Kämal Abukow adabyat tarmaqda işleygenli yarım asrudan da artıq bola. Şo yıllanı içinde ol qumuq wa dağıstan adabyatına etgen qoşumnu aytıp bitdirme qıyın. Onu pahmulu asarlarında tarixi ahwalatları bulan birge xalqnı başından getgen tolqunlar bulan xalq ötgen yol, bizin haqıqatnı ahwalatları suratlana. Bizin zamandaşlanı kelpetleri berile.
Kämal Abukow kritik hisapda da köp iş etgen. Ol Dağıstannı barı da dep aytma yarayğan yazıwçularını wa şairlerini haqında yazğan, olanı kitaplarına qıymat bergen, madanyatnı wa inçesanyatnı wakillerini, ilmu çalışıwçularını haqında da köp yazğan. Ol arabızdan getgen belgili adamlanı haqında yazmaq bulan da olanı unutma yaramay dep çaqırğan.
Kämal Abukow Xasawürt rayonnu Çağarotar yurtunda tuwğan. Orta şkolanı bitdirgen soñ, özünü bir-bir teñlileridey, zahmatğa girişe, temir yolda işley. Soñ busa, oxuwun uzatma hasiret ulan Mahaçqalağa gelip, Dağıstan paçalıq uniwersitetine tüşe. Şonda oxuyğanda Kämal Abukow özün bek yaxşı yanlardan görsete, sport bulan maşğul bola, har türlü maqalalar, xabarlar, oçerkler yaza.
Yaş zamanında Kämal Abukow, köp yazıwçular yimik, yaratıwçuluğun şiʼrulardan başlay, tek bu yaşdağı haqıl wa öz-özüne qıymat berip bolağanlıq onu şiʼru yazıwda onça üstünlükler alma bolmajağına inandıra, ol şiʼrulanı qoyup, prozağa göçe wa köp yaxşı ete.
Bu pahmulu ulanda yol ala başlağan kritik şo waqtiler oxuwçulağa bilinmey tursa da, Kamalnı tüz yolğa sala: ol yaşda başlağanday, şiʼrular yazıp turğan busa, baliki, prozada yetişgen darajalağa yetişme bajarmas edi, aldın wa hali şairlerbiz dep oylap, şairlerbiz dep qıçırıp yürüygen, tek özler gerti poezya bulan bir aralığı da yoq osal satırlanı, heç oxuwçulağa taʼsir etmeygen, olanı qulağına da, yüregine de girmeygen, başın injitegen zatlanı yazıp turar edi.
Kämal Abukow köpleni haqında yazğan, tek onu özünü haqında busa, men Kamalnı yaşawu wa yaratıwçuluğu haqında yazğan kitapdan qayrı, bir neçe maqalalar çıqsa tügül, onça yazılmağan. Dağıstannı prozasına bağışlanğan adabyatçı alim Suleyman Ahmatownu kitabında da Kamalnı yaratıwçuluğu haqında bek az yazılıp qalğan. Bu pahmulu kritik wa yazıwçu busa dağıstan prozanı ösüwüne köp qoşum etgeni barıbızğa da açıq.
Dağıstan adabyatnı axtarıwğa köp tergew wa zamanın bergen adabyatçı alim Abdulla Wahitow, Kämal Abukownu asarların terenden axtarğan, onu yaratıwçuluğun axtarmaq wa yaymaq uçun köp iş etgen adam. Tek bu hürmetli alimni bir-bir pikruları bulan razi bolma qıyın. Misal uçun, ol Kämal Abukownu «Ya winowat, Maryam» degen powestini baş igitin ayıplay, sayki, Camal özünü süygen qızın çığarıp başğa adam alğanda da, bir zat da etmey, dağıstanlı şolay osal bolma tüşmey wa başğaları. Kämal Abukownu powestini baş igiti özünü süygen qızı uçun yabuşuwğa çıqğan busa, başğa powest bolar edi, yazıwçu şo borçnu özünü aldına salmağan, baş igitin şolay suratlamaqnı ariw görgen. Şo sayalı onu ayıpğa tutma yaramay.
Abdulla Wahitow Kämal Abukownu tanqıt ete turup, senden çi men bek bilemen dep aytma süyegendey, qumuq tüzleni talçıqların suratlamaq bulan, Kämal zarallı filosofyanı yaya dep, yazıwçunu ayıplama qaray. Abukow tüzün yazmağan busa, ana topurağına, taptawulda qalğan, talanğan qumuq tüzlerini ahın-zarın eşitmegen, bilmegen bolar edi. Qumuq tüzlege busa köp xalqlar gelmekden, ekologya balahlardan tiyişli küyde paydalandırılmay qalıp turağanından, topuraqnı bereketli qatlawunu buzulmaqlıqdan, bulaqlar wa köller qurumaqdan, ormanları wa çölleri qurup, mundağı köp qır canlar wa quşlar yoq bolmaqdan neçaqı zarallar boldu wa bolup tura.
