçun haligi şkolalarda (misal uçun, Qarabudağgentni şkolalarında yimik) «uçitel» dep aytmay, «uçitelim» dep aytıp, «ağay» dep tügül, «ağayım» dep aytma üyrete edi busa, xalqnı arasında tatıwluq, bir-birewge etegen sıy-abur birden-bir artajaq edi! Şulay aytıp üyrensek, sen abur etip aytağan zat, ya adam seni özüñnü qudrat güçüñe aylana. Bu busa, gertiden de, ullu ya rabbilik bola.
Hali bussahat dünyada bolup turağan ahwalatlarda, bizin xalqnı dünyalıq yaşaw quruw qastlarında şu biz aytğan çaqı zatnı açıqdan görünüp-görünmey de alamatı yoq busa, onu haqında esgerip turma da tüşmey edi.
– Siz Hanipa Akayew de bulan birge çığarğan qumuq adabyatnı miñ yıllıq antologyasını dawamı bolma geregin esgerdigiz. Şo iş qaçan yaşawğa çığar dep umut etme bolabız?
– Bugünlerde biz ekinçi kitapnı üstünde işleybiz. Olar aslu halda poezya wa poezya bulan xabar qaydada yazılğan dastanlar, qısmatlı-qısas oylar, tawarixler, diwan wa misallı asarlar bolajaq. Bu taypa işler Mikail Baştunu «Şan qızından» başlanıp, XX-nçı asruda cüñüteyli Abdulhalim İbrahimow yazğan «Läyla wa Majnunğa», «Maralxanımğa» yerli uzatılajaq.
Ekinçi tom da Badrutdin Mahammatownu kömegi bulan Dağıstan kitap izdatelstwoda bu yılnı axırına taba ullu kitap bolup çığajaq. Birdağı bulay oyubuz da bar: sponsorlanı yanından kömek bolsa, Antologyanı birinçi tomun dağıdan-dağı muqayatlı etip ekinçiley peçatdan çığarma süyer edik. Kitapnı tirajı az bolğan sayalı, tarıq gişilege tabılmasday bolğan.
– Çığarma göz alğa tutulğan dağı kitaplarığız barmı?
– Bugünlerde men dağı da, Abdul-Hüseyinni «Amanxor» degen tarix romanı yazılğanlı yüz yıl tamam bolağannı da göz alğa tutup, onu eki kitabına bayanlıqlar wa baş sözler de yazıp, izdatelstwonu qarawuna berdim. Orus tilde yazılğan «Moyo detstwo i yunost» degen powestni meni baş sözüm bulan «Yoldaş» gazetni betlerinde peçatdan çığarmağa söyleşingen.
Bu yıl Nuhay Batırmurzayew tuwğanlı 150 yıl bolağanğa baylawlu onu asarlarını tolu cıyımın «Abusupyan» degen izdatelstwoda çığarma dep de hazirlik görüp turabız.
Şular bulan birçe bizin xalqnı arasında qolyazıw qaydada oxulup, göçürülüp yürüygen «İskender-nameni» masʼalasına baylawlu axtarıw işler bulan maşğulman. Olardan qayrı da, «Teñlikde» tezden oylaşılğan Qumuq xalq uniwersitetini ustawın yazıp, onu qurmaqnı hayındaman.
Meni qarawumda, bizin xalqnı arasında camyatlıq işler ötesiz pakarsız barışda, watandaşlıq wa milli çalışıwubuzğa haligi zaman talap etegen kasbuçu wa tiyişli qayratlıq yetişmey. Şu masʼalağa baylawlu bolup inamlı yoldaşlar bulan çaqda-çaqda cıyılıp qatnaşıw, haqlaşıw günler ötgerme tüşe.
– Barakalla, muallimim! Bizin laqırnı oxuğanlar (lap aldın men özüm) enniden soñ göterilgen masʼalalağa baylawlu barı da şekleniwlerinden arçılıp, başğa adamlar bolup qalar demege, ozoqda, bajarılmas. Tek köpler şeklik, tanqıt hislerin az etip, şo siz aytağan izlewçülük, axtarıwçuluq qastların artdırar dep umut eteyik. Haysız, ayseni «awruwdan» ese, şeklik «awruw» qolay. Birinçi awruwnu qolay etme tınç, ekinçisine – umut az. Bizin xalqnı köp yanın busa şo ekinçi «yuğağan awruw» yelegen.
Sizin qumuq xalqnı gelejegine baylawlu etgen yorawuğuz yoraw küyde qalmay, yaşawğa çıqsın uçun busa ullu inanıw wa dağı da ullu qast, harakat gerek bolajaq. Köp sawboluğuz!
– Sen de sawbol!