Topuraqğa şolay haysız, talawur küyde yanaşmaq köp zaral geltire. Şondan köp zatnı alma wa tezlik bulan alma süyegenler, qaytarışğa heç zat bermey, küylewüçler bulan topuraq küylemey, rekultuwasya wa özge ilmu görsetegen agrotexnika çaralanı görmey. Adamlanı şolay yanaşmağından köp aşlıq berip turğan yerler buzulup, olanı xumlar basıp bara. İşler şolay getse, gelejek naslular uçun qumuq çöller xumluqğa dönüp, barıbız da tawlağa qaçma borçlu bolarbız.
Kämal Abukow yazıwçulardan birinçi bolup ana topuraqnı ahın eşitgen wa özünü «Sudnıy den wperedi» degen powestinde şo haqda tüz küyde yazıp da bajarğan. Özünü asarlarında yazıwçu şo temanı köp kerenler götergen. Şoğar zarallı filosofya dep aytma yaraymı? Ol xalq yazıwçusu nege bolğan, ana topurağını, tuwup-ösgen yerini, öz xalqını qıyınları haqında yazıp bajarmay busa? Kämal Abukow meni yazğanımnı haqında kim ne aytar dep oylamay, gertisin-tüzün yazma qast ete.
Kämal Abukow qumuq wa dağıstan adabyatına getgen asrunu altmışınçı yıllarında geldi, «Ya winowat, Maryam» degen powestin yazıp belgili boldu. Bu asar qumuq prozada birinçi lirika powest dep aytma yaray. Şo powest adabyatda ullu xozğawul tuwdurdu, şonu haqında köp erişiwler boldu. Kämal Abukownu dağıstan wa bütünsoyuz adabyatına giriwü de şondan başlandı.
Kämal Abukow dağıstan prozada, gertiden de, köp pahmulu asarlar yaratmağı bulan xıylı iş etdi. Yazıwçu özünü asarların heç uyalmay wa tartınmay, qaysı bilim darajalı oxuwçuğa da, qaysı milletge de taklif etme bola. Şo sayalı Kämal Abukow qumuq yazıwçulardan özge tillege, ayroqda orus tilge köp göçürülgen. Ol qumuqça wa orusça yaza, köp gezikler orus tilge özünü asarların, özge tarjumaçılağa berip turmay, özü göçüre. Şo da bek yaxşı: özü yaratğannı halın özü bile. Şo yaqdan alğanda da, ol bizin yazıwçulardan lap da bilimlisi dep aytma yaray, orus tilni bek yaxşı bile neçik göçürme gerekni de.
Eger de Kämal şiʼrular yazıp turğan busa, ötgen yıllanı içinde köp şiʼrular wa poemalar yaratar edi, haligi bizin köp şairleni asarlarından qalışmayğan, tek qumuq wa dağıstan adabyatı şolay pahmulu prozaikden mahrüm qalar edi: «Ya winowat, Maryam», «Po doroge na staruyu melnisu», «Zow razluçennoy ptisı», «Bez prawa na sçastye», «Luna wo sne», «Sudnıy den wperedi» wa başğa şolay pahmulu asarlanı biz qaydan izlep tabar edik? Şo asarlarında yazıwçu bizin yaşawubuznu, özünü zamandaşların tüz küyde suratlağan. olardan köpleri harakatçı adamlar, köpleri tüzlük uçun, adamnı ixtiyarları uçun, demokratya uçun yabuşuw yürüte. Şo yabuşuw köbüsü gezikler Kamalnı asarlarını igitlerini başında, yüreginde, iç dünyasında yürülse de, oxuwçunu iştahlandırmay, yabuşuwğa tartmay bolmay.
Kämal Abukow şiʼrular yaratıw bulan maşğul bolup qalmağanı qolay – dağıstan adabyatda, şolay bolğan busa, o küyde pahmulu kritik, publisist, adabyatçı alim, yazıwçu bolmas edi, onu söz xaznasında dağıstan adabyatnı wakillerine, bizin zamandaşlar Rasul Hamzatowğa, Mahammat Atabayewge, Kämil Sultanowğa, Alim-Paşa Salawatowğa, Xizgil Awşalumowğa, Feliks Baxşiyewge, Mahammat-Rasulğa, Wladimir Nosowğa, A. Tarkinskiyge, Latipge, M. Ahmatowağa wa başğalarına bağışlanğan köp asarlar bar. Olanı haqında Kämal yimik pahmulu wa haq yürekden heç birew yazmağan wa yazma da yazmas.
Qumuq wa dağıstan adabyatında Kämal Abukow etgen lap ullu iş – ol oxuwçunu tergewün iñ başlap adamnı iç dünyasına baqdırma boldu, şolay bolmasa, çeber adabyat da bolmay. Anadaş adabyatın qıçırıq sözlerden, üstdensuwluqdan, yalğan maqtanıwlardan qutğarmaq uçun da Kämal Abukow köp iş etgenni aytma gerek. Şo da – bir ullu üstünlük.
Tek yaşaw yaşawdur. Wladimir Mayakowskiy özü de aytğanlay, agitkalar yazmaq uçun öz yırını xırdanın buwup yazma borçlu bolğan. Haligi adabyatçılağa da bir xıylı geziklerde yazağanlanı köplerin maqtama tüşüp qala: Rasul Hamzatownu da, bir gölemsiz şiʼrunu da. Kritik Kamalğa da bir-birde şolay bolma tüşgen xatirin qaldırmas uçun.
Netsin, tilep geleler. Xatirin qaldırma süymey, tek Kämal, men oylayğan küyde, şolay şiʼrulanı mısğılğa tuta, şo kritikni adabyat qaydasıdır. Rasul Hamzatow da yazğan çı, meni ullu maqtap yiberse, ullu şair dep baha berse, ya, şular mağa küleymi dep esime gele dep.
Haqıqatda busa kritik hisapda Kämal Abukow toqtawsuz başın injitegen, tilep gelegen tilençilerdey pahmusuz adamlanı toqtatma, öz yerine salma bolmay, olar özleni ullu şairlege hisap ete wa kritikni aralap terbey. Dağı yoğese başından taymajaq, bek xatiri qalajaq. Şolay maqtançıq hal bizde köp yayılıp da bara. Şoğar üyrençikli bolup da qalğanbız. Tek maqtağan bulan pahmusuz adam pahmulu bolup qalmayğannı unutmağa tüşmey. Şolay maqtawlar alıp, pahmusu yoq şiʼruçu alğa çıqma, pahmulu adamlanı bir yaqğa teberip, özü örge örlenme, adabyatnı pahmulu çalışıwçuların yağada qoyup, özü hürmetli atlar, sawğatlar alma bola.
Bir-birde bu işler külkülü darajalağa çığa. Heç pahmusu yoq şolay «yazıwçular», şolay «şairler» özleni yübiley wa yaratıwçuluq cıyınların ete, köp xalqnı çaqıra, maqtana. Şonda çığıp bizin pahmulu artistler, yırawlar yübileyxanlarda yazğanların yırlamay-yırlama zat yoq – pahmulu şairleni, başğalanı yırların yırlay. Hatta olanı atların da aytmay qoya. Munda küleme zat bar yimik, ozoqda, yılama da zat bar. Konfusiy de aytğanlay, özgeni maskasın giyme, qaçan busa da şonu çeçme tüşejek. Tek bir-bir pahmusuz şiʼrulağa şo maskalar şonça da bitgen çi, hatta Kämal yimik kritik de şolanı çeçip taydırıp bolmay wa taydırma da süymey: xatiri qalajaq! Ol şo biz örde esgergen filosofnu bulay sözlerin yaxşı esinde saqlağan: özgelerden maskaların çeçip taydırma qarama – görgeniñ seni qazaplandırma bola. Kritik Kamalğa busa har gezik şo maskalanı çeçme süygende, köp zatnı oylama tüşüp qala, artı ne bolur degen oy gele.
Gertiden de, kritik Kamalğa da, bizin özge kritiklege de yimik, köp zatnı oylama tüşe. Dağıstanda köpler bir-birin tanıy. Köpden berli bizde şulay yürüle: kritika, barı da yaqlardan oşawlu qısırday, ariw sözlü bolma tarıq, tiş batdırma qarasa, kritik tişlersiz qalma da bola.
Aleksandr Fadeyew kritikler adabyatnı komandirleri degen. Kämal Abukow heç bir de komandir bolma talpınmağan, tek daim de Dağıstan wa Temirqazıq Kawkaznı adabyat ahwalatların qurşama qast etgen, har gerti yazıwçunu wa şairni yaratıwçuluğun xalqğa malim etme çalışğan. Ol özün şo işleni dazusuz borçlu ortaqçısı hisap ete.
Kritik hisapda Kämal Abukow köp qaydalarda yaza: resenziyalar wa axtarıwlar, yaratıwçuluq suratlar wa açıq kağızlar, bayanlıqlar... Oxuwçulağa Kämal Abukownu «Wokrug bolnogo zuba», «Obyektiwnaya kritika i obıwatelskoye kritikanstwo», «Rokowoy talant, rokowaya sudba», «Kuda neset nas rok sobıtiy» degen wa köp özge maqalaları yaxşı belgili.
Kämal Abukow qalam yoldaşlarını kitaplarına neçaqı baş söz, sesleniwler, resenziyalar yazğan, neçe yaş yazıwçunu yolğa salğan!
Kämal Abukownu geng wa çomart yüregi, onu bitmeygen yaratıwçuluq güçü, çul bermeygenligi bizin süyündüre. Ol bizin arabızda barı bek yaxşı: daim de açıq, birewden de baş qaçırmaq uçun aylanmay, qıyın-tınçıbızğa tabula gelgen adam. Adamlağa yuwuq bolmaq, qurdaşlıq yürütmek uçun, özgeni awurluğun öz boynuna almaq uçun Kämal Abukow qolundan gelegen barı da harakatnı ete.
«Yoldaş», 11-01-2013 y.